Кіріспе

Үшінші Македония соғысының 168 ж.б.д. шайқасы
168 ж.б.д. шайқасы

Пидна шайқасы 168 ж.б.д. жылы Рим мен Македония арасында Үшінші Македония соғысы кезінде болды. Бұл шайқас эллиндік әлемде Римнің одан әрі күшейіп, Александр Македонскийден бастау алған Антигонид әулетінің билігінің аяқталуына әкелді. Сонымен қатар, бұл шайқас рим легиондарының манипулалық жүйесінің икемділігінің македониялық фаланганың қатаңдығынан басымдығының жеңісі деп есептеледі.

Кіріспе

Үшінші Македония соғысы б.з.д. 171 жылы басталды, Македония патшасы Персей жасаған бірқатар әрекеттер Римді соғыс жариялауға итермеледі. Алғашында римдіктер бірнеше шағын жеңіске жетті, көбінесе Персейдің әскерін біріктіруден бас тартқаны себеп болды. Жыл соңына қарай жағдай күрт өзгерді, Персей Каллиник шайқасында жеңіске жетіп, жоғалтқандарының көп бөлігін, соның ішінде Дион қаласын қайтарып алды. Персей сол кезде Грекияның солтүстік-шығысындағы Эльпей өзенінің жағасында бекінді. Келесі жылы Рим экспедициялық әскерінің басшылығын сол жылы консул болған тәжірибелі әскербасы Люций Эмилий Паулус алды. Персейді орнынан қозғалуға мәжбүрлеу үшін Паулус Публий Корнелий Сципион Насика Коркулум басқаруымен кішкентай күш (8200 жаяу әскер және 120 атты әскер) жіберді. Бұл Персейді өзен арқылы шабуыл жасауға тырысып баққандай сезіндіру үшін жасалған алдамшылық болатын. Бірақ сол түні Сципион әскерін оңтүстікке қарай, Рим және Македония әскерлерінің батысындағы тауларға алып өтті. Олар Питионға дейін жетіп, солтүстік-шығысқа бұрылып, македониялықтарға артынан шабуыл жасады. Алайда, бір римдік дезертир Македония лагеріне жетіп, Персей Милон басқаруымен 12000 сарбазды жіберіп, жолды кесуге бұйырды. Соңынан болған шайқаста Мило және оның әскері дүркіреп, Македонияның негізгі әскеріне қайтарылды. Осыдан кейін Персей әскерін солтүстікке жылжытып, Пиднаның оңтүстігіндегі Катерини ауылының жанында орналасты. Бұл жер салыстырмалы түрде тегіс болды және фалангаға өте қолайлы жағдай туғызды. Паулус Сципионды негізгі күшке қосып алды, ал Персей өз күштерін Сципионның оңтүстіктен шабуыл жасауына дайындалғандай етіп орналастырды. Бірақ римдік әскерлер батыста болды, ал олар алға жылжығанда Персейдің толыққанды түрде орналасқанын көрді. Шаршаған әскерлерімен шайқасқа түсудің орнына, олар Олокрос тауының етегінде батальон құрды. Шайқасқа бір күн бұрын ай тұтылуы болды, македониялықтар оны жаман ниетті белгі ретінде қабылдады; Плутархтың айтуынша, олар оны патшаларының ажал табатынының белгісі деп түсіндірді. Ал Паулус тұтылудың белгілі бір уақыт аралығымен болатынын түсінгенімен, құрбандық шалып, «жақсы белгілерді» күту қажет деп санады. Шайқас келесі күні, 22 маусымда басталды. Шайқастың басталу себебі туралы әртүрлі пікірлер бар; бірінде Паулус күннің кеш сағаттарына дейін күтті, оның сәулесі әскерлерінің көзіне тимесін, содан кейін қобалжыған атты жіберіп, дабыл қақты. Көбінесе бұл римдіктердің Персей әскеріндегі фракиялықтарға тым жақын келіп, шабуылға ұшырауынан болды.

