Кіріспе

Шотландтық пресвитериан пасторы Сэмюэл Ратерфорд (Rutherfurd немесе Rutherfoord; шамамен 1600 – 29 наурыз 1661) – шотландтық пресвитериан пасторы және теолог, Вестминстер Ассамблеясына шотланд комиссарларының бірі.

Өмір

Самуил Рутерфорд шамамен 1600 жылы Шотландияның Роксбургшир графтығындағы Нисбет (қазіргі Крейлингтің бөлігі) ауылында дүниеге келген. Оның тегі туралы нақты мәлімет жоқ, бірақ ол Хантхиллдің Роксбургтарының (Сэр Уолтер Скотттың туған тегі) әулетінен шыққан және оның әкесі фермер немесе диірменші болған деп саналады. Бір бауыры Кирккдбрайтта мектеп мұғалімі болған, сонымен қатар ол онда Киелі кітапты оқыған, ал тағы бір бауыры голланд армиясында офицер болған. Рутерфорд Джедбург грамматикалық мектебінде және Эдинбург университетінде білім алған. 1621 жылы магистратураны бітіргеннен кейін, 1623 жылы Эдинбургте Адамият регенті болып тағайындалды. Ол 1626 жылы осы лауазымынан кейін, кейіннен әйелі болған Эуфам Гамильтонмен орынсыз қарым-қатынас жасағаны үшін қызметтен кетті. 1627 жылы ол Энуот, Кирккдбригшир, Галлоуэйге қабылданды, бұл, әдетте, епископтық бекітусіз болды. Ол туралы былай делінген: «Ол үнемі дұға ететін, үнемі уағыз айтатын, үнемі науқастарды көретін, үнемі сабақ беретін, үнемі жазып, зерттейтін еді». Оның Галлоуэйдегі демеушілерінің бірі – 1644 жылы қайтыс болған Джон Гордон, Кенмурдің 1-ші виконты. Оның әйелі, Джейн Кэмпбелл, Кенмур виконтессасы, оның және оның жұмысының тұрақты тілшісі және қолдаушысы болды. 1630 жылы ол Жоғары комиссия сотына шақырылды, бірақ сәйкессіздік айыбына қатысты мәселе көтерілмеді. Көптеген жағдайларда Арминиялыққа қарсы еңбегін жариялағаны үшін, ол 1636 жылы епископ Сидсерф тарапынан тағы да айыпталды, Вигтаундағы сот процесінен кейін Комиссия алдына шақырылды және 27 шілдеде діни қызмет атқарудан тыйым салынды, сондай-ақ Патшаның қалауына дейін Абердинде тұруға міндеттелді. Осы кезеңде ол өзінің белгілі хаттарының көп бөлігін жазды. Оның сол жердегі жазу үстелі «бәлкім, ежелгі христиан әлеміндегі ең тиімді және кең таралған уағыз мінбері болған» делінеді. 1638 жылдың ақпанында Рутерфорд Анвотқа оралып, сол жылы Гласго конгресіне өзінің пресвитериясынан келген екі комиссардың бірі ретінде қатысты. Біраз уақыттан кейін ол Эдинбургтің министрлерінің бірі болып сайланды, бірақ Ассамблея комиссиясы оны Сент-Эндрюстегі Діни ілім профессоры қызметіне тағайындады, ол бұл лауазымды 1639 жылдың 7 қаңтарында Сент-Эндрюс министрлерінің бірі Роберт Блэрмен бірге жұмыс істеуге рұқсат етілген жағдайда ғана қабылдады. Ол келесі Ассамблеялардың мүшесі болды және онда Келісімдік партияны үнемі қолдады. 1643 жылы ол Шотландия шіркеуінің Вестминстер ассамблеясындағы төрт негізгі комиссардың бірі болып тағайындалды және Парламент алдында бірнеше рет уағыз айтып, төрт жыл бойы Лондонда тұрды. 1647 жылы Рутерфорд Роберт Хоуидің орнына Сент-Эндрюсдегі Сент-Мэри колледжінің (кейіннен Сент-Эндрюс университетіне біріккен) директоры болып тағайындалды. 1648 жылы оған Голландиядағы Хардервиктегі Діни ілім профессоры қызметі, 1649 жылы Эдинбургтегі осындай қызмет ұсынылды, ал 1651 жылы ол екі рет Утрехттегі профессорлық қызметке сайланды, бірақ ол бұлардың бәрін қабылдамады. 1643, 1644, 1650 және 1651 жылдары ол университет ректоры болып сайланды, ал 1650 жылы Карл II Сент-Эндрюске келген кезде оған патшалардың міндеттері туралы латын тілінде сөз сөйледі. Рутерфорд 1650 жылдары Шотландия пресвитериан шіркеуіндегі Резолюцияшылар мен Протестшілер арасындағы дау кезінде адал Протестші болды. Реставрациядан кейін ол біріншілердің бірі болып қуғынға ұшырады: оның «Лекс Рекс» еңбегі Эдинбург пен Сент-Эндрюс айқыштарында жалпы дарға асушының қолымен өртелуіне бұйрылды, ал «Мас парламент» оны барлық лауазымдарынан айырды және колледжде өлмеуіне рұқсат етілмеуіне дауыс берді. Ол мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен Парламент алдында жауап беруге шақырылды, бірақ ол 29 наурызда 1661 жылы қайтыс болды (оның қабіріндегі 20-шы күнді көрсету қателік). Ол Сент-Эндрюс соборының шіркеу ауласына, қоңырау мұнарасының батыс жағына жерленген. Оның қабіріндегі жазуда «Эммануэльдің махаббатымен танысқан» деген сөздер бар.

