Бельгиялық жазушы, тарихшы және дипломат Филипп де Комминнің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Бельгиялық жазушы, тарихшы және дипломат

Филипп де Комминс (немесе де Комминс немесе "Филипп де Комминс"; латынша: Philippus Cominaeus; 1447 – 18 қазан 1511) – Бургундия және Франция сарайларындағы жазушы және дипломат. Ол "алғашқы толыққанды заманауи жазушы" (Шарльз Огюстен Сент-Бёв) және "классикалық дәуірден бергі алғашқы сыншыл және философиялық тарихшы" (Oxford Companion to English Literature) деп аталды. Ол дәстүрлі мағынадағы хроникашы да, тарихшы да емес, оның замандастары арасында ерекшеленгені – сол кездегі саяси жағдайды талдау өнері болды.

Ерте өмір

Комминс Ренскюрде (сол кезде Фландрия графтығында) сырттай бай отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Колар ван ден Клайт (немесе де Ла Клайт) және Маргарита д'Армуйден болды. Ренскюр, Уоттен және Сент-Венанның иесі болумен қатар, Клайт 1436 жылы Бургундия герцогының Фландриядағы сот орындаушысы болды және Аженкур шайқасында тұтқынға алынды. Филипп өзінің тегін Лиз өзеніндегі, әкесінің әжесі Жанна де Вазиер отбасына тиесілі болған иеліктен алған. Комминс Эдуардтың ең жақын досы Уильям Гастингсті "le plus grand chevalier", "данышман шайкер" деп мақтайды, ал Ричард III-ті ханзадаларды өлтіруші және "қатыгез" деп сынап жазады. (Сонымен қатар, Комминс пен Бургундиядағы әңгімелерге сәйкес, Ричард король Генрих VI-ны өлтірген.) Бірақ Оливье де ла Маршеден өзгеше, Комминс Эдуардтың заңсыз туған бала екенін және оның нағыз әкесі Блейборн (француз тілінде Blayborgne) болғанын, ал Генрих Тюдордың таққа талап етуге құқығы жоқ екенін айтады. Комминс герцог Карлдың жеті жыл бойы сүйіктісі болды (оның әлі Шароле графы болған кезінен бастап). 19 ғасыр ғалымы Исаак Д'Исраэли бір күні олар аңшылықтан оралғанда және "отбасы" ішіндегі әдеттегідей әзілдесіп отырғанда, Комминс ханзадаға қызметшідей Комминстің аяқ киімдерін шешіп тастауға "бұйрық берді"; ханзада күліп, оны жасады, бірақ содан кейін аяқ киімді Комминске лақтырып жіберді, ол оның мұрнын қанға бояды. Бургундия сарайындағылардың барлығы Комминсті "аяқ киіммен соққан бас" деп атады. Д'Исраэли 1824 жылғы "Әдебиеттің қызықты жайттары" еңбегінде Комминстің Бургундия герцогына деген жек көруі оның жазғандарының барлығына улаған десе де, былай деп түсіндіреді: "Біз сол заманның тарихын жақсы білгенде, мемуар жазушылардың жүрегінде жасырын у бар екенін көбіне байқаймыз. Көптеген адамдар, мысалы, Комминс, аяқ киіммен мұрнына соққы алған. Жеке өшпенділік стильді керемет жандандырады. Естеліктер көбінесе оның ең қатал рухымен диктантталады; ал тарихтар осы естеліктерден құрастырылады. Шындық қайда? Ол әдетте тарих пен естеліктерде емес!"

