Кіріспе

Польша-Литвалық дворяндық әулеті Радзивилл әулеті (; ; ; link=no) – литвалық текті поляк әулеті, Литва Ұлы Герцогтығынан шыққан және кейін Польша Корольдігінде де ықпалды болған ең қуатты магнат әулеттерінің бірі. Әулеттің негізін Радвила Астикас қалады, бірақ уақыт өте көптеген тармақтарға бөлінді, мысалы, Биржай, Дубингай және Гонядз-Метелай тармақтары. Дегенмен, көптеген тармақтары 18 ғасырға дейін жойылды, тек Несвиж-Клек-Олыка тармағы ғана бүгінгі күнге дейін сақталған. Олардың ұрпақтары ғасырлар бойы, алдымен Литва Ұлы Герцогтығында, кейін Польша-Литва одағында және Пруссия Корольдігінде белгілі болды. Әулет литвалық, поляк, белорус, неміс және жалпы еуропалық тарих пен мәдениетте көзге түсетін көптеген тұлғаларды өндірді. Радзивилл әулеті 16 ғасырдың ортасында Рим императорынан рейхсфюрст (князь) атағын алды. 16 ғасырдан 1939 жылға дейін әулет тарапынан күтілген Несвиж қамалының кешені ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енген.

Дін

Радзивилл отбасы діни негіздерде де екіге бөлінді. Протестанттық және Польша реформациясынан кейін екі тармақ кальвинизмге көшті. Бір тармақ, Несвиж-Клецк-Олыка желісі, екі буын бойы кальвинистер болып қалды, бірақ Миколай "Қараның" балалары ғасыр соңына дейін Рим католиктігіне қайта оралды. Біржай-Дубингиай желісі бір ғасырдан кейін толықтай жойылғанға дейін протестанттық сенімде қалды. Миколай "Қара" мен Миколай "Қоңыр" екеуі де ГДЛ-дегі протестанттық діннің ынталы жақтастары және белсенді қатысушылары болды. Миколай "Қара" 1564 жылы Брест қаласында басылған "Радзивилл Киелі кітабы" (сондай-ақ "Бжеска Библиясы" деп те аталады) деп аталған протестанттық Киелі кітаптың екінші, толық аяқталған польша тіліне аудармасын басып шығаруға қаржы жұмсады. Оның 1565 жылы қайтысы Литвадағы протестанттықтар үшін ауыр қайғы болды. Дегенмен, Миколай "Қызыл" туысының бастамаларын жалғастырып, бірнеше шіркеулер мен мектептерге жер берді және оларды қаржыландырды.

Саясат

Бірнеше танымал отбасы мүшелері ішкі және сыртқы саяси аренаға қатысты. Олар Ұлы Литва княздығының саяси өміріне белсенді қатысты. Оның маңыздылығы Белоруссия, Украина, Польша, Ұлы Литва Герцогтігі, Самогития және Русьтегі Заславский, Рохатинский, Лукомский және Олшанский Добровицкий сияқты танымал дворяндық династиялармен отбасылық байланыстар арқылы көрінеді. Радзивилл отбасы 1385 жылы Крево одағына қол қойылғаннан кейін мемлекет элитасы ретінде дворяндықтың қалған бөлігіне қосылды. Радзивилл отбасының маңыздылығын Аннаның Польшаның ең ірі княздығына ие болған Мазовия герцогы Конрад III Рудиге үйленуінен көруге болады. 1547 жылы Барбара Радзивилл Польшаның патшайымы болып, Папа Куриясымен жақын қарым-қатынас орнатты. Кейіннен Радзивиллдер поляк, белорус және литвалық магнаттар отбасыларының ең маңызды отбасыларымен, мысалы Сангушко, Сапиеха немесе Ходкевичтермен ғана емес, сонымен қатар Висьниовецки, Собиески және Лезчинский сияқты патшалық отбасы мүшелерімен де отбасылық байланыс орнатты. XVI ғасырда Радзивиллдің саяси жағдайы күшейе түсті. 