Кіріспе
Құс түрі Баердің қазқайыры (Aythya baeri) – Шығыс Азияда кездесетін суға батып жүзуге бейімделген қазқайыр. Бұл құс Солтүстік және Орталық Қытайда таралған, бұрын Ресейдің оңтүстік-шығысында және Солтүстік-шығыс Қытайда көбейетін, қыста Қытайдың оңтүстігіне, Вьетнамға, Жапонияға және Үндістанға қоныс аударады. Баердің қазқайыры – монотиптік түр. Голотипі Орта Амурдан алынған. Оның басы мен мойны қара, жасыл түспен жылтылдайды. Жарық аз болғанда, ол толығымен қара болып көрінуі мүмкін. Ол темір қазға ұқсас және олармен тығыз байланысты, бұрын олар бір түр деп есептелген; Баердің қазқайыры су бетінде жүзгенде ақ жақтарымен, сондай-ақ ұзын, дөңгелек басымен және ірі денесімен ерекшеленеді. Оның көбею маусымы ендігіне және ортаға байланысты өзгереді. Ұясы қамыс, құрақ және басқа да өсімдіктерден салынады, әдетте судың ішіндегі немесе кішкентай аралдар мен төбелердегі өсімдіктер арасында орналасады. Оның жұмыртқа саны 5-тен 14-ке дейін жетеді. Әдетте, еркектер күзетшілікке алынады, ал аналықтары жұмыртқаны жатыр. Баердің қазқайыры бұрынғыда кең таралған түр болған, бірақ қазір өте сирек кездеседі. Ересек жекелерінің саны 1000-нан кем болуы мүмкін, ал популяциясы әлі де азайып келеді. Аң аулау және мекендеу ортасының жойылуы – басты себептер. Бұл түрді IUCN өте қауіпті түрлер тізіміне енгізген, ал Қытайда бірінші санаттағы қорғалатын жануар ретінде тізімделген.
Baer's pochard (Aythya baeri) is a diving duck found in eastern Asia. It is a bird in North and Central China, and formerly bred in southeast Russia and Northeast China, migrating in winter to southern China, Vietnam, Japan, and India. Baer's pochard is a monotypic species. The holotype was collected in middle Amur. It has a distinctive black head and neck with green gloss. While in poor light, it is likely to look completely black. It is similar and closely related to the ferruginous duck, and they were previously considered to be a single species; Baer's pochard is differentiated by its white flanks when floating on the water, as well as its longer, more rounded head and larger size. Its breeding season varies by latitude and environment. The nest, built from sedges, reeds and other plants, is placed among emergent vegetation, usually in shallow water or on small islands or ridges. Its clutch size ranges from 5 to 14. Males usually take on sentry duty, and females take on the responsibility of incubating. Baer's pochard was once a common species in its range, but is now very rare. The number of mature individuals may be less than 1,000, and its population is still declining. Hunting and habitat loss are considered to be the main reasons. This species has been classified as critically endangered by the IUCN, and listed as a first class protected animal in China.
Таксономия
Баердің похарды алғаш рет 1863 жылы Густав Радде өзінің "Reisen im Süden von Ost Sibirien" кітабында Anas baeri деп ғылыми түрде сипаттаған. Эпитет және ағылшын тіліндегі жалпы атауы Балтық немісі Карл Эрнст фон Баердің құрметіне берілген. Оны сондай-ақ шығыс ақкөз, Сібір ақкөз, Баердің ақкөз және жасылбаслы похарды деп те атайды. 1929 жылы британдық орнитолог Э.С. Стюарт Бейкер Британдық Үндістан құстарын зерттеген кезде Баердің похардын және қызылбас қазды бір түр деп қарастырған. Баердің похардының митохондриялық геномы 2021 жылы тізбектелді және жарияланды. Молекулалық филогенетикалық зерттеулер Баердің похарды мен оған жақын туысқан түрлер арасындағы қарым-қатынасты анықтады.
Сипаттама
Баердің қанатқарышы ұзын және қанат жаюы кең. Аталық аналыққа қарағанда сәл ірілеу, орташа салмағы , қанатының ұзындығы , құйрығы , және мүсік ұзындығы . Аналықтың орташа салмағы , қанатының ұзындығы , құйрығы , және мүсік ұзындығы . Аталық және аналықтың екеуінің де тарсометатарсы ұзын.
Баердің қамыры көбінесе тыныш қаз, бірақ көбейту кезінде екі жыныстың да қатты «грааак» дауысы естіледі. Аналықтары кейде «кура-кура-кура» деп, ал аталықтары басқа уақытта «куро-куро» деп дауыстайды. Бұл түр дәстүрлі көбейту аймақтарында өте сирек кездеседі, және 2010 жылдан бері Пекиннің солтүстігіндегі ешбір жерде көбейту туралы расталған хабарламалар жоқ. Дегенмен, көбейту маусымында тіркелген саны қысқы маусымдағыдан аз болғандықтан, әлі белгісіз көбейту орындары болуы мүмкін. Мысалы, Ханка көлінің қытайлық бөлігінде, Хасан көлінің ресейлік бөлігінде және Муравьёвский паркінде көбейтуге қатысты күмәнді мәліметтер бар. 2012 жылдан бері Қытайдың Хэбэй, Хубэй және Цзянси сияқты бірнеше провинцияларында жаңа көбейту орындары табылды; соңғы екі қала Амур және Уссури бассейндеріндегі дәстүрлі көбейту орындарынан қашықта орналасқан.
