Кіріспе

Томас Уильям Робертсон (9 қаңтар 1829 – 3 ақпан 1871) – ағылшын драматургі және сахна режиссері, британдық театрда натурализмді дамытуымен танымал. Театрлық отбасында дүниеге келген Робертсон актерлік жолын бастады, бірақ сәттілікке жете алмады және 20 жасының соңында актерліктен бас тартты. Баспасөзге мақалалар жазып, шетелдік пьесаларды аударып, бейімдеп, сондай-ақ өзінің бірнеше пьесаларын жазғаннан кейін, 1865 жылы актер және режиссер Мари Уилтон Лондонның шағын «Уэльс принці» театрында қойған «Қоғам» пьесасымен үлкен жетістікке қол жеткізді. Келесі бес жыл ішінде Робертсон «Уэльс принці» үшін тағы бес пьеса жазды. Олардың натуралистік стилі және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді көрсетуі, көпшілықтың әдеттегі мелодрамалар мен асыра театралдылықтан күрт өзгеше болды, ал Робертсонның пьесалары кассалық табысқа және сыншылардың жоғары бағасына ие болды. Робертсон олардың қойылымдарын қадағалап, қазіргі заманғы сахналық режиссураның негізін қалаушы болды. Робертсонның «Уэльс принці» пьесалары мен қойылымдарына В. С. Гилберт, Артур Уинг Пинеро, Бернард Шоу және Харли Гранвилл Баркер сияқты кейінгі театр өкілдері үлкен ықпал алды. Робертсон басқа театрлар үшін көптеген пьесалар жазды және көптеген шетелдік пьесаларды ағылшын сахнасына бейімдеді, бірақ олардың көпшілігі күшті немесе ұзақ әсер қалдырмады. Ол драматургтердің қаржылық жағдайын жақсартуға ұмтылып, әр қойылым үшін төлем жасауды қамтамасыз етті, бұл оның қайтысынан кейін қалыпты жағдайға айналды. Робертсон жүрек ауруынан зардап шекті және 42 жасында атақ-даңқы мен танымалдылығының шарықталу кезеңінде қайтыс болды.

Алғашқы жылдар

Робертсон 1829 жылдың 9 қаңтарында Нотингемширдегі Трент қаласындағы Ньюаркта дүниеге келді. Ол Уильям Шафто Робертсон мен оның әйелі, даниялық актриса Маргаретта Элизабеттаның (туған тегі Маринус) үлкен ұлы болды. Робертсон аға заңгердің кеңсесінде оқыған, бірақ актер болу үшін заңнан бас тартты және оны ағасының Линкольн аймақтық театр труппасы қабылдады, кейін ол оның директоры болды. Робертсонның көптеген бауырлары сахнаға шықты, оның ішінде ағалары Фредерик пен Эдвард, және әпкелері Фанни, Элизабет және Маргарет, соңғысы кейіннен Мэдж Кендал атымен танымал болды. Ол 1834 жылдың маусым айында бес жасында Роб Рой пьесіндегі басты кейіпкердің ұлы Хамиш рөлінде сахнада алғаш рет өнер көрсетті, сондай-ақ Шериданның "Пиццаро" пьесіндегі Кораның баласы мен Котцебудың "Шет елдік" пьесіндегі Графтың баласы рөлін ойнады. Жеті жасында Робертсонды Спалдинг академиясына, содан кейін Уитлсидегі мектепке жіберді, мектептен демалыс күндері отбасылық театр труппасымен бірге ойнады. 15 жасқа келгенде оқуын тоқтатып, труппаға толық уақытқа қайта қосылды, актерлікпен қатар, өмірбаянының авторы Майкл Р. Буттың айтуынша, "сцена суретшісі, ән жазушы, драматург, суфлёр және сахна менеджері" болып та жұмыс істеді.