Мұра

Шотландия шіркеуінің көрнекті қайраткерлерінің бірі Рутерфордтың өмірінде ғалым, уағыздаушы және жазушы ретіндегі ықпалы терең және кең болды, ал қайтыс болғаннан кейін оның есімі бүгінге дейін сақталған халықтық қасиеттілік дәрежесіне ие болды. Оның хаттарының қырыққа жуық нұсқасы қайта басылды (Бонардың нұсқасында 365 хат бар), ал оның айтқандары мен іс-әрекеттері туралы сансыз әңгімелер шотландтық дәстүрде сақталған және оның маңызды бөлігін құрайды. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Иммануил елінде даңқ сәулеленеді», осы сөздерден шабыдаланып Анна Босс Кузин «Уақыттың құмдары батып барады» әнін жазды. Сонымен қатар, 1842 жылы оның бұрынғы приходына қараған Анвот төбесінде, Шотландияның оңтүстік-батысындағы Флит қалашығының Gatehouse ауылында B санатындағы граниттен жасалған обелиск орнатылған.

Отбасы

1626 жылы ол Еуфам Гамильтонға үйленді, ол 1630 жылдың маусымында қайтыс болды және олардан Мари атты қыз дүниеге келді, ол 14 сәуірде 1628 жылы крещение алды. Кейіннен ол 1640 жылдың 24 наурызында Жан М'Матқа қайта үйленді, ол 15 мамыр 1675 жылы Грейфриарс шіркеуінің зиратында жерленді, және олардан Агнес (Уильям Числиге үйленген, В. С.) дүниеге келді, ол 29 шілде 1694 жылы қайтыс болды, сондай-ақ одан бұрын қайтыс болған алты баласы болды. Ол Джеймс Гатримен жақын қарым-қатынаста болғандығы белгілі.

