Австрия атының этимологиясы

Кіріспе

Австрия ел атының этимологиясы

Австрияның неміс тіліндегі атауы, Österreich, 996 жылғы «Остаррихи» құжатында тіркелген ежелгі жоғары неміс тіліндегі Ostarrîchi сөзінен, яғни «шығыс елдігінен» шыққан. Бұл атау 976 жылы құрылған Бавария герцогтығының шекаралық маркасы – Австрия маркавиаттарына қатысты. Бұл атау, көрініспен, ерте орта ғасырлардағы Францияның «шығыс жерлері» үшін қолданылған Austrasia атауымен салыстыруға болады, бұл туралы жазбаларда белгілі. Ежелгі жоғары неміс атауы орта латын атауы Marchia Orientalis («шығыс шекаралық жері») -ке ұқсас, сондай-ақ Marchia austriaca деп те аталады. Австрияның қысқа латынша атауы алғаш рет 12 ғасырда жазылған. Ол кейде шатастыруға әкеледі, өйткені ол герман сөзін «шығысқа» аударғанмен, латын тіліндегі «оңтүстік» деген сөзді еске салады (Австралия атын қараңыз). 12 ғасырда маркавиат герцогтық мәртебесіне, 1453 жылы архигерцогтыққа және 1804 жылдан бастап императорлық мәртебеге көтерілді, барлық уақытта Österreich және латынша Austria атауларын сақтап келді. [[Остмарк (Австрия), Marchia Orientalis-тің стандартты неміс тіліне аударымы, 1938 жылдан бастап, ел Неміс рейхының құрамына енгізілгеннен кейін 1945 жылға дейін ресми түрде қолданылды. Қазіргі мемлекет 1955 жылы Австрия мемлекетінің келісім-шартымен құрылды және ресми түрде Австрия Республикасы (Republik Österreich) деп аталады.

Неміс атауы

Österreich ескі жоғарғы неміс тіліндегі Ostarrîchi сөзінен туындаған. Бұл термин, әдетте, латынша Marchia orientalis (шығыс шекаралық аймақ) атауының халықтық аудармасы ретінде пайда болған болуы мүмкін. "Ostar" сөзі ескі жоғарғы неміс тіліндегі ōstan (шығыс) сөзімен байланысты, бірақ оның нақты шығу тегі белгісіз. Ескі жоғарғы неміс тіліндегі "rihhi" сөзі "ел, иелік" мағынасын білдіреді. Маркия Ориентали (Австрия), сондай-ақ Баварияның Шығыс Маркасы (Ostmark) және Австрия Маркасы (Marchiam Austriae) деп те аталатын, Бавария Герцогтығының префектурасы болды. 976 жылы бұл аймақ Бабенбергтер әулетіне берілді. "Ostarrîchi" атауы 996 жылы бір рет қолданылған. Кейінгі ортағасырлық құжаттарда бұл сөз "Osterrîche" (ресми) немесе "Osterlant" (халықтық және поэтикалық қолданыс) түрінде кездеседі. "Osterrîche" атауының алғашқы жазбасы 998 жылға дейін жетеді. "Marcha Osterriche" атауы 1058 жылы император Генрих IV берген құжатта айтылады. 20 ғасырдың австриялық тарихшысы Фридрих Хер өзінің "Der Kampf um die österreichische Identität" ("Австриялық жеке бастылық үшін күрес") атты кітабында, германдық "Ostarrîchi" түрі латын сөзінің аудармасы емес, екеуі де ежелгі Австрияның кельт тілдерінен шыққан, одан да көне терминге қатысты екенін айтты: 2500 жыл бұрын, қазіргі елдің басым бөлігін жергілікті кельт халқы Халштат мәдениеті "Norig" деп атаған; Хердің сөзіне қарағанда, "no" немесе "nor" сөздері "шығыс" немесе "шығыстықтар" мағынасын білдірсе, "rig" сөзі қазіргі неміс тіліндегі "Reich" сөзімен байланысты, яғни "ел". Осыған сәйкес, "Norig" сөзі "Ostarrîchi" және "Österreich", демек Австрия сияқты мағынаны білдіреді. Кельт атауы кейіннен римдіктер шамамен 15 жылға дейін Австрияның көп бөлігін қамтитын аймақты жаулап алғаннан кейін "Noricum" деп латыншаландырылды. "Noricum" кейіннен біздің заманымыздың 1-ғасырының ортасында Рим провинциясына айналды. Лингвистер Хердің бұл гипотезасын қабылдамайды. Австриялық славист профессор Отто Кронштейнер ұсынған балама теорияға сәйкес, "Ostarrîchi" термині славян топонимі "Ostravica" (ұшты төбе) сөзінен алынған, ал "шығыс елі" деген мағынасы кейінірек пайда болды. Бұл теорияны австриялық тіл білімі маманы Хайнц Дитер Поль негізсіз деп жоққа шығарды. Тағы бір мүмкіндік – бұл атау қазіргі Австрия және Солтүстік Италияда патшалық құрған остготтардан шыққан болуы мүмкін.