1515 жылы Миколай Король Зигмунд I Ескі бастаған делегацияның мүшесі ретінде Пресбург пен Венада өткен Бірінші Вена конгрессіне қатысты, онда император Максимилиан I Польша, Венгрия және Богемия корольдерімен кездесті. Сонымен қатар, Микола "Қара" Ұлы князь шетелде болған кездегі орынбасары болды. Сол кезден бастап Радзивиллдерге Нешвиж қаласында заң актілері мен басқа да мемлекеттік құжаттарды сақтау құқығы берілді. 1583 жылы епископ Ежи Радзивилл Папа Григорий XIII-нің кардиналы болып тағайындалды, ол ықпалды ақсүйек банкир отбасылары Алтовити және Строццимен жақын қарым-қатынас орнатты. Кейіннен князь Александр Людвик Радзивилл Биндо Алтовити мен Филиппо Строццидің шөбересі Лукреция Мария Строцциге үйленді. Осы уақыт аралығында XVII ғасырдың бірінші жартысына дейін Радзивиллдер Литва Ұлы Княздығының магнаттық әулеттерінің ішіндегі ең ықпалды және бай отбасы болды. Бұл мәртебе олардың өз әскерін құруына мүмкіндік берді. 1528 жылы Радзивиллдің 18 240 үйі болды, сондықтан 760 атты әскері болды. 1567 жылы 28 170 үй 939 атты және 1586 жаяу әскерге қамқорлық жасады. XVIII ғасырда Иероним Флорианның әскерінде 6000 адам болды, ол Литва Ұлы Герцогтігінің барлық қарулы күштеріне тең болды. Радзивилл отбасы мүшелері Речь Посполитаяда және Литва Ұлы Герцогтігінде маңызды мемлекеттік лауазымдарды атқарды. 8 канцлер, 7 гетман, 15 кастелян, 19 маршал, 19 воевод, олар тек Литваның Ұлы Герцогтігін ғана білдірді. Радзивиллдер Литва Ұлы Герцогтігінің парламенті мен Трибуналының мүшелері болды. Олар жоғары әскери лауазымдарды да атқарды және Ливон соғысына, 1647-1667 жылғы орыс-поляк соғысына, Солтүстік соғыстарға, Наполеон науқанына және Костюшко көтерілісіне қатысты. Радзивиллдер халықаралық маңызға ие болды, ол алғаш рет Олькадан Альбрехт Радзивиллдің Курляндия ханшайымы Аннаға үйленгендігімен байланысты. Мұндай некелік одақтар 17-18 ғасырларда да жалғасты. Кароль Станислав Радзивилл (1734–1790) - Польшадағы ең бай магнаты, XVIII ғасырдың екінші жартысында Еуропадағы ең бай адамдардың бірі. Патриот ретінде ол азаттық үшін күресті, ол өлгеннен кейін көп ұзамай Австрия, Пруссия және Ресей империясы арасында бөлінді. 1788 жылдан 1790 жылы қайтыс болғанға дейін Ұлы Сейм кезінде ол реформаның және король Станислав II Август пен оның одақтастары, Чарторискилер отбасы басқарған Familia саяси партиясының мүшелері болды. XVIII ғасырдың аяғында Польша-Литва одақтастығының үш бөлінісінен кейін Радзивиллдерге тиесілі қалалар мен усадьбалар Ресей, Пруссия және Австрияға тиесілі аумақтардың бөлігі болды. Алайда, барлық үш мемлекет де Радзивилл әулетінің әміршілерінің атағын және оның мүшелерінің отбасылық меншіктердегі құқықтарын мойындады. Сонымен қатар, Радзивилл отбасы мүшелерінің көбісі жоғары азаматтық және әскери лауазымдарды атқарды. Олардың Кастеллан герцогтерімен, Клари Альдринген және Сайн Витгенштейн княздерімен, ең бастысы Пруссия королі Фридрих Вильгельм II және оның ұлы Фридрих Вильгельм III-мен туыстық байланыстары болды. Клецк әулетінен шыққан Антони Радзивилл Пруссияның князі Август Фердинандтың қызы, король Фредерик Вильгельм II-нің бірінші туысы Пруссияның