Кіріспе
Экцентризм (осы терминді "ерекшелік" деп те атайды) – адамның ерекше немесе ең жақсысы емес мінез-құлқы. Мұндай мінез-құлық әдетте қалыптыдан тыс немесе қажетсіз болып көрінеді, бірақ ол зиянды бейімдемелік емес. Экцентризм қалыпты мінез-құлыққа қарсы қойылады, ол қоғамдағы адамдардың белгілі бір мәселелерді шешу және күнделікті өмірде нақты мақсаттарға жетудің дерлік барлыққа ортақ тәсілі болып табылады. Үнемі ерекше мінез-құлық көрсететін адамдар "экцентриктер" деп аталады.
Eccentricity (also called quirkiness) is an unusual or odd behavior on the part of an individual. This behavior would typically be perceived as unusual or unnecessary, without being demonstrably maladaptive. Eccentricity is contrasted with normal behavior, the nearly universal means by which individuals in society solve given problems and pursue certain priorities in everyday life. People who consistently display benignly eccentric behavior are labeled as "eccentrics".
Этимология
Ортағасырлық латын тілінен алынған eccentricus сөзі, грек тіліндегі ekkentros ("ортасынан шыққан") сөзінен туындаған, ол ek, ex ("сыртқа") + kentron ("орта") деген сөздерден құралған. "Эксцентрикалық" сөзі алғаш рет 1551 жылы ағылшын эсселерінде астрономиялық термин ретінде пайда болды, яғни "Жер, Күн сияқты нәрселердің ортасынан ауытқуын" білдірді. Бес жыл өткен соң, 1556 жылы, сөздің сын есім түрі қолданыла бастады. 1685 жылы мағынасы нақтыдан образдыға өтті, содан бері "эксцентрикалық" сөзі қалыптан тыс немесе ерекше мінез-құлықты сипаттау үшін қолданылатын болды. Ал 1832 жылға қарай, осы қалыптан тыс немесе ерекше қасиеттерге ие және оларды көрсететін адамды білдіретін сөздің зат есім түрі пайда болды.
Суреттер
Эксцентрикалық болу көбінесе генийлік, интеллектуалдық қабілеттілік немесе шығармашылықпен байланысты. Адамдар эксцентрик адамның ерекше мінез-құлқын оның бірегей интеллектының немесе шығармашылық күшінің сыртқы көрінісі деп қабылдауы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, эксцентриктің әдеттері түсініксіз болады, себебі олар логикасыз немесе ақылсыздықтан туындаған жоқ, бірақ олар қоғамдық нормаларға бағынбайтын өте ерекше ойлау қабілетінен туындайды. Ағылшын утилитаристік ойшылы Джон Стюарт Милл (1806–1873) «қоғамдағы эксцентрикалықтың деңгейі, әдетте, ондағы генийлік, ой-қиялының күші және моральдық қайраттың деңгейіне пропорционалды болады» деп жазды және эксцентрикалықтың жетіспеушілігін «заманның басты қаупі» деп айтты. Эдит Ситвелл (1887–1964) эксцентрикалықты «көбінесе бір түрлі кінәсіз мақтаныш» деп жазды, сондай-ақ генийлер мен аристократтар эксцентриктер деп аталады, өйткені «олар халықтың пікірлері мен ойшаулықтарынан мүлдем сескенбейді және оларға ықпал етпейді». Эксцентрикалық қасиеттер сонымен қатар зор байлықпен де байланысты – кедей адамда ақылсыздық белгісі саналатын нәрсе, бай адамдарда эксцентрикалық деп қабылдануы мүмкін.
Қалыптылық мәндерімен салыстыру
"Судан шыққан балық" сияқты жағдайдағы адам, қатаң анықтама бойынша, эксцентрикалық емес, себебі (дегенмен) олар өздерінің туған ортасының қағидалары бойынша қарапайым болуы мүмкін. Экцентриктер өз мәдениетіндегі қалыпты мінез-құлық стандарттарын түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін. Олар қоғамның өздерінің әдеттеріне немесе сенімдеріне қатысты наразылығына немқұрайлы қарайды. Кейбір эксцентриктер гений емес, "қызықпаз" деп есептеледі. Эксцентрикалық мінез-құлық көбінесе ойшау немесе ерекше болып саналады, бірақ ол сондай-ақ қызықсыз және мазасыз болуы да мүмкін. Бұрын эксцентрикалық деп саналған көптеген адамдар, мысалы, авиация магнаты Говард Хьюз, соңғы кезде психикалық аурулармен (Хьюз жағдайындағы обсессивтік-компульсивтік тәртіптік бұзылыс) ауырғаны анықталды. Басқалары киім таңдауында ерекше талғам көрсетеді, немесе қызықты хоббилермен немесе жинақтармен айналысады. Олар сөздерді тапқырлықпен қолданып, мұқият әрі анық сөйлеуге бейім. Осы мінез-құлықтардың көптегені аутизм спектріндегі бұзылыстарға ұқсас сипаттамаларды бөліседі, мысалы, эксцентрикалық хоббилер немесе педантикалық сөйлеу. Көптеген адамдар әлеуметтік нормалардан өзгешелену немесе есімдерін ерекшелеу үшін эксцентрикалық мінезді саналы түрде көрсетуі мүмкін. Эксцентрикалықпен байланысты жиі кездесетін оң стереотиптерді (кем дегенде, халық мәдениетінде және әсіресе көркем кейіпкерлерде) ескере отырып, кейбір адамдар осы кейіпкерлерге ұқсауға тырысады. Дегенмен, бұл әрқашан сәтті бола бермейді, өйткені эксцентрикалық адамдар міндетті түрде харизматикалық болмайды және олар басқалар тарапынан тек назар аударуға тырысқандықтары үшін елеусіз қалдырылуы мүмкін.