Österreich is derived from Old High German Ostarrîchi. The term probably originates as a vernacular translation of the Latin name Marchia orientalis (eastern borderland). The ostar is related to Old High German ōstan (eastern), but its exact derivation is unclear. Old High German rihhi had the meaning of "realm, domain". The [[Marchia Orientalis (Austria), also called the Bavarian Eastern March (Ostmark) and the March of Austria (Marchiam Austriae), was a prefecture of the Duchy of Bavaria. It was assigned to the Babenberg family in 976. The variant Ostarrîchi is known from a single usage dated 996. Later Medieval documents record the word as either Osterrîche (official) or as Osterlant (folk and poetic usage). The variation Osterrîche is first recorded in 998. Marcha Osterriche appears on a deed granted by Emperor Henry IV and dated 1058. Friedrich Heer, a 20th century Austrian historian, stated in his book Der Kampf um die österreichische Identität (The Struggle Over Austrian Identity), that the Germanic form Ostarrîchi was not a translation of the Latin word, but both resulted from a much older term originating in the Celtic languages of ancient Austria: more than 2,500 years ago, the major part of the actual country was called Norig by the Celtic Hallstatt culture of the land; according to Heer, no or nor meant "east" or "easterns", whereas rig is related to the modern German Reich, meaning "realm". Accordingly, Norig would essentially mean the same as Ostarrîchi and Österreich, thus Austria. The Celtic name was eventually Latinised to Noricum after the Romans conquered the area that encloses most of modern day Austria, in around 15 BC. Noricum later became a Roman province in the mid 1st century AD. Heer's hypothesis is not accepted by linguists. An alternative theory, proposed by the Austrian Slavistics professor Otto Kronsteiner, suggests that the term Ostarrîchi is taken from a Slavic toponym Ostravica meaning 'pointed hill', taking its popular meaning of 'Eastern realm' at a much later time. This theory was rejected as untenable by Austrian linguist Heinz Dieter Pohl. Another remoter possibility is that the name comes from the Ostrogoths, who had a kingdom in what is now Austria and northern Italy.

Остаричи құжаты

Құжатты император Отто III 996 жылғы 1 қарашада Брухсалда Фрайзинг епискобы Готтшальк фон Хагенауға берді. Ол қазір Мюнхендегі Бавария Бас мемлекеттік архивінде сақталады. Құжаттың тарихи маңызы – бұл Австрияның неміс тіліндегі атауы – Österreich-тің тілдік түбірі саналатын Ostarrîchi атауының алғаш рет кездесуі, тіпті ол салыстырмалы түрде шағын аумаққа қатысты болса да. Құжат "халық арасында Остаричи деп белгілі болған аймақтың" (regione vulgari vocabulo Ostarrichi) сыйға берілуіне қатысты, ол Neuhofen an der Ybbs (in loco Niuuanhova dicto) аймағы ретінде нақтыланды. Император осы жерді Фрайзинг аббаттығына феод ретінде сыйлады. Аббаттық кейіннен иеленген жерлер мен жақын маңдағы басқа да елді мекендер 1803 жылға дейін сақталды, содан кейін Австрия құрамына қосылды.