князесі Луизаға үйленді. Бұл қарым-қатынас Антониге 1815 жылы Нисвиж пен Ольканың үлкен меншігін Ресейдің басып алуынан босатуға көмектесті, өйткені оның туысы, Нисвиж желісінің Доминик Наполеонның жағында поляк легионында соғысып, қаза тапқандықтан, Александр I Ресей оның барлық меншігін тәркілеген еді. Вена конгресінен кейін мүлік ішінара Антониге берілді. Бұл жұбайлар 19 ғасырдың басында Берлинде өнерге демеушілік жасады. Олардың Берлиндегі резиденциясында Радзивилл сарайында танымал тұлғалар, суретшілер және ғалымдар шақырылып, пруссиялық-поляк қарым-қатынасын жақсартуда маңызды рөл атқарды. Оларға пруссиялық парламенттегі поляк саясаткерлері немесе Иоганн Вольфганг фон Гёте, Фредерик Шопен, Вильгельм және Александр фон Гумбольдт, Феликс Мендельсон Бартольди және Карл Фридрих Шинкель сияқты танымал адамдар кірді. Шындығында, Радзивиллдер ұйымдастырған "салон"дар соншалықты танымал болғандықтан, олар "Поляк Берлинінің" символына айналды. Князь Фердинанд Радзивилл, Вильгельм фон Гумбольдт, Гёте, Феликс Мендельсон Бартольди және тағы да көптеген танымал тұлғалар сияқты Берлиндегі Sing Akademie-нің мүшесі болды, онда Берлиннің барлық топтары мен сыныптарынан адамдар хор музыкасын оқуға және орындауға жиналды. Көбінесе олардың ең ірі меншіктері Ресейде орналасқан болса да, Пруссия Корольдық үйімен жақын байланыс отбасының Варшаваға немесе Санкт-Петербургқа қарағанда Берлин сарайында өмір сүруіне себеп болды, өйткені олар 1813 жылы патшаның отбасының мүлігін тәркілеу тәжірибесін еске алды. Сонымен қатар, Михал Гедеон Радзивилл 1830-31 жылдардағы қараша көтерілісінің бас қолбасшысы болды. Антони мен Луизаның қызы Элиза Радзивилл кейіннен Пруссия королі және Германия императоры Вильгельм I-нің бірінші сүйіктісі болды. Оның бауырлары Вильгельм (1797–1870) және Богуслав (1809–1873) пруссиялық генералдар мен саясаткерлер болды, соңғысы пруссиялық министр-президенттің (және 1871 жылдан бастап Германия канцлері) Отто фон Бисмарктің антикатолик саясатына қарсы белсенді оппозиция болды, кейіннен Kulturkampf деп аталды. Богуславтың ұлы Фердинанд (1834–1926) сонымен қатар поляк азшылығының маңызды көшбасшысы және германизация мен Kulturkampf саясатына қарсы болды. Польша 1918 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін ол поляк азаматына айналып, поляк парламентінің (Сейм) мүшесі болды, оның ұлы Януш (1880–1967) да солай болды. Олардың туысы Станислав Радзивилл бас қолбасшы Жозеф Пилсудскийдің көмекшісі болды. Германия басып алған Польшада Януш нацистердің поляктарға қатысты ұстанымын жақсарту үшін оның беделін пайдалануға тырысты, өйткені оның бауыры Михал оккупацияның басында нацистердің жағына шықты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1945 жылы Януш КГБ-мен қамауға алынды, ал оның әйелі 1947 жылы коммунистік түрмеде қайтыс болды. Януш Варшавадағы екі бөлмелі пәтерінде қайтыс болды, оның барлық мүлігі коммунистік үкімет тарапынан тәркіленіп, ұлттандырылды. 1959 жылы Януштің үшінші ұлы, князь Станислав Альбрехт Радзивилл Жаклин Кеннедидің кіші қарындасы Кэролайн Бувьеге үйленді.