Commines was born at Renescure (in what was then the county of Flanders), to an outwardly wealthy family. His parents were Colard van den Clyte (or de La Clyte) and Marguerite d'Armuyden. In addition to being seigneur of Renescure, Watten and Saint Venant, Clyte became bailiff of Flanders for the Duke of Burgundy in 1436, and had been taken prisoner at the Battle of Agincourt. Philippe took his surname from a seigneurie on the river Lys which had belonged to the family of his paternal grandmother, Jeanne de Waziers.). Commines praises Edward's best friend William Hastings as "le plus grand chevalier", "un sage chevalier", while overly attacks Richard III as murderer of princes and "cruel". (In addition, according to Commines and rumours in Burgundy, Richard killed King Henry VI.) But unlike Olivier de la Marche, Commines mentions that Edward was a bastard and his real father was Blayborne (in French, Blayborgne), and that Henry Tudor was not eligible to claim the throne. Commines was a great favorite with Duke Charles for seven years (going back to when he had still been Count of Charolais). The 19th century scholar Isaac D'Israeli, recounts that one day, when they came home from hunting and were joking around as was their wont within the "family", Commines "ordered" the prince to remove Commines's boots as if he were a servant; laughing, the prince did so but then tossed the boot at Commines, and it bloodied his nose. Everyone in the Burgundian court started calling Commines "booted head". D'Israeli, in his 1824 Curiosities of Literature, suggests that Commines's hatred for the duke of Burgundy poisoned everything he wrote about him, but comments:"When we are versed in the history of the times, we often discover that memoir writers have some secret poison in their hearts. Many, like Comines, have had the boot dashed on their nose. Personal rancour wonderfully enlivens the style Memoirs are often dictated by its fiercest spirit; and then histories are composed from memoirs. Where is TRUTH? Not always in histories and memoirs!"

Людовик XI қызметі

Д'Исраэлидің айтуынша, Коммин өзінің лақап атына соншалықты наразы болғандықтан, ол бірден Бургундияны тастап, француз патшасының қызметіне түскен, бірақ Людовик ұсынған қаржылық мүмкіндіктер одан да толыққанды түсінік береді: Коммин әлі де әкесінің қарыздарымен ауыр жүктелген еді. Ол 1472 жылдың 7 тамызында Нормандиядан түнде қашып, Анжеге жақын жерде Луиге қосылды. Ертесі күні герцог Карл өзінің қызметшісі және құдайы жоғалып кеткенін байқағанда, Комминнің барлық мүлкін тәркіледі. Бұл мүліктер кейіннен Крой-Шимайдың Филипп I-іне берілді. Луи осы шығынды өтеуге жомарттықпен көмектесті. 1473 жылдың 27 қаңтарында король оны Пуату мұрагері Элен де Шамбеске (1532 ж. ө.), Аргентон, Варенн және Руж иеліктерінің ханымына үйлендірді. Кейін отбасының жағдайы нашарласа да, 1504 жылдың 13 тамызында олардың жалғыз баласы Жанна де Комминс (1513 ж. ө.) Бретаньнің ең қуатты әулетінің мұрагері Рене де Броссе граф де Пентиеврмен (1524 ж. ө.) сәнді үйлену тойын жасады. Бургундияның көп жылдық жауы болған Луи, әрине, Коммин берген құпия ақпаратты бағалады және Коммин тез арада корольдің ең сенімді кеңесшілерінің біріне айналды. Жан Дюфорненің 1966 жылғы Комминге арналған зерттеуі көрсеткендей, келесі бес жыл, 1477 жылға дейін, Коммин үшін ең табысты кезең болды және Луидің сенімін толыққанды алған жалғыз жылдар еді. 1477 жылы Шартл Батылдың өлімінен кейін, екеуі де жағдайды саяси тұрғыдан қалай пайдалану керектігі туралы ашық түрде келіспеді. Коммин өзі корольдің ең белгілі қарсыластарымен байланыста болғанын мойындады және 1478 жылдың мамырында Луи оны пара алуға дайын деп айыптап, сөгіс жасады. Содан кейін оның дипломатиялық жұмысының көп бөлігі Италияда жүргізілді және ол бірнеше рет Лоренцо де Медичимен байланысқа түсті. Луидің денсаулығы нашарлағанда, Коммин қайтадан корольдің жанына оралды және корольге жеке қызметтер көрсетті. Осы кезеңдегі оның көптеген іс-әрекеттері құпиялылықты қажет еткен сияқты; ол, тиімді түрде, жасырын агент рөлінде әрекет етті. Дегенмен, ол корольмен бұрынғыдай жақын қарым-қатынасты қалпына келтіре алмады және 1483 жылы Луидің өлімі, Коммин әлі отыздан аспағанда, оны сарайда көптеген достарынан айырды. Бірақ ол 1485 жылға дейін патша кеңесінде қызмет етті. Содан кейін Орлеанист көтерілісіне қатысқандықтан тұтқынға алынып, 1487 жылдың қаңтарынан 1489 жылдың наурызына дейін екі жылдан астам уақыт қамауда отырды. Кейбір кезде ол темір торда ұсталды.

