Кіріспе

2011 жылы Халықаралық жеңіл атлетика федерациясы (қазіргі Дүниежүзілік жеңіл атлетика) және ХОК (Халықаралық олимпиада комитеті) жоғары тестостерон деңгейіне ие әйел спортшылардың қатысу құқығын, оның себебі гиперандрогендік немесе жыныстық дамудағы ерекшеліктер (ДСД) болсын, шектеу туралы мәлімдеме жасады. Бұл ережелер екі ұйым тарапынан да гиперандрогендік ережелері деп аталды және ДСД-сы бар спортшыларды гиперандрогендікке шалдыққан деп сипаттауға алып келді. 2019 жылы олар ДСД-ға көбірек назар аудару мақсатында қайта қарастырылды. Гиперандрогендік ерлер мен әйелдерге де әсер етуі мүмкін, бірақ әйелдерде оның көрінісі күштірек, себебі әйелдерде андрогендердің жоғары деңгейі еркексізденуге (вирилизацияға) ықпал етуі мүмкін. Гиперандрогендікке ерлер жыныстық гормондарының жоғары деңгейі тән болғандықтан, ерлерде оның белгілері көбінесе байқалмайды. Әйелдерде гиперандрогендік әдетте жасөспірім шағының соңында медициналық тексеру арқылы анықталады. Медициналық тексеруге әдетте кіші кезеңді тексеру, сыртқы белгілерді бағалау және андроген деңгейін анықтау үшін қан тапсыру кіреді. Белгілері мыналарды қамтиды:

Әйелдер

Гиперандрогендік, әсіресе тестостеронның жоғары деңгейі, емделмесе, қаулы жағымсыз салдарға алып келуі мүмкін. Тестостеронның жоғары деңгейі семіздік, гипертония, аменорея (етеккір циклінің тоқтауы) және овуляциялық дисфункция сияқты басқа да денсаулық проблемаларымен байланысты, бұл сүйексіздікке соқтыруы мүмкін. Гиперандрогендіктің айқын белгілері – гирсутизм (денедегі артық шаштың өсуі, әсіресе іш және арқа аймағында), ересектердегі безең, дауыстың қалыңдауы және алопеция (шаш түсу). Гиперандрогендік инсулинге төзімділікті күшейтеді, бұл 2-типті қант диабетіне және дислипидемияға, мысалы, жоғары холестеринге әкелуі мүмкін. Бұл әсерлер психологиялық құбылыстарға, кейде әлеуметтік алаңдаушылыққа және депрессияға ұшыратуы мүмкін, әсіресе жасөспірім қыздар мен жас әйелдерде. Семіздік пен гирсутизммен қатар, бұл адамның өзіне деген сенімін төмендетуі мүмкін.

Ерлер

Ерлерге бірнеше апта бойы жоғары дозада тестостерон тағайындау агрессияны және гипоманиялық белгілерді күшейте алады, бірақ мұндай жағдайлар тек аз ғана адамдарда байқалды. Еркектерге анаболикалық андрогендік стероидтің жоғары дозасын бірден қолдану эндогендік жыныс гормондарының өндірісін төмендетеді және қалқанша безі гормоналды жүйесіне әсер етеді. Анаболикалық андрогендік стероидтің жоғары дозасын қолданған кезде көңіл-күй мен агрессияға қатысты байқалатын өзгерістер гормоналды өзгерістердің салдарынан туындауы мүмкін. Әйелдерде көрінетін көптеген белгілер мен симптомдар, мысалы, шаш түсу және безең, ерлерде де кездесуі мүмкін.

Себептер

Әйелдердегі гиперандрогендік сыртқы факторлардың салдарынан туындауы мүмкін, бірақ кейде ол өздігінен де дамуы мүмкін.