Мінез-құлық және экология
Баердің қоңырсы – ашық, баяу ағатын көлдерде, батпақтарда және тоғандарда мекендейтін ұялшақ түр. Ол су өсімдіктері мол көлдердің жанында, қалың шөпте, су базған шөпте немесе су базған бұталы далаларда ұялайды. Қыста ол басқа қоңырлармен бірге үлкен көлдерде және ашық тұщы сулы су қоймаларында үлкен топтарға бірігеді. Оның қанаттары күшті, ол ұша да, жылдам жүре де алады. Сонымен қатар, ол суға жақсы түсіп, жүзе алады және қауіп сезгенде немесе мазасы бұзылғанда судан жылдам көтеріле алады. Көшін кезінде олар 10-нан астам немесе ондаған құстардан шағын топтар құрып, төмен биіктікте, үшбұрышты формада ұшады.
Өсіру
Баердің қоңырау шалу жүйесі, кем дегенде, көбейту маусымында моногамды жұптасу жүйесіне ие. Аналықтар ұядан күніне 2–3 рет, әдетте сағат 6:00–20:00 аралығында, 27–240 минутқа азық іздеуге шығады. Олар жұмыртқаларды тастап кеткен кезде ұя материалдарымен жабады, ал қайтып келгенде арқаларына қояды. Су деңгейі қатты жаңбыр немесе адамның әрекетінен көтерілсе, аналықтар ұяны су басудан сақтау үшін биіктетеді. Ең ыстық күндері аналықтар ұяда тұрып, жұмыртқаларын күшті күн сәулесінен қорғайды, сонымен бірге олардың айналысына ауа ағынын қамтамасыз етеді. Аналықтар сондай-ақ қауырсындарын сумен ылғалдап, жұмыртқаларды салқындатады. Инкубация 23–26 күнге созылады. Зерттеулер көрсеткендей, Баердің қоңырау шалуының ұясының сақталу деңгейі – кемінде бір жас құстың ұшып кеткен ұяларының үлесі шамамен 14–45% құрайды, әр ұяда бірден тоғызға дейін жұмыртқа жоғалуы мүмкін. Жұмыртқалардың 20–30% сәтті ұрықтандырылады, ал әр ұядан 3–16 жас құс ұшып кетеді. Сәтсіздікке үш негізгі себеп ықпал етеді: ұяны тастап кету (ата-аналардың ұядан кетуі), ұяға хищник шабуы (негізінен Сібір мысықтары) және су басу. Бұл себептердің үлесі жылдан жылға өзгереді. Уханьда Баердің қоңырау шалуы мақталы үйрек, шығыс дақты мүңкілді қаз және жалпақ қазбен бірге көбейеді. Түрлер аралық қосымша паразиттену байқалған жоқ. Қытай мен Оңтүстік Кореяда темірлі үйрек Баердің қоңырау шалуына бірнеше рет жақындасқан. Кейбір жекелеген құстар қарапайым, темірлі және Баердің қоңырау шалуының аралас белгілерін көрсетті. Бұл құстар құс коллекцияларынан қашып кеткен болуы мүмкін, сондықтан олар қазірде табиғатта будандасып жатқан болуы мүмкін. Баердің қоңырау шалуының саны соңғы жылдары күрт төмендеді, бірақ темірлі және қарапайым қоңырау шалуы көбейетін жерлерін кеңейтті, тіпті Баердің қоңырау шалуының негізгі аймақтарына дейін жетті, бұл гипотезаны мүмкін етеді. Оның ішек микробиотасын зерттеу көрсетті, Баердің қоңырау шалуының ең бай микроорганизмдер тобы – Bacillota, Pseudomonadota және Bacteroidota, бұл үй қазы, үйрек және тауықтың микробиотасына сәйкес келеді. Диареямен ауыратын Баердің қоңырау шалуының ішек микробиотасының әртүрлілігі төмен, ал түрлер де сау құстардан айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл түрлердің көпшілігі ішектегі пайдалы бактериялар деп саналады.
Қауіп-қатерлер мен қорғау
Баердің қайыңшайы бұрынғыда кең таралған түр болған, бірақ қазір өте сирек кездеседі. 2021 жылы Баердің қозысы Қытайда бірінші санаттағы қорғалатын жануар ретінде тіркелді. 2022 жылы БАҚ хабарларында Қытайда тұтқынға алынған алғашқы популяция Бейжің зообағында құрылғандығы, оның құрамында барлығы 54 жеке тұлға екендігі айтылды. Оны одан әрі кеңейту және табиғатқа қайта енгізу жоспарлануда. 2022 жылы жарияланған зерттеу көрсеткендей, көбею орындарының көп бөлігі (81,8%) және қолайлы мекендеу орындарының (94%) қорғалатын аумақтарда емес, ірі қалалармен шектесетін жерлерде орналасқан. Болжамды жаһандық климат өзгеруіне байланысты қазіргі қорғалатын аумақтардың тиімділігі төмендеуі мүмкін, сондықтан Баердің қайыңшайының сақталуы үшін халықаралық деңгейде тығыз үйлестірілген ынтымақтастық өте маңызды.