Латынша атауы

Австрия атауының алғашқы жазбаша айғағы Паоло Диакононың "Historia Langobardorum" еңбегінде кездеседі және 796 жылға дейін жетеді. "Австрия" атауы – неміс тіліндегі "Österreich" сөзінің латыншаға аудармасы (демек, "Австрия" атауының жазылуы латын тілінде сөйлейтін адамдарға немісше "Österreich" айтылысын ұқсату үшін жасалған). Бұл көптеген жаңылысуларға себеп болды, себебі неміс тіліндегі "Ost" сөзі "шығыс" дегенді білдірсе, латын тіліндегі "auster" сөзі "оңтүстік" дегенді білдіреді. Сондықтан бұл атау "Австралия" атауымен ұқсас, ол латын тіліндегі "Terra Australis" ("Оңтүстік жер") деген сөзден шыққан. Атау алғаш рет 1147 жылы Конрад III Клостернеубург монастырына берген құжатында "Austrie marchionibus" (Австрия маркграфы) деп жазылған. 1156 жылғы "Privilegium Minus" құжатында елдің атауы "marchiam Austriae" (Австрия маркасы) және "Austriae ducatum" (Австрия герцогтығы) деп берілген. Ағылшын тілінде "Austria" атауы 17 ғасырдың басынан бері қолданылып келеді.

Басқа тілдер

Ағылшын тілінен басқа барлық герман тілдерінде Австрияның Österreich дегенге сәйкес келетін атауы бар: африкаанс Oostenryk, даниялық Østrig, голланд Oostenrijk, Батыс фризиялық Eastenryk, исланд Austurríki, Фарер аралдары Eysturríki, норвегиялық Østerrike (Bokmål) немесе Austerrike (Nynorsk) және швед Österrike. Фин тілінің Itävalta атауы да неміс тілінен алынған: itä «шығыс» және valta «мемлекет» дегенді білдіреді. «Австрия» немесе оның фонетикалық туындысы (мысалы, Ausztria) көптеген басқа тілдерде, соның ішінде мажар, итальян, испан, португал, мальтий, украин, орыс, серб, хорват, поляк, словен, грек, эстон, түрік және албан тілдерінде қабылданды. Француз тілі – неміс атауын, Autriche-ді бейімдеген роман тобындағы ерекшеліктердің бірі. Каталон тілі де осылай істеді, бірақ бұл формалар қазір қолданылмайды. Австрияның қазіргі заманғы формасынан басқа, каталан тілінде қолданылатын ескірген формалар Hostalric және Hostalrich, сондай-ақ Estarlich болды, олар неміс Österreich-ке сәйкес келетін осы тілде алынған түрі. Чех және словак тілдерінде Австрияға ерекше атау бар. Чех [[:wikt:Rakousko] және словак Rakúsko не неміс Österreich-ден, не латын Austria-дан шыққан. Чех атауы Rakousko, бұрын Rakúsy және кейін Rakousy, ол әлі күнге дейін Жоғарғы және Төменгі Австрия мемлекеттеріне (Horní, Dolní Rakousy) қолданылады, ол Чехия мен Австрия шекарасына жақын орналасқан Австрияның Раабс-ан-дер-Тая қаласы мен қалашығының атынан пайда болды, бұрын ол Ратгоц немесе Ратгос деп те аталған. Ежелгі жазушы Птолемей өзінің «Географиясында» Дунай өзенінің айналасындағы аймақтарда «оның бұрылысына дейін» мекендейтін Ракате және Ракатрие деген екі тайпаны (белгісіз этникалық туыстығы) атап өткенін атап өткен жөн. Бұл шамамен Венаның солтүстігіндегі аймақ пен Словакияның оңтүстік-батысына сәйкес келеді. Чехтің басқа мүмкін түсіндірмесі: Австрия мен Словенияның алдыңғысы – словен княздігі Карантания. Карантанияның орталық бөлігі (қазіргі Оңтүстік Австрия мен Солтүстік-Шығыс Словенияның аумағы) словен тілінде Корошка (немесе ескі нұсқада Коротан), словак тілінде Korutánsko, неміс тілінде Kärnten және ағылшын тілінде Каринтия деп аталады. Австрияның көне жоғары неміс атауы (Ostarrîchi) жазу құжатында Карантания атауынан үш жүз жылдан астам уақыт өткен соң пайда болды, ал қысқа латын атауы Австрия алғаш рет тек 12-ші ғасырда айтылды. Сондықтан қазіргі Чехия мен Словакияның Австрияға (Rakousko, Rakúsko) деген атауы ерте орта ғасырларда және кейіннен қазіргі словактар мен словендердің ата-бабасы герман немесе германдық халықтан бөлінбегендіктен, Карантанияның бастапқы славян атауынан пайда болды деп болжау орынды. Австрияның арабша атауы – (النمسا). Австрияның арабша аталуы алғаш рет крест жорықтары кезінде қолданылды және «неміс» деген славян атауларынан алынған, [[nemets, содан орыс немцы, поляк Niemcy, хорват және босния Njemačka, серб Немачка (Nemačka), словен Nemčija, чех Německo, словак Nemecko, т.б. Парсы тілінде Австрия (النمسا) деп аталды (арабша атаумен бірдей), ал түріктер Осман империясы дәуірінде Анатолияға қоныстанған кезде, олар Австрияның арабша атауын да қолданды және олар елді Nemçe деп атады. Қазіргі кезде француз тілінен алынған аты (اتریش) қолданылады.