Поликистоздық жұмыртқалық синдром

Поликистоздық жұмыртқалық синдромы (ПЖС) – жұмыртқалар өндіретін андрогендердің артық болуымен сипатталатын эндокриндік бұзылу. ПЖС-мен ауыратын әйелдердің шамамен 90%-ында осы гормондардың гиперсекрециясы байқалады деп есептеледі. Бұл жағдай мұрагерлік негізде болуы мүмкін. Басқа да ықтимал себептерге инсулиннің жоғары өндірісі жатады. ПЖС-ның көп бөлігі инсулинге қарсы тұруды қамтиды. ПЖС-да инсулинге қарсы тұрудың пайда болуына майлы тіндердің дисфункциясы әсер етеді деп саналады. Поликистоздық жұмыртқалық синдромының асқынуларының бірі – жоғары холестерин, ол статинмен емделеді. Мета-талдау көрсеткендей, аторвастатин гиперандрогенизммен ауыратын адамдарда андрогендердің концентрациясын төмендетіп, жақсартады. Инсулиннің жоғары деңгейі жыныстық гормондарды байланыстыратын глобулиннің (SHBG) өндірісін төмендетеді, ол андрогендердің әрекетін басатын реттеуші гликопротеин болып табылады. Инсулиннің жоғары қан деңгейі жұмыртқалықтың инсулинге сезімталдығымен бірге ПЖС-ның негізгі белгісі болып табылатын гиперандрогенияны тудырады. Семіз адамдарда жоғары инсулин деңгейіне байланысты ПЖС-қа бейімділік жоғары болуы мүмкін. Бұл гормоналды дисбаланс созылмалы ановуляцияға алып келуі мүмкін, онда жұмыртқалық бездер жетілген жұмыртқаларды босата алмайды. Овуляциялық дисфункцияның осы жағдайлары сүйексіздікке және етеккір циклінің бұзылуына байланысты. 11 орталық медициналық орталықта жүргізілген, плацебомен бақыланған, көп орталықты зерттеудің пост-хок талдауы, сондай-ақ Норвегиядағы жүкті әйелдерге жасалған бір орталықтағы лонгитюдтік зерттеу метформиннің ПЖС кезінде жүктіліктегі аналық андрогендерге әсер етпейтінін анықтады. Бір жүйелі шолу Д витамині рецепторы геніндегі полиморфизмдердің поликистоздық жұмыртқалық синдромының барысына байланысты екендігін көрсетті, бірақ бұл шағын үлгілерге негізделген және пікірталас тудырады. Зерттеулер Д витаминінің жетіспеушілігі бар және ПЖС-ы бар әйелдерге Д витаминін қосымша қабылдаудың пайдалы екенін көрсетті. Гиперинсулинемия жұмыртқалық бездерде андрогендердің өндірісін арттыра алады. Бұл жағдайдың бір мысалы – HAIR AN синдромы, ПЖС-ның сирек кездесетін түрі.

Гипертекоз және гиперинсулинемия

Гипертекоз жұмыртқалық строманың жасушалары интерстициалдық жасушалардан, яғни басқа жасушалардың арасында орналасқан жасушалардан, лютеинизацияланған тека жасушаларына айналғанда пайда болады. Тека жасушалары жұмыртқалық фолликулаларында орналасқан және жұмыртқалық фолликуласы жарылып, жаңа сары дене пайда болғанда лютеинизацияланады. Лютеинизацияланған тека жасушаларының жұмыртқалық стромада таралуы – поликистоздық жұмыртқалық синдромында (ПЖС) олар тек кистоздық фолликулалардың айналасында ғана кездесетінімен салыстырғанда – гипертекозбен ауыратын әйелдерде тестостерон деңгейінің және вирилизацияның жоғарылауына себеп болады. Инсулин деңгейінің жоғарылауы гипертекозға тән. Гипертекоз көбінесе постменопаузалық әйелдерде дамиды және акне, гирсутизм, клитордың үлкейюі, шаштың түсуі және дауыстың қатаюымен байланысты. Семіздік инсулинге төзімділікке ықпал етуі мүмкін. Ол тека жасушаларын лютеинизациялау гормонына одан да жақсы жауап беруге ​​мүмкіндік береді. Кушинг синдромы сыртқы немесе ішкі себептерге байланысты экзогенді немесе эндогенді болуы мүмкін. Экзогенді Кушинг синдромының дамуының жиі себебі – кортикостероидтардың бір түрі болып табылатын глюкокортикоидтарды қабылдау. Эндогенді Кушинг синдромы денеде кортизолдың артық өндірілуі кезінде пайда болуы мүмкін. Бұл мидың гипоталамусы гипофизге артық кортикотропин-босатушы гормонды жібергенде болады, ол өз кезегінде адренокортикотропты гормонды (АКТГ) бөліп шығарады. АКТГ бүйрек үсті бездерін қанға кортизол бөлуге ​​стимулдайды. Кушинг синдромының белгілеріне бұлшық әлсіздігі, тез көгеру, салмақ өсуі, еркектерге тән шаштың өсуі (гирсутизм), созылу белгілері және беттегі тым қызғылт реңк жатады. Кушинг синдромы андрогендердің артық өндірілуіне және, демек, гиперандрогенизмнің белгілері мен симптомдарына әкелуі мүмкін. Андрогендер деңгейінің жоғарылауы жұмыртқалық бездерге де әсер етуі мүмкін, бұл сүйексіздікке және созылмалы ановуляцияға әкелуі мүмкін. Сондықтан диагнозды растау және жеке адамдар үшін прогностикалық факторларды анықтау үшін генотиптеу өте маңызды. Генотиптеу генетикалық кеңес беруді отбасылық жоспарлауға көмек ретінде пайдалануды көздейтін адамдар үшін де маңызды.