Өнерге қолдау көрсету

Антони Радзивилл – музыка мен өнерді ұнататын адам болған және ол Берлиндегі мүліктерін көркем салондар ретінде өзгертіп, аристократтардың суретшілер, кескіншілер мен композиторлар арасында жиналатын орынға айналдырған. Радзивиллдің Берлиндегі мүліктерінде жиі әуесқой театрлық қойылымдар өткізілген. Антони Радзивиллдің Пруссиялық Польшадағы тағы бір мүлігі – Антонин, ол 1822-1824 жылдары неміс сәулетшісі Карл Фридрих Шинкель салған аң аулау үйі болған және оның құрметіне осылай аталыпты. Өмірінің кейінгі жылдарында Антони Радзивилл әйелі Луиза Пруссиялық және екі қызы Ванда мен Элизамен бірге Антонинге көшіп келген. Антони Радзивилл еуропалық музыкалық айналымдарда танымал композитор болған және уақыт өте Антонин мүлігін аймақтың ең талантты өкілдері жиналатын танымал музыкалық салонға айналдырған. Шопен мүлікте болған кезде Антони Радзивиллдің қызы Вандаға музыка сабақтары берген. Радзивилл отбасында болған кезде Шопен "Полонез" Op.3 және "Фортепиано триосы" Op. 8 шығарған, соңғысын Радзивиллге арнаған. Антони Радзивилл кейбір суретшілерге қаржылай көмек көрсеткен, соның ішінде Фредерик Шопен де болған. Алтовити және Строцци банктік династияларымен туыстық байланыстар Рим Куриясында мәртебе мен байлықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарған. Олька және Клецк желілерінің тоқырауынан кейін, олардың байлығы Несвиж желісіне көшкен. 1813 жылы мұрагерсіз Доминик Иеронимнің қайтысымен Несвиж желісі ординат құқығын жоғалтқан. Доминик Геронимнің ұлы Александр Доминик ата-анасының некесінен бұрын дүниеге келгендіктен, ата-бабаларының мәртебесінен және мұрасынан айырылған. Ол және оның ұрпақтары Австрия империясы арқылы князьдік атағын растаған. Осылайша Несвиж және Олька ординаттары жас Клецк желісіне тиген. Алайда бұл жаңа иесі Антони Радзивиллге Вена конгресінде дипломатиялық күш жұмсауды қажет еткен, өйткені оның туысы Доминик Наполеон жағында поляк легионында соғысқан, сондықтан Ресейдің Александр I оның барлық мүлкін тәркілеген. Тек Пруссияның араласуы арқасында (Антони пруссиялық ханшайымға үйленгендіктен) ол отбасылық сенім мүліктерін, негізінен Несвиж қамалын және Олька қамалын, үлкен жерлермен бірге сақтап қалған, ал Мир қамалы мен 18 000 км² жер Доминиктің жалғыз заңды баласы Стефанияға тиген, ол патшаның бұйрығына сәйкес орыс азаматымен некеге тұруға міндетті болған, оны Людвиг цу Сайн-Витгенштейн-Берлебургтен тапқан. Осылайша, барлық үш Радзивилл ординаты Михал Иеронимнің ұлдары, Клецктің Людвик Миколайы және Несвиж мен Ольканың Антони Генрихтерімен ұсынылған бір желіге тиген. Антони Генрихтің ұрпақтары жас Клецк желісінен шыққан, Ординант тармағының бастауын құрады, олардың иелігінде Несвиж, Клецк және Ольканың үш ескі ординатынан басқа, Пригодзице және Давид-Городоктың екі қосымша атағы болған. Варшавадағы Радзивилл сарайы – 1674 жылы Любомирскийлер отбасынан Михал Казимир Радзивилл сатып алған, Несвиж Клецк Олька желісі сарайды 144 жыл бойы иеленген, 1813 жылы Доминик Иероним мұрагерсіз қайтыс болғанға дейін. Оны 1818 жылы Польша Конгресінің үкіметі сатып алған. Бұл Польша Республикасы Президентінің ресми резиденциясы. Неборов сарайы – 1690 және 1696 жылдар аралығында ескі қамалдың орнында салынған сарай 18 ғасырдың аяғында Михал Иероним Радзивиллге тиесілі болған. Оның ішкі бөлмесі Рококо және классицизмнің алғашқы кезеңіндегі ою-өрнектермен безендірілген, оны Симон Богомил Цуг жасаған. Келесі иесі оның ұлы Антони Радзивилл болған. Януш Радзивилл (1880-1967) иелік еткен кезде сарай соғыстар аралығында көптеген беделді адамдардың кездесу орнына