D'Israeli says Commines so resented his nickname that it was the reason he suddenly left Burgundy and went into the service of the French king, but the financial incentives offered by Louis provide a more than adequate explanation: Commines was still heavily burdened with his father's debts. He fled by night from Normandy on 7 August 1472, and joined Louis near Angers. On the following morning, when Duke Charles discovered his servant and god brother missing, he confiscated all of Commines' property. These were later given to Philip I of Croÿ Chimay. Louis was generous in making up for those losses. On 27 January 1473 the king wed him to a Poitevin heiress, Hélène de Chambes (d.1532), dame of the seigneuries of Argenton, Varennes, and Maison Rouge. Despite later reverses in the family's fortunes, on 13 August 1504 their only child, Jeanne de Commines (d.1513), made a splendid marriage to the heir of Brittany's most powerful family, René de Brosse comte de Penthièvre (d.1524). As a long time enemy of Burgundy, Louis no doubt valued the inside information Commines was able to provide, and Commines quickly became one of the king's most trusted advisers. Jean Dufournet's 1966 study of Commines has shown that the next five years, up to 1477, were the most prosperous from Commines's point of view, and the only ones when he truly had Louis's confidence. After Charles the Bold's death in 1477, the two men openly disagreed about how best to take political advantage of the situation. Commines himself admitted associating with some of the king's most prominent opponents and referred to another incident, in May 1478, when Louis reprimanded him for allegedly being open to bribery. Thereafter, much of his diplomatic work was done in the Italian arena, and he came into contact with Lorenzo de Medici on several occasions. When Louis began to suffer ill health, Commines was apparently welcomed back into the fold and performed personal services for the king. Many of his activities during the period seem to have involved a degree of secrecy; he was effectively acting as a kind of undercover agent. However, he never regained the level of intimacy with the king that he had previously enjoyed, and Louis's death in 1483, when Commines was still only in his thirties, left him without many friends at court. Nevertheless, he retained a place on the royal council until 1485. Then, having been implicated in the Orleanist rebellion, he was taken prisoner and kept in confinement for over two years, from January 1487 until March 1489. For some of that period, he was kept in an iron cage.