All Germanic languages other than English have a name for Austria corresponding to Österreich: Afrikaans Oostenryk, Danish Østrig, Dutch Oostenrijk, West Frisian Eastenryk, Icelandic Austurríki, Faroese Eysturríki , Norwegian Østerrike (Bokmål) or Austerrike (Nynorsk) and Swedish Österrike. Finnish Itävalta is also derived from the German name: itä means "east" and valta "state". "Austria" or a phonetic derivative (such as Ausztria) was adopted in most other languages, including Hungarian, Italian, Spanish, Portuguese, Maltese, Ukrainian, Russian, Serbo Croatian, Polish, Slovene, Greek, Estonian, Turkish, and Albanian. French is one of the exceptions within the Romance group in adapting the German name, Autriche. Catalan also did the same, though the forms are no longer in use. Apart from the modern day form of Austria, antiquated forms used in Catalan were Hostalric and Hostalrich, and Estarlich, which are the forms derived in that language to correspond to German Österreich. The Czech and Slovak languages have a peculiar name for Austria. Czech [[:wikt:Rakousko and Slovak Rakúsko neither derived from German Österreich nor from Latin Austria. The Czech name of Rakousko, previously also Rakúsy and later Rakousy, which is still used for the states of Upper and Lower Austria (Horní, Dolní Rakousy), originates in the name of the Austrian castle and town of Raabs an der Thaya near the Czech Austrian border, formerly also known as Ratgoz or Ratgos. It is worth noting that in his Geography the ancient writer Ptolemy mentions two tribes (of unknown ethnic affiliation) named Racatae and Racatriae which inhabit the areas around the Danube River "up to his bend", roughly corresponding to the region north of Vienna and southwestern Slovakia. Another possible explanation of Czech [[:wikt:Rakousko and Slovak Rakúsko: The predecessor of Austria and Slovenia was Slovene principality Carantania. The central part of Carantania (the territory of present day southern Austria and north eastern Slovenia) is named in Slovenian Koroška (or in the old version Korotan), in Slovak Korutánsko, in German Kärnten and in English Carinthia. The Old High German name of Austria (Ostarrîchi) appeared in written document more than three hundred years later than the name Carantania, while the shorter Latin name Austria was first mentioned only in 12th century. Therefore is it reasonably to assume that the present day Czech and Slovak name for Austria (Rakousko, Rakúsko) developed from the original Slavic name for Carantania since in early middle ages and also later the ancestor of the present day Slovaks and Slovenes were not divided by the wedge of Germanic or Germanized population. The Arabic name for Austria is (النمسا). The Arabic appellation of Austria was first used during the Crusades and was borrowed from the Slavic name for "Germans", [[nemets whence Russian немцы , Polish Niemcy, Croatian and Bosnian Njemačka, Serbian Немачка (Nemačka), Slovene Nemčija, Czech has Německo, Slovak Nemecko, etc

In Persian, Austria was called (النمسا) (the same name as Arabic) and when the Turks came to settle in Anatolia later in the Ottoman Empire era, they used the Arabic name of Austria as well and they called the country Nemçe. Currently, the name (اتریش), derived from the French pronunciation, is used.