Кіріспе
Омыртқалыларда мойын омыртқалары мен бел омыртқалары арасында орналасқан омыртқалар – кеуде омыртқалары омыртқа бағанасының ортаңғы бөлігін құрайды. Адамда он екі кеуде омыртқасы болады, олар мойын және бел омыртқаларынан орташа өлшемде; олар бел омыртқаларына қарай үлкейеді, ал төменгілері жоғарғыларынан әлдеқайда ірі. Олардың ерекшелігі – денелерінің бүйір беттерінде қабырға бас жақтарымен бунақ үшін, сондай-ақ барлық көлденең өскіндерінде (он бірінші және он екіншісінен басқа) қабырға түйіндерімен бунақ үшін фасеттердің болуы. Кеуде омыртқалары адамда T1–T12 деп нөмірленеді, мұнда бірінші омыртқа (T1) бас сүйегіне ең жақын орналасқан, ал қалғандары омыртқа бағанасы бойымен төмен қарай бел аймағына қарай жүреді.
In vertebrates, thoracic vertebrae compose the middle segment of the vertebral column, between the cervical vertebrae and the lumbar vertebrae. In humans, there are twelve thoracic vertebrae and they are intermediate in size between the cervical and lumbar vertebrae; they increase in size going towards the lumbar vertebrae, with the lower ones being much larger than the upper. They are distinguished by the presence of facets on the sides of the bodies for articulation with the heads of the ribs, as well as facets on the transverse processes of all, except the eleventh and twelfth, for articulation with the tubercles of the ribs. By convention, the human thoracic vertebrae are numbered T1–T12, with the first one (T1) located closest to the skull and the others going down the spine toward the lumbar region.
Жалпы сипаттамалары
Бұл екіншіден сегізіншіге дейінгі кеуде омыртқаларының жалпы сипаттамалары. Бірінші және тоғызыншыдан он екіншіге дейінгі омыртқалар белгілі бір ерекшеліктерге ие, олар төменде егжей-тегжейлі сипатталған. Кеуде аймағының ортасындағы денелер жүрек пішіндес және алдыңғы-артқы бағыттағы ені көлденең бағыттағы енімен шамалас. Кеуде аймағының шеттерінде олар мойын және бел омыртқаларының шеттеріне ұқсас. Олар артқы жағынан алдыңғы жағынан сәл қалың, жоғары және төменгі жағынан жазық, алдыңғы жағынан екі жаққа қарай дөңгелек, артқы жағынан терең ойыс, бүйір жағынан және алдыңғы жағынан сәл тарылған. Олардың әр жағында екі қабырғалық жарым-беткей бар, біреуі жоғарыда, педикул тамырына жақын, екіншісі төменде, төменгі омыртқалық ойықтың алдында; олар тірі күйдегі шеміршекпен жабылған, ал омыртқалар бір-бірімен байланысқанда, аралық омыртқалық фиброкартиляждармен бірге қабырғалардың бас жағын қабылдауға арналған сопақ беттерді құрайды. Педикулдар артқа және сәл жоғары қарай бағытталған, ал төменгі омыртқалық ойықтар үлкен және омыртқа бағанасының басқа кез келген бөлігінен терең. Ламиналар кең, қалың және жабысатын, яғни төбедегі черепица сияқты төменгі омыртқалардың үстінен жабысып, омыртқа миын қоршап, қорғау үшін педикулдармен байланысады. Омыртқааралық тесік кішкентай және дөңгелек, әр омыртқааралық деңгейде екі, оң және сол жақтан шығатын жүйке тамырлары үшін. Омыртқалық канал – омыртқа денесінің артқы жағындағы үлкен тесік, оны омыртқа миының каналы деп те атайды. Ол кеуде деңгейінде омыртқа миын қамтиды және қорғайды. Тікенді өсінді ұзын, короналық қимасында үшбұрышты, көлбеу төмен қарай бағытталған, ламинадан басталып, туберкулезді ұшымен аяқталады. Бұл өсінділер бесіншіден сегізіншіге дейін бір-бірін жабады, бірақ жоғары және төменгі бөліктерде көлбеулігі азырақ. Жоғарғы буынды өсінділер – педикулдар мен ламиналардың қосылысынан жоғары қарай шығатын жұқа сүйек пластиналары; олардың буындық беттері дерлік жалпақ, артқа және сәл жанына және жоғары қарай бағытталған. Төменгі буынды өсінділер ламиналармен біршама біріктірілген, бірақ төменгі жиектерінен сәл ғана шығып тұрады; олардың беттері алға және сәл медиалға және төменге бағытталған. Көлденең өсінділер жоғарғы буынды өсінділер мен педикулдардың артындағы доғадан басталады; олар қалың, мықты және біршама ұзын, кері және бүйірлік бағытта бағытталған, әрқайсысы ұшы бар, алдыңғы жағында қабырғаның туберкулесімен байланысуға арналған кішкентай, ойыс беті бар.
