Кіріспе
Актинизм (/æ//k//t////n////z//əm/) – фотохимиялық және фотобиологиялық әсерлер тудыратын күн сәулесінің қасиеті. Актинизм атауы көне грекше ἀκτίς, ἀκτῖνος ("сәуле") сөзінен шыққан. Актинизм термині, мысалы, бейнелеу технологиясы (әсіресе фотография), медицина (күн күйігіне қатысты) және химия (фототозбалудан қорғайтын ыдыстарға қатысты) салаларында қолданылады, ал актинизм ұғымы химиялық фотография және рентгендік суретке түсіру сияқты салаларда қолданылады. Актиникалық (/æ//k/'/t//ɪ//n////k/) химиялық заттарға фотографияда қолданылатын күміс тұздары және басқа да жарыққа сезімтал химиялық заттар жатады.
Химия саласында
Химиялық тұрғыдан алғанда, актинизм – сәулеленудің молекулаға сіңіріліп, оның нәтижесінде фотохимиялық реакция тудыру қасиеті. Альберт Эйнштейн әр фотонның тек бір молекулалық реакцияны тудыруға қабілетті екенін алғаш рет дұрыс болжады. Бұл ерекшелік фотохимиялық реакцияларды сәулеленуден туындайтын экзотермиялық тотығу-тотықсыздану реакцияларынан ажыратады. Көп жағдайда, фотохимия актиникалық немесе актино химиядан гөрі жиі қолданылады, ал актиникалық және актино химия көбінесе фотосуретке түсіру және бейнелеу салаларында қолданылады.
Медицинада
Медицинада актиникалық әсерлер көбінесе дененің дермасына немесе сыртқы қабаттарына, мысалы, көздерге (қараңыз: Актиникалық конъюнктивит) және күн сәулесінің әдетте әсер ететін жоғарғы тіндеріне қатысты сипатталады. Рентген және гамма сәулелері сияқты жоғары энергиялы, қысқа толқынды сәулеленудің әсер ететін терең тіндер емес. Актиникалық термині жарыққа, әсіресе ультракөк сәулеге (қараңыз: актиникалық кератоз) байланысты туындайтын медициналық жағдайларды сипаттау үшін де қолданылады. Осы құбылысты актиникалық сәулелер деп атайды.
Биологияда
Биологияда актиникалық жарық – күннен немесе басқа көздерден шығатын, түрлерде фотохимиялық реакцияларды, мысалы, фотосинтезді қозғауға қабілетті жарық.
Фотографияда
Актиникалық жарық алғашқыда фотосуретке монохромды пленкаларды әсер ететін жарықтан әсер етпейтін жарықтан ажырату үшін жиі қолданылды. Актиникалық емес қауіпсіз жарық (мысалы, қызыл немесе янтарь түсті) жарыққа сезімтал пленкалар, пластиналар немесе қағаздарды әсер ету (тұмандықтау) қаупі болмайтын қараңғы бөлмеде қолданылуы мүмкін. Алғашқы "түссіз сезгіш" (ТСС) пленкалар, пластиналар және қағаздар көрінетін спектрдің жоғары энергиялы бөлігіне ғана (жасылдан ультракөккөкке дейін) (қысқа толқынды жарық) сезімтал болды. Бұл қызыл аймақтарды өте қараңғы тонға түсіретін, себебі қызыл жарық актиникалық емес еді. Әдетте, ксенон шоқ шамдарынан шыққан жарық, сондай-ақ күндізгі жарық та өте актиникалық болады, себебі екеуінде де жасылдан ультракөккөкке дейінгі жарықтың маңызды мөлшері бар. 20 ғасырдың бірінші жартысында пленка технологиясының дамуы қызыл және сары жарыққа сезімтал пленкаларды жасады, олар ортохроматикалық және панхроматикалық деп аталды, және оны инфрақызыл жарыққа дейін кеңейтті. Бұл түс спектріндегі адамның жарықты қабылдауын дәлірек бейнелеуге мүмкіндік берді. Сондықтан, фотосуретке түсіру кезінде актиникалық жарық қолданылатын фотоматериалға қатысты қарастырылуы керек.
Өндiрiсте
Компьютерлік чиптерді өндірудегі маскаларды актиникалық тексеру — литографиялық жүйе қолданатын жарық толқынының ұзындығымен масканы тексеру.
Аквакультурада
Актиникалық жарықтар риф аквариумдары саласында да көп кездеседі. Олар коралл мен омыртқасыздардың өсуін жақсарту үшін қолданылады. Сондай-ақ, флуоресцентті балықтардың жарқырауын күшейту үшін де пайдаланылады. Актиникалық жарық аквариумдағы балдырлардың өсуін шектеуге де мүмкіндік береді. Балдырлар (көптеген өсімдіктер сияқты) көбінесе жағалаудың жылы суларында жақсы өседі, бірақ көк және күлгін түсті жарықтан фотосинтез процесін тиімді жүзеге асыра алмайды. Сондықтан, актиникалық жарық олардың фотосинтезден алатын пайдасын азайтады. Актиникалық жарық қара жарыққа тамаша балама болып табылады, себебі ол балықтар үшін "түнгі орта" жасайды, сонымен бірге коралл мен басқа да теңіз жануарларының өсуіне қажетті жарықты қамтамасыз етеді. Олар флуоресцентті кораллдарды көзге айқын көрінетіндей етеді, ал кейбір жағдайларда мұхиттың көк түсті аймақтарында фотосинтезге бейімделген терең су кораллдарының өсуін де ынталандырады.
Жасанды жарықта
"Актиникалық" жарықтар – жоғары түстік температуралы көк жарық. Олар электрлік шыбықтарды өлтіру құралдарында шыбықтарды тарту үшін де қолданылады.