Жазбалар

Рутерфордтың хаттары мақтауға да, сынға да ұшырады. Оның ағылшын замандасы Ричард Бакстер: «Әлем Киелі кітаптан басқа Рутерфорд мырзаның хаттары сияқты кітапты ешқашан көрген емес» деп атап өткен, ал 19 ғасырдағы баптист теологы Чарльз Хаддон Сперджон Рутерфордтың өлімнен кейін жарияланған «хаттары» (1664) туралы: «Біз өлген соң әлемге Сперджон Рутерфордтың хаттарын адам жазғандардың ішіндегі рухқа ең жақын нәрсе деп санағанын білсін» деген пікір білдірген. Шотландиялық пастор Эндрю Томсон 19 ғасырдағы өмірбаянында: «Хаттар оқырманға ерекше ойлармен толысып, жарқын қиял-оймен киінген, поэзияның барлық элементтері бар, бірақ формасы жоқ» деп жазған. Ол одан әрі: «Қазіргі поэзиядағы ең әдемі рухани ойлардың бастауын қамтитын жекелеген сөйлемдер» деп жалғастырған. Басқа жерде ол «мұраның бір шоғыры, оның майы мен хош иісі көптеген ұрпақтың жүрегін жандандырып, қуантады» дегенді айтқан. Сондай-ақ ол: «Әрбір хат үміт пен қайғыға толы, осы және келер өмірдің нәзік сезімімен толы» деп атап көрсеткен. Рутерфорд басқа да рухани және құлшылыққа қатысты еңбектерімен де танымал болды, мысалы, «Мәсіхтің өлімі және күнәкарларды Өзіне тарту», «Иманның сынағы мен жеңісі». Рутерфордтың «Лекс, Рекс немесе Заң мен билеуші» (1644) атты саяси кітабы Джон Максвеллдің «Сакро Санктум Регус Мажестас» (1644) еңбегіне жауап ретінде жазылған және Рутерфордты саяси ойшыл ретінде танымал еткен. Ол қорғаныс соғыстарын және заңды құрылған билікке қарсы белсенді қарсылықты ақтады, сондай-ақ шектеулі үкімет және конституционализм теориясын ұсынды. Қайта орналасудан кейін ол Эдинбург пен Сент-Эндрюде қарапайым дарға асушының қолымен өртеліп, оның өлімінен кейін Оксфорд университетінің тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді. «Лекс Рекс» кейде түсіндірушілерді Рутерфорд азаматтық бостандықты жақтады деп ойлауға итермелеген. Бірақ, Рутерфорд Шотландияда Эндрю Мелвилл тарапынан танымал болған Шіркеу мен Мемлекеттің екі патшалығының идеясын қолдады. Бұл идея оның көптеген еңбектерінде кездеседі, бірақ «Презвитериялардың заңды құқығы» (1644) еңбегінің екінші жартысында ең анық көрінеді. Бұл заң патшаға шіркеуде лауазым атқаруға тыйым салғанмен, сонымен қатар оған нағыз дінді қадағалау және оны жүзеге асыруды міндет еткен. Рутерфордтың ар-ождан бостандығына қарсы болғаны таңқаларлық емес. Оның «Жалған ар-ождан бостандығына қарсы еркін пікір-таласы» (1649) Роджер Уильямс және басқалардың көзқарастарына қарсы болды және «протестанттық елде пайда болған қуғын-сүргіннің ең қабілетті қорғанысы» және «он жетінші ғасырдағы қуғын-сүргіннің ең қабілетті қорғанысы» деп сипатталған. Бұл Джон Милтонның наразылығын тудырды, ол Рутерфордты Ұзақ Парламенттегі ар-ожданға қарсы күш көрсетушілер туралы сонетінде атады. Рутерфорд сондай-ақ, Құдайдан келген құқық пресвитериандығын (Пресвитериандық шіркеу басқару формасы Киелі кітапта бұйырылған деген идеяны) қатты қолдады. Ол шіркеу басқаруы туралы Жаңа Англияның тәуелсіздерімен (немесе конгрегационалистермен) жазбаша пікірсайыстарға қатысты. Осы саладағы еңбектері: «Шотландиядағы Пауылдың пресвитериялары үшін бейбіт өтініш» (1642), одан кейін «Пресвитериялардың заңды құқығы» (1644), «Шіркеу басқаруы мен қауымнан шығарудың құдайлық құқығы» (1648) және Томас Хукердің (1655) «Шіркеу тәртібінің жиынтығына шолу» еңбегіне жауап. Рутерфордқа жауап берген Жаңа Англия конгрегационалистерінің арасында Томас Хукер ғана емес, Джон Коттон мен Ричард Мэтер де болды.