Шайқас

Римдіктердің кемінде 28 600 адамы, 37 000-ға дейін, оның ішінде 22 000 – 34 000 жаяу әскер болды: римдіктер, итальяндықтар және Грекия, Нумидия және Лигуриядан келген одақтастар, сондай-ақ, мүмкін, Испаниядан. Соғыс басталған кезде македониялықтардың 43 000 сарбазы болды, оның 20 000-нан астамы фалангиттер еді. Жылқы әскері шамамен тең болды, шамамен 4000 македониялық және фракийліктер шамамен 3400 римдіктер мен одақтастарға қарсы. Соғыс басталған кезде Македония әскерінің саны 30 мыңға жуық болды. Мысалы, Персей шайқас алдында өзінің 8 мың македониялық жасағын Рим флотының тылына қарсы қорғауға жіберді: 2000 пельтаст, 5000 фалангит және 1000 атты әскер. Екі әскер де әдеттегідей дайындалды. Римдіктер екі легионды ортаға, ал екі жақта латын, итальян және грек жаяу әскерлері тұрды. Римдіктердің оң жағында 22 піл бар еді. Фаланг македониялықтардың орталығын алып, фаланганың сол жағында құралған 3000 адамнан тұратын элиталық гвардияны құрады. Жеңіл пельтасттар, жалдамалылар және фракиялық жаяу әскерлер фаланганың екі жағын күзетті, ал македониялық ат әскері екі жағында да орналасқан болуы мүмкін. Ең күшті контингент Македонияның оң жағында болды, онда Персей ауыр ат әскеріне (оның ішінде элиталық қасиетті эскадрильясына) және фракийлік Одрисия ат әскеріне қолбасшылық етті. Алайда, басқа дереккөздерде айтылғандай, ат әскері шайқасқа қатыспаған, өйткені Персейге қарсы ақсүйектер шабуыл жасаған. Екі орталық шамамен сағат 15:00-де соғысты, македониялықтар римдіктердің лагерінен аз қашықтықта римдіктерге қарай алға жылжуда. Паулус кейіннен фаланганы көргенде қатты қорқып, таңғалатынын айтқан. Римдіктер жаудың найзаларын құлатуға немесе олардың ұштарын кесуге тырысты, бірақ сәл табысты болды. Римдіктердің одақтастары үмітсіз болды. Бір жігіт ашуланып, "көйін жыртып" тастады. Ал тағы біреуі өз жасағының байрағын алып, жаудың арасына лақтырып жіберді. Оның адамдары оны қайтарып алу үшін үмітсіз шабуыл жасады, бірақ кейбір зардап шеккеніне қарамастан, соққыға ұшырады. Римдіктер қалың шыналардың астына түсе алмай, қиыр жермен қашып құтылуды жоспарлаған. Бірақ фаланга алға жылжыған сайын, жер тегіс емес болып, тау етегіне қарай жылжыды, ал сызық өзінің біріктірілуін жоғалтып, қиыр жерлерге мәжбүр болды. Паулус легионға флангиттерге шабуыл жасау үшін, олардың ашық қабырғаларына шабуыл жасауға бұйырды. Римдіктердің ұзын қылы мен ауыр қалқаны жақын аралықта македониялықтардың жеңіл қалқаны мен кописін жеңіп шықты. Көп ұзамай оларға Македонияның сол жағын жеңіп шыққан Рим оң жағы қосылды. Соғыс өзгергенін көріп, Персей ат әскерімен бірге Македонияның оң жағына қарай қашады. Плутархтың айтуынша, Персейдің ат әскері әлі соғыспаған, ал патша мен оның ат әскерін аман қалған жаяу әскерлері қорқынышпен айыптады. Посейдон патшаның жаудың зымырандарынан жарақат алып, шайқастың басында Пидна қаласына әкелінгенін айтады. Алайда, 3000 күшті сақшылар өлімге дейін шайқасты, 11000-ға жуық македониялық тұтқынға алынды, Ливий оның әртүрлі дереккөздерінде 20000 македониялық өлгенін мәлімдеді. Соғыс бір сағатқа созылды, бірақ қанды қуғын-сүргін түнгі түске дейін жалғасты. Басқа деректерде патшаның тактикалық қателігімен байланысты 10 000 македониялық корпус алысқа кетіп, соғысқа қатыспағаны айтылады. Римдіктердің арасында бірнеше батырлар болған. Паулус ұлы Сципион Эмилиан біраз уақыт жоғалып кетті деп ойланды, бірақ ол кейбір достарымен бірге кері қайтқан македониялықтарды қуып жүрді. Катонның ұлы Маркус Порций Катон Лициниан өзінің жеке басының ерлігімен шайқаста ерекшеленіп, алдымен жеңіліп, ақырында семсерін қайтарып алды. Бұл шайқас көбінесе римдік легионның икемділігінің фаланганың икемсіздігіне қарсы жеңісі деп саналады. Дегенмен, қазіргі заманғы қорытындылар бойынша, жоғалту Персейдің командалық сәтсіздіктеріне, сондай-ақ жаумен күреспеген Қауымдағы ат әскерінің ерекше ұстанымына байланысты болды. 3000 Агема пельтастары жағдайында, олар тұрақты фалангадан әлдеқайда ұзақ уақыт бойы біріктірілді, бұл жасақтардың дайындық деңгейі пик фалангасының алдыңғы күшін және пик қабырғасын бұзғысы келетін жаяу әскердің табысын анықтауда маңызды рөл атқарды деген қорытынды жасауға болады.