Мемуарлар

Бостандыққа шыққаннан кейін Комминс Дрюдегі өзінің иелігіне жер аударылды, онда ол «Естеліктер» атты еңбегін жаза бастады. (Бұл атау 1552 жылғы басылымда ғана қолданылды.) Алайда, 1490 жылға қарай ол сарайдағы беделін қайта қалпына келтіріп, Франция патшасы VIII Карлдың қызметіне кірді. Карл оған Луи кезінде болған құрметті жағдайды ешқашан бермеді және ол қайтадан Италия мемлекеттеріне елшілікпен жіберілді. Дегенмен, оның жеке істері әлі де қиын болды, Луи берген мүліктеріне қатысты құқықтары сотта дауланып тұрды. 1498 жылы (Францияның XI Людовигі қайтыс болғаннан кейін он бес жыл өткен соң) Комминс өзінің еңбегін аяқтады (алғаш рет 1524 жылы Парижде жарық көрді), ол автордың цинизм мен ашықтығының арқасында зор маңызға ие тарихи құжат саналады. Оның жазбалары XI Людовиктің билігінің жағымсыз тұстарын ашып көрсетеді, ал Комминс оларды өкінусіз баяндап, марқұм патшаның жақсы қасиеттері кемшіліктерінен басым екенін мәлімдеді. Ол 15 ғасыр Еуропа тарихының маңызды бастау көзі болып саналады. «Естеліктер» «кітаптарға» бөлінген, олардың алғашқы алтауы 1488 және 1494 жылдар аралығында жазылған, Комминс мансабының басталуынан (1464 жыл) Людовик патшаның өліміне дейінгі оқиғаларды қамтиды. Қалған екі кітабы 1497 және 1501 жылдар аралығында жазылған (1528 жылы басылған), олар Италия соғыстары мен Франция королі VIII Карлдың өлімімен аяқталатын оқиғаларға арналған. Комминс өзінің күмәнін былай түйіндейді: «Жеңіске жеткендерге әрқашан құрмет көрсетіледі». Кейбіреулер оның ашық сөздері терең жасырын ниеттерді жасырады ма деп күмәнданады. Бірақ ол тіпті әскери мансабын еске алғанда да өзін батыр ретінде көрсетуге тырыспайды. Оның саясатқа қатысты көзқарасы – прагматизм, ал идеялары практикалық және прогрессивті. Оның куә болған оқиғалар туралы ойлары бір ғасыр бұрын өмір сүрген Фруассардың ойларымен салыстырғанда тереңдеп кеткен. Оның патшалардың психологиясына қатысты түсініктері заманынан озып, кейбір жағынан Никколо Макиавеллидің сол кездегі жазбаларын еске түсіреді. Макиавелли сияқты, Комминс оқырмандарға мемлекеттік басқару ісін үйретуді мақсат етеді, бірақ сәл басқаша көзқараспен. Ол әсіресе, Луидің ағылшындарды әскери күшпен емес, саяси амал-тәсілдер арқылы қайта-қайта жеңгенін атап өтеді.

After his release, Commines was exiled to his estate at Dreux, where he began to write his Mémoires. (This title was not used until an edition of 1552.) By 1490, however, he was recovering his position at court and was in the service of King Charles VIII of France. Charles never allowed him the privileged position he had held under Louis, and he was once again used as an envoy to the Italian states. However, his personal affairs were still problematic, and his right to some of the possessions given him by Louis was subject to legal challenges. In 1498 (fifteen years after the death of Louis XI of France), Commines's work was completed (first published in 1524 in Paris), and is considered a historical record of immense importance, largely because of its author's cynical and forthright attitude to the events and machinations he had witnessed. His writings reveal many of the less savoury aspects of the reign of Louis XI, and Commines related them without apology, insisting that the late king's virtues outweighed his vices. He is regarded as a major primary source for 15th century European history. The Mémoires are divided into "books", the first six of which were written between 1488 and 1494, and relate the course of events from the beginning of Commines' career (1464) up to the death of King Louis. The remaining two books were written between 1497 and 1501 (printed in 1528), and deal with the Italian wars, ending in the death of King Charles VIII of France. Commines' scepticism is summed up in his own words: Car ceux qui gagnent en ont toujours l'honneur ("For the honours always go to the winners"). Some have disputed whether his candid phrases disguise a deeper dishonesty. Yet at no time does he attempt to present himself as a hero, even when recounting his military career. His attitude to politics is one of pragmatism, and his ideas are practical and progressive. His reflections on the events he has witnessed are profound by comparison with those of Froissart, who lived a century earlier. His psychological insights into the behaviour of kings are ahead of their time, reminiscent in some ways of the contemporaneous writings of Niccolò Machiavelli. Like Machiavelli, Commines aims to instruct the reader in statecraft, though from a slightly different viewpoint. In particular, he notes how Louis repeatedly got the better of the English, not by military might, but by political machination.