Бүйрек қабығының карциномы және ісіктер

Бүйрек үсті қабығының карциномы сирек кездеседі; орташа көрініс жиілігі жылына миллионға 1–2 жағдайға бағаланады. Бұл ауру бүйрек үсті бездерінің біреуінің немесе екеуінің қабығында қатерлі жасушалардың пайда болуын қамтиды. Гиперандрогендік диагнозы қойылған науқастардың екі пайызынан кеміне осы ісіктер анықталса да, осы топта бұл мүмкіндікті ескеру қажет. Бір зерттеуде ісікке шалдыққан науқастардың жартысынан астамы андростендион, дегидроэпиандростерон сульфаты және тестостерон деңгейлерінің жоғары екенін көрсетті. Аурудың молекулалық негізі әлі толыққанды зерттелмеген.

Арренобластома

Аренобластома - жұмыртқалық бездің сирек кездесетін ісігі. Ол стерольдты жасушалардан, Лейдиг жасушаларынан немесе олардың аралас комбинациясынан тұрады. Бұл ісік еркек немесе әйел гормондарын өндіре алады және еркек сипаттарының дамуына себеп болуы мүмкін. Жасөспірімге дейінгі балаларда бұл ісік ерте жасқа толуға (прекоциозды жасқа толуға) әкелуі мүмкін. Аренобластоманың 30% қатерлі, ал қалған 70% көбінесе қатерсіз және хирургиялық жолмен емделеді.

Гиллярлық жасушалы ісік

Гилярлық жасушалы ісік – андроген өндіретін жұмыртқалық ісік, көбінесе егде жастағы әйелдерде кездеседі және еркек жыныстық белгілерінің дамуына себеп болады. Ісік әдетте қан тамырлары жұмыртқалыққа кіретін аймақта, гилум деп аталатын жерде пайда болады. Бұл ісік көбінесе кішкентай болады және көп жағдайда толыққандай алып тастауға және хирургиялық жолмен оның белгілерін жоюға болады.

Крукенберг ісігі

Крукенберг ісігі – бір немесе екі жұмыртқалықта жылдам дамитын қатерлі ісік. Көп жағдайда бұл ісік бастапқыда асқазан, бүйрек безі, өт қабы, тоқ ішек немесе сүт безі тіндерінен пайда болады. Ол қуыс іш кеңістігі арқылы таралып жұмыртқалыққа орналасады. Бұл ісіктер еркексізденуге (вирулизацияға) әкеледі. Адам хориондық гонадотропині деңгейінің жоғарылауына байланысты андрогендердің өндірісінің артуы Крукенберг ісігі бар әйелдердегі гиперандрогенизмнің басты себебі деп саналады.

Менопауза

Овуляцияның аяқталуы және менопаузаның басталуы гиперандрогенизмге алып келуі мүмкін. Осы кезеңде организм эстрогенді андрогеннен гөрі жылдам шығаруды тоқтатады. Кейбір жағдайларда, эстроген деңгейінің төмендеуі мен андроген деңгейінің жоғарылауы арасындағы айырмашылық гиперандрогенизмге себеп болуы мүмкін. Жыныс гормондары деңгейінің төмендеуі және еркін андроген индексінің артуы да осы процеске әсер етуі мүмкін.