айналды, ал Екінші дүниежүзілік соғыста неміс оккупациясы кезінде Польшаның қарсылық қозғалысы – Отандық армияның кездесу орнына айналды. Соғыстан кейін, поляк мемлекеті иеліктен алып, Варшавадағы Ұлттық мұражайдың еншілес ұйымдарына айналды. Дубингай қамалы – 1508 жылы Джерзи сатып алған және кейіннен отбасы қайта жаңғырту стилімен қайта жаңарған тас қамал, ол 17 ғасырдың екінші жартысына дейін Биржай Дубингай желісінің негізгі ордасы болған. Ежи қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Миколай "Қызыл" мұрагерлікке ие болды, осылайша жақын маңдағы қала Литвадағы реформацияның маңызды орталығы болды. Польша-Швед соғыстары кезінде қаланы Польша патшасына адал әскерлер тонаған және Богславтан тәркіленген. Ол 17 ғасырдың екінші жартысында отбасына қайтып оралды. 1620 жылға дейін Януш I сарайдың жанында мазарет салған. Көптеген отбасы мүшелерінің сүйектері, соның ішінде Миколай "Қара", оның әйелі Эльжбета Шидловецка, Миколай "Қызыл" және оның жасаушысы Януш I соңғы кезде табылған. Сақталмаған қамал мен шіркеу уақыт өте қирап, 1808 жылы Михал Тышкевичке сатылған. Любча қамалы – 1655 жылы Иван Золотаренко басқаруымен казактар тонап, қиратқан бекітілген резиденция, ол Януш II қолына тиген, содан кейін оған үш тас мұнара салынған. Кейін ол басқа иелерге тиген. Вильнюстағы Радзивилл сарайы – Миколай "Қараның" ағаштан салынған Вильнюс үйі осы орында болған болуы мүмкін. Дегенмен, қазіргі ғимарат 1635 жылдан 1653 жылға дейін Януш бұйрығымен салынған. 17 ғасырдың соңындағы түрлі соғыстар кезінде сарай бос тұрған. 1807 жылы Доминик Иероним мүлікті Филантроп қоғамына сыйлаған. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде одан әрі қиратылған, сарайдың тек солтүстік қанаты ғана сақталған. Бүгінде онда Литва өнер мұражайының бөлімшесі орналасқан, Вильнюс көшесі, 22. Бір залда Радзивилл отбасының 165 суретін көруге болады. Бұл гравюралар Михал Казимир "Рибенько" тапсырыс берген және суретші Г. Лейбовиск салған. Пац Радзивилл сарайы – Сарай 17 ғасырдың соңында Доминик Миколай үшін салынған. Ол 1744 жылдан 1759 жылға дейін және 1762 жылдан 1775 жылға дейін иеліктен үзілістермен Радзивилл отбасының мүлігі болған. Шамамен 1757 жылы кеңселер салынған. 1794 жылғы Варшава көтерілісі кезінде ол жартылай қиратылған. 1807 жылдан 1809 жылға дейінгі пруссиялық оккупация кезінде бос ғимаратта театр орналасқан, кейіннен әскерлік бекініске және лазаретке айналған. Оны 1825 жылы Людвик Михал Пац сатып алған. Ол Miodowa көшесі, 15-те орналасқан және қазір Польша Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі орналасқан. Берлиндегі Радзивилл сарайы – Вильгельмштрассе, 77-де орналасқан қалалық сарай. 1738 жылы салынған сарай Антони Радзивилл Пруссия ханшайымы Луизаға үйленгеннен кейін сатып алған. Palais Radziwiłł белгілі тұлғалардың, өнершілер мен ғалымдардың үнемі келуіне куә болды, Берлиндегі пруссиялық-поляк қарым-қатынасын жақсартуда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, Palais Radziwiłł пруссиялық парламенттегі поляк саясатшыларының кездесу орны болды, онда олар Польшаның болашағы туралы идеялар мен пікірлер алмасты. 1869 жылы сарайды Антони Генрихтен пруссиялық мемлекеттік үкімет сатып алған. Ол Отто фон Бисмарк үшін Ескі Рейх канцеляриясына айналдырылды. 1933 жылы Адольф Гитлер Германия канцлері болды және сарайға көшті. Жаңа Рейх канцеляриясы Воссштрасседе аяқталғаннан кейін ол оны жеке резиденция ретінде пайдаланды. 1945 жылы Берлинге Кеңес әскері шабуыл жасағанда, сарай қатты зақымданып, 1949 жылы, Жаңа канцеляриямен бірге бұзылды. Гитлер оның бомбалау орталығында өзін-өзі атқан.