Лондон

Робертсон Лондонға көшіп, азғантай табыспен күн көріп, жазады және қолына тиген актерлік рөлдерді ойнайды. Оның өмірбаянаушысы Т. Эдгар Пембертон: "Ол ерте күрес күндері атқарған жұмысының мөлшері зор болды. Ол пьесалар жазудан және бейімдеуден басқа көптеген журналдарға әңгімелер, очерктер мен өлеңдер жазды, бірнеше газетке драматургиялық сын-ескертпелер жазды және көптеген юмористик журналдарға уақытша жұмыстар жазды". 1851 жылы Робертсон Вест-Эндте "Түнгі оқиға" атты жаңа пьесасын қойды, ол 1745 жылғы якобит көтерілісі кезіндегі комедиялық драма. Ол осының драматург ретінде сәтті мансабының бастауы болады деп үміттенеді, бірақ пьеса сәттілікке жете қоймады, төрт түнді өткізіп, жазушы және актер ретінде өмір сүруді жалғастырды. Өзінің жақын досы болған Х.Джей Байронмен бірге, олар Иллюстрациялар галереясында сәттіліксіз ойын-сауық ұйымдастырды. Ол Олимпиада театрында промптер болып жұмыс істеді, әскерге қабылдануға тырысты, бірақ сәтсіз болды және ағылшын пьесаларын қою үшін компаниямен Парижге сапар шекті. 1855 жылы Король театрында ойнап жүргенде 19 жасар актриса Элизабет Бертонмен танысады. Олар келесі жылдың шілде айында үйленді; олардың бір ұлы мен үш қызы болды. Тойдан кейін Робертсондар Ирландияда гастрольде болып, содан кейін Лондонға және провинцияларға оралып актерлік іске кірісті. Робертсонның күлкілі эскизі "Кантаб", 1861 жылдың ақпанында Странд театрында қойылғаннан кейін, богемиялық әдеби топтың назарын аударды және оның Савидж, Арундел және Реюнион клубтарының мүшесі болуына әкелді. Оның өмірбаянаушысы Джозеф Найттың сөзімен айтқанда, "ол адам табиғатын байқауын кеңейтті және ол кейбір ерекше типтерді шығарды". Сәттілікке жете алмағандықтан, Робертсон жазуды тастап, темекі сатушы болуды ойлады. Бұл қойылымның табысы автордың мансабын ілгерілетуге көмектесті. Осы пьеса оның өткелі болды. Лондондық басшылар оны қабылдамады, бірақ Байронның ықпалымен Ливерпульде қойылды, онда ол сынға алынып, халыққа ұнады. Оның бастамасымен 1865 жылдың 11 қарашасында "Қоғам" атты пьеса көрсетілді. "Таймс" газетінің сыншысы өте жағымды пікір жазып, "Бұл пьеса басынан аяғына дейін шулы қол соғулармен қарсы алынды. Сәттілік одан да айқын болуы мүмкін емес" деді. "Қоғам" 26 апта – 150 қойылымға дейін сахналанды, сол кездегі елеулі көрсеткіш, театрдың және автордың тағдырын нығайтты. Келесі екі онжылдық ішінде бірнеше рет қайта қойылды және Уилтонның (кейін Банкрофттардың) басқаруымен 500-ге жуық қойылымға ие болды. Ливерпуль мен Лондон арасындағы ашылулар арасында Робертсон әйелінен айырылды, ол бірнеше ай бойы ауырғаннан кейін 14 тамызда қайтыс болды. Бірақ ол ұзаққа соқпады, ал Робертсон музыкалық театрға оралмады. 1869 жылы Клей одан екінші либретто сұрады, бірақ ол бас тартты және оның орнына Клейге "мен ешқашан болмайтын жақсы адамды" ұсынды, атап айтқанда Гилберт, ол Клеймен бірге сәтті "Ескі заманда" пьесасын жазды. "Қоғамның" табысы Робертсонды драматург ретінде бекітті және оған кейінгі пьесаларын сахналауға шешуші үн беруге мүмкіндік берді. Оның келесі пьесасы, "Біздің" комедиясы, 1866 жылдың тамызында Уэльс принці театрында (Ливерпуль) оның жеке басшылығымен, Уилтон, Сквайр Банкрофт (оның болашақ күйеуі және серіктесі) және Джон Хейр қатысқан актерлік құраммен қойылды. Келесі айда пьеса Лондондағы Уэльс принці театрына көшіріліп, 150 қойылымға ие болды. "Таймс" газеті пьесаның және оның сахналануының "өте шынайы" сипаты туралы айтты.

Робертсонның түпнұсқалық пьесалары

АтауыЖанрӘрекеттерПремьерасы өткен жылТұңғыш рет туған жылы
Уәде бұзу, фарс 2 Глобус театры 1867
Кантаб, фарс 1 Странд театры 1861
Касталық комедия 3 Уэльс принці театры 1867
Ауадағы қамалдар драма 1 Қалалық театр 1854
Констанция комикалық опера 1 Ковент-Гарден 1865
Венеция арманы, неміс Рид ойын-сауығы 2 Иллюстрация галереясы 1867
Тұңғыш рет туған күні драма 5 Александра театры, Ливерпуль 1869
Дублин шығанағы фарс 1 Корольдік театр, Манчестер 1869
Махаббат үшін; немесе екі батыр драма 3 Холборн театры 1867
М. П. комедия 4 Уэльс принці театры 1870
Найдингейл, драма 5 Адельфи театры 1870
Түнгі саяхат, комедиялық драма 2 Олимпиада театры 1851
Жалқау емес фарс 1 Сот театры 1871
Біздің комедия 3 Уэльс принці театры, Ливерпуль 1866
Ойын комедиясы 4 Уэльс принці театры 1868
Жұбылы тұнба, комедия 2 Сент-Джеймс театры 1867
Үйдегі қатар, фарс 1 Тул театры 1883
Мектеп комедиясы 4 Уэльс принці театры 1869
Қараңғылық шахта драмасы 3 Принцесса театры 1869
Қоғамдық комедия 3 Уэльс принці театры, Ливерпуль 1865
Соғыс драмасы 3 Сент-Джеймс театры 1871
Комедия 3 Корольдік театр, Бристоль 1870
Түпнұсқасы: Т. Эдгар Пембертонның «Қоғам және Каста» басылымы, 1905.