Кіріспе

Латын әрпі Z-ға каронның (, , ,) қосылуы арқылы құрылған Ž графемасы (кішкентай әрпі: ž). Ол түрлі жағдайларда қолданылады, көбінесе дауысты пост-альвеоляр фрикативті білдіреді, яғни ағылшын тіліндегі "mirage" сөзіндегі g, "vision" сөзіндегі s немесе португал және француз тілдеріндегі j дыбыстарын көрсетеді. Халықаралық фонетикалық әліпбиде бұл дыбыспен , белгіленеді, бірақ кішкентай әрпі ž американдық фонетикалық жазуда, сондай-ақ уралдық фонетикалық әліпбиде қолданылады. Бұған қоса, ž ISO 9 стандартында және ғылыми транслитерацияда кириллица әрпі ж-ның латынша жазылуы ретінде қолданылады. Компьютерлік жүйелерде Ž және ž әріптері тиісінше U+017D және U+017E Юникод кодтарында көрсетіледі. Windows компьютерлерінде оларды Alt+0142 және Alt+0158 пернелер тіркесімі арқылы теруге болады. Ž әрпі оны қамтитын көптеген әліпбилерде соңғы болып келеді, бірақ эстон, карел, вепс және түркімен тілдерінде бұл ережеден өзгешелік бар.

Шығу тегі

Символдың шығу тегі чех әліпбиіне қатысты. Чех тіліндегі басылған кітаптарда ол алғаш рет 15 ғасырдың соңында пайда болды. Ол 15 ғасырдың басында Ян Хус (деген болжам бар) авторы жазған De orthographia Bohemica еңбегінде латын әліпбиінде көрсетілмеген славян дыбысын белгілеу үшін енгізген Ż әрпінен дамыды. Аталған әрпінің үстіндегі дөңгелек нүкте (пунктус ротундус) біртіндеп háček (карон) таңбасымен алмастырылды. Бұл жазу тәсілі кейіннен қалыпты жағдайға келді және Кралице Библиясы арқылы кеңінен таралды. Әдеби нормасы қалыптаспаған кезеңде ол словак тілінде де қолданылды. 1830 жылы Людевит Гай оны хорват әліпбиіне енгізді, содан кейін словак, словен, серб және босния әліпбилеріне тарады. Бұған қоса, ол Балтық, кейбір ұрал және басқа да тілдердің жазу жүйесінде қолданылады.

Славян тілдері

Бұл чех тілінің 42-шы, словак тілінің 46-шы, словен тілінің 25-ші әріпі, сондай-ақ серб-хорват және македон тілдерінің латын әліпбилерінің 30-шы әрпі (соңғы екеуінде кирил әрпі Ж-ның қарсылығы немесе транслитерациясы ретінде). Бұл сорб әліпбиінің 27-ші әрпі және белорус латын әліпбиінде қолданылады. Ол орыс, украин, белорус және болгар тілдерінің транслитерациясында қолданылады. Әріп дауысты пост-альвеолярлық үнді білдіреді, орыс тіліндегі Ж әрпінің транслитерациясында дауысты ретрофлекстік үнді білдіргеннен басқа. Польша тілінде сәйкес әріп Ż/ż.

Балтық тілдері

Бұл литва әліпбиінің 32-шы әріпі, ал латыш әліпбиінің 33-шы әріпі.

Орал тілдері

Бұл эстон алфавитінің 20-шы әрпі, қарыз сөздерде қолданылады. Бұл карел және вепс алфавиттерінің 22-ші әрпі. Бұл Солтүстік саам алфавитіндегі 29-шы әріп, онда ол дыбысты білдіреді. Фин тілінде бұл әріп Z-дың нұсқасы саналады. Фин тілінде ž әрпі қарыз сөздерде, мысалы, džonkki және maharadža сөздерінде, сондай-ақ орыс және басқа латын емес жазу жүйелерінің латын транскрипциясында қолданылады. Фин және эстон тілдерінде, егер белгілі бір әріпті басу техникалық тұрғысынан мүмкін болмаса, ž әрпін zh әрпімен алмастыруға болады. Венгр тілінде оған сәйкес келетін әріп Zs диграфы болып табылады.

Басқа тілдер

Бұл түрікмен әліпбиінің 12-ші әрпі, ол айтылады. Бұл лаз әліпбиінің 33-ші әрпі, онда ол көрсетіледі. Бұл соңхай әліпбиінің 27-ші және соңғы әрпі. Ол парсы тілінің латын әрпіне аударғандағы ژ әрпіне балама. Ол сондай-ақ лакота тілінің стандартты жазу жүйесінде қолданылады. Кипр грек тілінде де (ресми емес) қолданылады, бұл стандартты қазіргі грек тілінде немесе грек әліпбиінде кездеспейді. Кейде сирия тілінің латын әрпіне аударғандағы иран тілінен алынған сөздердегі дыбысын білдіру үшін қолданылады, бірақ "zh" диграфы көбірек таралған.