Бірінші көкірек омыртқасы (T1)
Бірінші көкірек омыртқасының денесінің екі жағында бірінші қабырғаның басы үшін толық буындық жақпаршылық және екінші қабырғаның басының жоғарғы жартысы үшін жартылай буындық жақпаршылық бар. Денесі мойын омыртқасына ұқсас, кең, ішкі қуысты және екі жағынан да ернектелген. Жоғарғы буындық беттері жоғары және артқа қарай бағытталған; тікенекті өсінді қалың, ұзын және дерлік көлденең. Көлденең өсінділер ұзын, ал жоғарғы омыртқалық ойықтар басқа көкірек омыртқаларына қарағанда тереңірек. Бірінші көкірек жұлындық (T1) жүйкесі оның астынан өтеді.
Үшінші көкірек омыртқасы (T3)
Төс омыртқасының 3 (Т3) жүйкесі одан төмен өтеді.
Төртінші көкірек омыртқасы (T4)
Төртінші кеуде омыртқасы, бесінші омыртқамен бірге, кеуде бұрышының деңгейінде орналасқан. Кеуде жұлындық жүйкесі 4 (T4) оның астынан өтеді.
Бесінші көкірек омыртқасы (T5)
Бесінші көкірек омыртқасы, төртіншісімен бірге, кеуде бұрышының деңгейінде орналасқан. Адамның трахеясы 5-ші көкірек омыртқасы деңгейінде екі негізгі бронхқа бөлінеді, бірақ тыныс алуға байланысты сәл жоғары немесе төмен де аяқталуы мүмкін. Төс омыртқасының 5-ші (T5) жүйкесі оның астынан шығады.
Алтыншы көкірек омыртқасы (T6)
Төс омыртқасының 6-шы (T6) жүйкесі одан төмен өтеді.
Жетіінші көкірек омыртқасы (T7)
Төс омыртқасының 7-ші (T7) жүйкесі оның астынан шығады.
Сегізінші кеуде омыртқасы (T8)
Сегізінші кеуде омыртқасы, тоғызыншы кеуде омыртқасымен бірге, қыбықшеңгеңмен (xiphisternum) бір деңгейде орналасқан. 8-ші кеуделік жұлындық жүйке (T8) оның астынан өтеді.
Тоғызыншы кеуде омыртқасы (T9)
Тоғызыншы көкірек омыртқасының төменгі жағында жартылай жақтары болмауы мүмкін. Бірақ кейбір адамдарда екі жағында екі жартылай жақ болады; мұндай жағдайда оныншы омыртқада жақтар болмайды, бірақ жоғарғы бөлігінде жартылай жақтар болады. Төс омыртқасының 9-шы (T9) жүйкесі оның астынан шығады. Ксифистерн (немесе стерннің қылыштық тізімі) осьтік жазықтықта бірдей деңгейде орналасқан.
Ондық кеуде омыртқасы (T10)
Оныншы кеуде омыртқасы екі жағында толық буындық бетке (жартылай емес) ие, ол ішінара тамырдың бүйір бетінде орналасқан. Оның төменгі жағында ешқандай буындық бет жоқ, себебі келесі қабырғалардың басында тек бір буындық бет бар. Оныншы көкірек омыртқалық жүйке (T10) оның астынан өтеді.
Он бірінші көкірек омыртқасы (T11)
Он бірінші кеуде омыртқасында денесі пішіні мен мөлшері жағынан бел омыртқаларына жақындайды. Қабырға басқа арналған буын беттері орташа мөлшерде болады және негізінен осы және келесі омыртқалардағы педикулалардың үстінде орналасқан, олар кеуде аймағының басқа бөліктеріне қарағанда қалың және күштірек. Тікенді өсінді қысқа және көлденең бағытта. Көлденең өсінділер өте қысқа, ұштарында бүршік тәрізді болып келеді және буын беттері жоқ. 11-ші (T11) кеуде жұлындық жүйке оның астынан өтеді.
Он екінші көкірек омыртқасы (T12)
Он екінші кеуде омыртқасы он біріншісімен ұқсас жалпы сипаттамаға ие, бірақ одан төменгі буындық беттері дөңгелек болып, бел омыртқалары сияқты жанына қарай бағытталған; денесінің, қабаттарының және тікенекті өсіндісінің пішіні бел омыртқаларына ұқсас; және әр көлденең өсінді үш түзілімге – жоғарғы, төменгі және бүйірлік түйіршіктерге – бөлінген: жоғарғы және төменгі түйіршіктер бел омыртқаларының сүт безді және қосымша өсінділеріне сәйкес келеді. Осыған ұқсас түзілімдердің іздері он және он бірінші кеуде омыртқаларының көлденең өсінділерінде табылады. 12-ші кеуде жұлын жүйкесі (T12) оның астынан өтеді.
Басқа жануарлар
Басқа жануарларда кеуде омыртқаларының саны қатты өзгеруі мүмкін; мысалы, көптеген қапшықты жануарларда 13, ал коалаларда 11 ғана болады. 12-ден 15-ке дейін саны сүтқоректілер арасында кең таралған, ал жылқыларда, тапирлерде, мүйізтұмсықтарда және пілдерде 18-ден 20-ға дейін кездеседі. Сүтқоректілер арасындағы ең жоғары және ең төменгі көрсеткіштерге белгілі бір жалқаулықтарда 25, ал киттерде 9 омыртқа саны жатады.