Есірткілер

Көптеген дәрі-дәрмектер гиперандрогендік симптомдарын тудыруы мүмкін. Бұл симптомдарға гирзутизм, акне, дерматит, андрогендік алопеция, менструация кезеңдеріндегі бұзылыстар, клитор гипертрофиясы және дауыстың тереңдеуі кіреді, бірақ олармен ғана шектелмейді. Гиперандрогендікке ең көп қатысы бар дәрі-дәрмектерге анаболикалық стероидтар, синтетикалық прогестиндер және эпилепсияға қарсы препараттар жатады; алайда, көптеген басқа да дәрі-дәрмектер гиперандрогендікке себеп болуы мүмкін. Бұл бес механизмнің бірі арқылы жүруі мүмкін: андрогендердің тікелей түрде денеге енгізілуі, препараттың андроген рецепторларына байланысуы (анаболикалық андрогендік стероидтарда болатындай), еркін тестостерон деңгейінің жоғарылауына әкелетін жыныс гормоны байланыстыратын глобулиннің плазмалық концентрациясының төмендеуі, гипоталамус-гипофиз-жұмыртқалық (HPO) осьіне бөгет қою, немесе бүйрек үсті бездерінен андрогендердің бөлінуінің күшеюі. Кейбір дәрі-дәрмектер гиперандрогендікті түсіндірілмейтін механизмдер арқылы тудырады. Мысалы, вальпроаттың гиперандрогендік пен поликистоздық жұмыртқалық синдромын тудыратын молекулалық негізі әлі анықталған жоқ.

Тұқым қуалаушылық

Гиперандрогендік көптеген генетикалық және медициналық жағдайлардың бір белгісі ретінде пайда болуы мүмкін. Гиперандрогендік белгілері бар кейбір жағдайлар, соның ішінде поликистоздық жұмыртқалық синдромы (ПЖС), кейде тұқым қуалаушы болып келеді. Бұған қоса, эпигенетика поликистоздық жұмыртқалық синдромының пайда болуына әсер етуі мүмкін деп саналады. ПЖС-нің бір себебі – аналық гиперандрогендік, яғни анадағы гормональды бұзылыстар жүктілік кезінде баланың дамуына әсер етіп, поликистоздық жұмыртқалық синдромын анадан балаға берілуіне алып келуі мүмкін. Дегенмен, ПЖС-мен ауыратын аналардан туған балалардың кіндік қан тамырында андрогендердің жоғары деңгейі анықталған жоқ.

Диагностика

Гиперандрогендікті диагностикалау, белгілер мен симптомдардың кең ауқымы мен ауырлығына байланысты қиын болуы мүмкін. Көбінесе ол, шаштың артық өсуін бағалайтын стандартталған әдіс бойынша гирсутизм белгілерін тексеру арқылы анықталады. Дегенмен, гиперандрогендік пен поликистоздық жарықтанды синдромына (ПЖС) байланысты ұзақ мерзімді медициналық мәселелерден сақтануға көмектесетін бірнеше фактор бар. Әсіресе отбасында осы жағдайдың тарихы болса, етеккірдің жиі бұзылуы немесе диабет болса, гиперандрогендік үшін медициналық маманға қаралу пайдалы болуы мүмкін. Салауатты салмақ пен дұрыс тамақтану мүмкіндіктерді азайтады, себебі үздіксіз жаттығулар мен дұрыс тамақтану етеккір циклінің жақсаруына, инсулин деңгейінің төмендеуіне және андроген концентрациясының азаюына әкеледі. Беттегі гирсутизмге қарсы тиімді препараттардың бірі – ефлорнитин, ол жүкті әйелдерде туа біткен ақауларға себеп болуы мүмкін. Акнеге ретиноидтар мен антибиотиктерді, ал алопецияға миноксидилді қолдануға болады. Эстрогенге негізделген орал контрацептивтер LOCAH және ПЖС-мен байланысты гиперандрогендікті емдеу үшін қолданылады. Бұл гормоналды емдер андрогендердің артық өсуін азайтады және бүйрекүсті бездердің андроген өндірісін тежейді, нәтижесінде гирсутизмнің айтарлықтай төмендеуіне әкеледі. Гиперандрогендік көбінесе симптомдық түрде басқарылады. Гирсутизм мен акне жоғарыда сипатталған гормоналды емге жақсы жауап береді, пациенттердің 60-100% гирсутизмнің жақсарғанын хабарлайды. Қосымшалар да гиперандрогендіктің симптомдық әсерлерін басқаруға көмектеседі. Мета-талдауда ПЖС-ке байланысты D витаминінің жетіспеушілігі бар әйелдерге жоғары дозада D витаминін беру глюкоза деңгейін, инсулинге сезімталдығын және холестерин деңгейін жақсартты, сондай-ақ тестостеронды, жыныстық гормонды байланыстыратын глобулинді және еркін андроген индексін төмендетті, олардың барлығы гиперандрогендікпен байланысты. D витаминінің жетіспеушілігі бар, бірақ ПЖС жоқ әйелдерге D витаминін беру осындай нәтижелер көрсетпеді. Олар дене құрамын, инсулинге қарсы тұруды және гиперандрогенділікті жақсартуға көмектеседі. Алайда, олар көңіл күйді, өмір сүру сапасын және репродуктивті нәтижелерді жақсартуға көмектесе ме, әлі белгісіз. 2017 жылы жүргізілген мета-талдамалық зерттеуде ауыр семіздік пен ПЖС-і бар әйелдерге жасалған бариатриялық хирургия жалпы және еркін тестостерон деңгейін төмендеткенін және гирзутизм мен етеккірдің бұзылуын түзетуге көмектескенін көрсетті. ПЖС-і бар әйелдерде инсулинге қарсы тұру әдетте метформин сияқты инсулинге сезімтал препараттармен емделеді. Метформин салмақты және андроген деңгейін төмендетуге көмектеседі. Өмір салтын өзгертумен (тамақтану мен жаттығуларды өзгерту) біріктіргенде, ол дене массасының төмендеуімен және етеккірге байланысты мәселелердің азаюымен байланысты.

