Кіріспе

Құс түрі

Қоңыр үйрең (Anas chlorotis;) – Жаңа Зеландияға тән, аналар туысына жататын суға батып жейтін үйрек түрі. Көп жылдар бойы ол, ұшпайтын Окленд және Кэмпбелл үйректерімен (Anas aucklandica) бір түр деп есептелді; «қоңыр үйрек» деген атау да осы толық таксонға жиі қолданылды. Еуропалық отарлаудың алғашқы жылдарында көптеп кездесетін «қоңыр үйрек» (осылай жиі айтылатын) тамақ ретінде көп ауланды. Оның саны, әсіресе Оңтүстік аралда, тез төмендеді және 1921 жылы толық қорғауға алынды. Шаруашылықта өсіру және жыртқыштар бақыланатын аймақтарға жіберу арқасында соңғы жылдары елдің әртүрлі жерлерінде жақсы жергілікті популяциялар қайта қалпына келтірілді.

Сипаттама

Жұптасу маусымында еркек, әйел және жас қоңыр үйректердің арасында ерекше айырмашылықтар жоқ. Олардың бәрінің де көздерінің айналасында ақ сақина және басы мен мойнында ала-қоңыр түс болады. Жұптасу маусымында еркек түсін өзгерте бастайды, басы жасыл, кеудесі каштановый түсті болып, денесінің екі жағында ақ жолақ пайда болады. Кейде олардың мойнында ақ түсті жолақ та болуы мүмкін. Бұл өзгеріп отырады, себебі кейбір еркектердің түсі басқаларына қарағанда жарқырақ болады.

Таксономия

Патеке – ұшпайтын Окленд және Кэмпбелл үйректерінің ата-тегі, бірақ географиялық оқшаулануы, қауырсыны, мөлшері және генетикалық айырмашылықтары ескеріліп, қазір олардың барлығы жеке түрлер ретінде танылған. Аралдық A. aucklandica және A. nesiotis жеке түрлер ретінде мойындалған, бірақ кейде олар "қоңыр үйрек тобының" құрамында ескериледі. "Патеке" атауының қолданылуы қазір кең таралған және нақты осы түрге ғана тән. Қайта қоныстандыру кезінде генетикалық жағынан ұқсас популяциялардың қалыптасуына қатысты алаңдаушылықтар туындады. Алғашқы тұтқындық патекелер Ұлы Барьер аралынан алынған, онда Мимивангатадағы қалған популяцияда табылған он бір гаплотиппен салыстырғанда, тек бір гаплотип көптеп кездескен. Жаңадан босатылған үйірлерде тек тұтқындық құстар бар, ал түрлердің алуандығы қазір ұлттық популяцияда толыққанды көрсетілмеуі мүмкін. 2013 жылға дейін құрып кеткен Фиордленд қоңыр үйрегінің бұрынғы популяциясы тұтқындық құстармен алмастырылды. ДНК тізбегінің зерттеуі олардың сұр үйрек және шағатай үйрегінің тізбектерімен ұқсас екенін көрсетті, және олар осы үйректермен топтасады. Сондықтан, бұрынғы Фиордленд қоңыр үйрегінің популяциясы өткенде осылармен кеңінен будандасқан болуы мүмкін.

Мінез-құлық

Қоңыр үйрек көбінесе түнде белсенді болады, бұл қаз тұқымдас құстар үшін ерекше жағдай. Бұл Жаңа Зеландиялық сұңқар, Эйлстің бүркіті немесе олардың таралған аймағының оңтүстігінде кездесетін скуалар сияқты табиғи күндізгі жыртқыштарға эволюциялық жауап. Қоңыр үйректер ересектерді де, балаларын да өлтіретін, сондай-ақ жұмыртқаларын жейтін мысықтар, иттілер, жоталар мен күзендерге қарсы қорғанысқа ие емес.

Диета

Ол туыстары сияқты, суға батып, денесін көтеріп қоректенеді. Оның рационы негізінен жәндіктер мен олардың дернәсілдері, немесе шабақтар сияқты су омыртқасыздарынан тұрады. Ол моллюскаларды өте жақсы көреді. Пипи (Paphies australis) және үлкен үшбұрышты қабықша (Macomona liliana) сияқты кішкентай түрлерін толығымен жеп, ағаш қабығында ұнтақтайды. Жаңа Зеландия коклысы (Austrovenus stutchburyi) сияқты ірі коклылармен қоректену үшін, кем дегенде кейбір Жаңа Зеландиялық үйректерде басқа құстарда әлі құжатталмаған ерекше тәсіл пайда болды – олар жұмсақ мүсіктерін коклы қабықшаларының арасына енгізіп, сорғы тәрізді қозғалыстармен етін жыртып алады. Түнде қоңыр үйректер күндіз паналауға пайдаланатын өзендерден алшақ жердегі құрлықта азық іздейді (Worthy 2002).

Өсіру

Суға жақын немесе үлкен қамыс арасындағы құрғақ шөптен жасалған ұя, жұмсақ қауырсынмен қапталған. Төрттен сегізге дейін кремі түсті қоңыр жұмыртқалар қояды. Аналығы ғана баданалайды, бұл 27–30 күнге созады. Еркегі аумағында қалып, күзетшілік қызметін атқарады және басқа су құстарында агрессивті болады.

Тарату және сақтау

Бұл түрдің жойылу қаупі бар және ол негізінен теңіз жағалауындағы аралдарда кездеседі, сондай-ақ Тауарануи аймақтық паркі сияқты құрлықтағы жыртқыштардан қорғалған жерлерде де таралған. Бұрын Жаңа Зеландияның құрлық бөлігінде кеңінен таралған, бірақ мысықтар, иттіктер және егеуқырлар сияқты жаңадан әкелінген жыртқыштардың салдарынан құрлықта жойылып кетті. Бұл салмақты ұша алмайтын, абайсыз құсты олар оңай жемтіретін. IUCN классификациясы бойынша VU D1 санатында 1000-нан аз ересек құс қалды. Birdlife International (Birdlife 2007) жақында бұл түрді жойылуға жақын деп жариялады, және бұл өзгеріс IUCN қызыл тізімінің келесі жаңартуында көрсетіледі. Фиордлендтегі Артур аңғарынан басқа, Оңтүстік аралда қоңыр көкқұйрықтың табиғи ортада тіршілік ететін тағы бір ғана жері бар: 2017 жылдан бері Табиғатты қорғау департаменті мен Janszoon жобасы Абель Тасман ұлттық паркіндегі Авапото өзеніне 300-ге жуық су құсын босатып келеді. Олар сол жерде сәтті көбейіп жатыр.