Салдары

Бұл екі қарсыластың арасындағы соңғы қақтығыс болмады, бірақ ол Македонияның күшін басып тастады. Пидна шайқасы және оның саяси салдары Македонияның тәуелсіздігінің іс жүзінде аяқталуын білдірді, бірақ ресми қосылуға әлі бірнеше жыл уақыт болды. Жеңіліс шайқасының саяси салдары ауыр болды. Персей кейін Паулусқа бағынды және Римде шынжырмен байланған күйде жеңіспен көрсетілді. Одан кейін ол түрмеге қамалды. Сенаттың шешімімен, корольдің көптеген достары Италияға жер аударылды, ал Персей Альба Фуценсте тұтқынға алынды (кейін үй қамауына ауыстырылды). Македония патшалығы таратылды, оның үкіметі бір-бірімен байланыс немесе сауда жасауға қатаң шектеу қойылған төрт республикамен ауыстырылды. Уақыт өте келе, бұл республикалар да таратылып, Македония рим провинциясына айналды. 167 ж. б.з.д. Паулус Эпирге шабуыл жасауға бұйрық алды, нәтижесінде 150 000 эпирот құлдыққа түсіріліп, 70 қала тоналанды. Бұл эпироттардың бір тайпасы – молоссийлер Персейге көмек жібергендіктен болды, бірақ барлық эпироттар римдік шабуылдарынан бірдей зардап шекті. Жеңіс Афинада тойланды, онда 168 ж. б.з.д. Кеңес пен халық қабылдаған жарлықта Пидна шайқасында римдік және Аталид әскерлерімен бірге болған афиналық азамат Калифанға, жеңіс туралы жаңалықты Афинаға жеткізгені үшін құрмет көрсетілді.

Қорытынды

Аэмилиус Персейдің назарын бұрып, жаудың қозғалысын байқамауы үшін өзен төсенішінде шайқас бастады. "Насиканың жаудың орналасқан жерін айналып өту үшін жасаған ірі шабуылдық қимылы". Паулус римдіктерге күн қарсы емес, жауға қарай түскенде, түстен кейін шайқасуға тырысты. Ескі тактика, Сальвий қолданған, жаудың қатарына туды лақтыру арқылы әскерлердің ашуын ояту мақсатында болды. Бірақ бұл жолы нәтиже бермеді. Персейдің ауыр атты әскері римдіктер қиын жерге шегінгенде шайқасқа түсе алмады. Фаланга бетегелес емес жерге өткенде қатарларында олқылықтар пайда болды, ал консул дереу бастама көтеріп, жауап берді. Македониялық фаланга мен жалдамалы әскерлер арасында үлкен олқылық пайда болды. Римдіктер бұл олқылықты бұзып, фаланганың қанатына шабуыл жасады. Македония армиясының шамамен 1/4 бөлігі түсініксіз себеппен шайқасқа қатыспады. Пилдер жалдамалыларға қарсы тиімсіз болды.