Қоғам және мәдениет

Андрогендердің артық болуы көзге көрінетін физикалық белгілерде (мысалы, шаш өсу) білінетіндіктен, оған қоғамдық ұят сезімі қатысты болуы мүмкін.

Спорт

Қазіргі дәлелдерге негізделген зерттеулер әйелдерде андрогендерге сезімталдық болмаса, қан айналымындағы тестостеронның ерекше жоғары деңгейінің спорттық көрсеткіштерді жақсартумен байланысты екенін көрсетеді. Дегенмен, әйел спортшыларға артықшылықтар немесе кемшіліктер сыйлау тұрғысынан тестостеронның басқа физикалық параметрлерден ешқандай айырмашылығы жоқ деген пікірге қатысты дау туды. Қазіргі уақытта бәсекелі спорттағы қолданыстағы ережелер осы талапты ескере отырып жаңартылуда. Оңтүстік Африкалық спортшы Кастер Семеньяның жағдайынан кейін, жыныстық дамуында ерекшеліктері бар (DSD) спортшыға қатысты, Жеңіл атлетика федерацияларының халықаралық қауымдастығы гиперандрогенизм ережелерін енгізді. Бұл ережелер гормондар жұмыртқалықтар, бүйрек үсті бездері немесе аталық бездер арқылы өндірілгеніне қарамастан, жоғары тестостерон деңгейі бар әйелдерді шектеді. Бұл ережелер бұрынғы жыныс анықтау ережелерін алмастырды. Бірқатар заңдық шағымдардан кейін 2019 жылдың 1 мамырында "Әйелдер классификациясы үшін қабілеттілік ережелері" (Жыныстық дамуында ерекшеліктері бар спортшылар) атты ереже жарияланды. Бұл ережелер тек DSD, жоғары тестостерон және вирилизация белгілері бар спортшыларға қолданылады және енді поликистоздық жұмыртқалық синдромы (ПЖС) сияқты DSD-ге байланысты емес себептерден туындаған гиперандрогенизмді қамтымайды. Мұндай DSD көбінесе Y хромосомасы және аталық бездері бар адамдарда кездеседі, оларға 5α-редуктаза тапшылығы, андрогендерге жартылай сезімталдық және туа біткен бүйрек үсті бездерінің гиперплазиясы жатады.

Әлеуметтік анықтама

Мәдениеттік айырмашылықтар гиперандрогенділікті клиникалық және химиялық анықтамалардан өзгеше, әлеуметтік тұрғыдан анықтап, шаштың өсуін қабылдауға келмейтін жағдайға түсіруі мүмкін, тіпті ол Ферриман-Галлвей шкаласы сияқты өлшемдер бойынша клиникалық жағынан қалыпты саналса да. Мысалы, Солтүстік Америкадағы әйелдерде тек қана жамбас және қолқап асты шаштарына төзе алады, ал жоғарғы ерінді, linea alba, жамбас және ареола айналасындағы андрогенге тәуелді шаштардың өсуі қабылдауға келмейді.

Ұйымдар

Андрогендердің артық өндірілуі және поликистоздық жарық синдромы (ПҚЖС) қоғамы сияқты кәсіби ұйымдар мұндай ауруларды зерттеуді, емдеуді, диагностикалауды және алдын алуды, сондай-ақ халық пен ғылыми қауымдастықты олар туралы хабардар ету үшін жұмыс істейді. InterACT интерсекс ұйымы 2022 жылғы сөздігінде гиперандрогенділікті интерсекс вариациясы ретінде тізімдеген.