Шығыс Африка қауымдастығы: аймақтық интеграция және даму жолы

Кіріспе

Африка елдерінің үкіметаралық ұйымы

Шығыс Африка қауымдастығы (ШАҚ) – Шығыс Африканың сегіз елінен құралған үкіметаралық ұйым. Мүше мемлекеттер – Конго Демократиялық Республикасы, Сомали Федеративтік Республикасы, Бурунди, Кения, Руанда, Оңтүстік Судан, Уганда және Танзания. Оңтүстік Судан президенті Салва Кир Майардит қазіргі уақытта ШАҚ төрағасы. Ұйым 1967 жылы құрылған, 1977 жылы тарап, 2000 жылдың 7 шілдесінде қайта құрылған. ШАҚ-тың басты мақсаты – аймақтық экономикалық интеграцияны дамыту. 2008 жылы Оңтүстік Африка Даму Қоғамдастығы (SADC) және Шығыс және Оңтүстік Африка Ортақ Нарығы (COMESA) арасындағы келіссөздерден кейін, ШАҚ барлық үш ұйымның мүше мемлекеттерін қамтитын кеңейтілген еркін сауда аймағына келісім берді. ШАҚ Африка экономикалық қауымдастығының бөлігі болып табылады. ШАҚ мүшелерінің бірыңғай тәуелсіз мемлекет құру жолындағы Шығыс Африка Федерациясын құруға бастама беруі мүмкін. 2010 жылы ШАҚ аймақ ішінде тауарлар, еңбек және капитал үшін ортақ нарықты іске қосты, мақсаты – ортақ валюта құру және әрі қарай толыққанды саяси федерацияны құру. 2013 жылы 10 жыл ішінде валюталық одақ құру жоспарларын баяндайтын хаттамаға қол қойылды. 2018 жылдың қыркүйегінде аймақтық конституцияны әзірлеу процесін бастау үшін комитет құрылды.

Құрылыс және қайта құру

Кения, Танзания және Уганда 20 ғасырдың басынан бері бір-бірімен ынтымақтасып келеді. Шығыс Африка валюталық кеңесі 1919 жылдан 1966 жылға дейін ортақ валютаны ұсынды. 1917 жылы Кения мен Уганда арасындағы кеден одағына 1927 жылы Танганьика қосылды, содан кейін 1948 жылдан 1961 жылға дейін Шығыс Африка Жоғары Комиссиясы (EAHC), 1961 жылдан 1967 жылға дейін Шығыс Африка Ортақ Қызметтер Ұйымы (EACSO) және 1967 жылдан 1977 жылға дейін EAC болды. Бурунди мен Руанда 2009 жылғы 6 шілдеде ЕАК-қа қосылды. Кения колониясы, Уганда протектораты және Танганьика территориясы арасындағы аумақтық ынтымақтастық 1948 жылы EAHC арқылы ресмиленді. Бұл кедендік одақ, ортақ сыртқы тариф, валюта және почта тарифтерін қамтамасыз етті. Сондай-ақ, ол көлік және байланыс, зерттеу және білім беру саласындағы ортақ қызметтерді қарастырды. Тәуелсіздік алғаннан кейін бұл интеграцияланған қызметтер қайта құрылды және EAHC EACSO-ға ауыстырылды, көптеген сарапшылар бұл үш аумақтың арасындағы саяси федерацияға әкеледі деп ойлады. Жаңа ұйым бірлескен жоспарлау мен фискалдық саясаттың, жеке саяси саясаттың және Кенияның басым экономикалық жағдайының болмауынан қиындықтарға тап болды. 1967 жылы EACSO-ның орнын EAC-ке ауыстырды. Бұл орган мүшелері арасындағы байланысты ортақ нарық, ортақ кедендік тариф және аймақта теңгерімді экономикалық өсуге қол жеткізу үшін мемлекеттік қызметтердің кең ауқымы арқылы нығайтуға бағытталған. 1977 жылы ЕАК құлдырады. Құлау себептері: Кенияның шешім қабылдау органдарында Уганда мен Танзаниядан көп орын алуы, Уганданың диктаторы Иди Аминмен келіспеушіліктер, ол Танзанияның ЕАК-тің мүшесі ретінде басқа мүше мемлекеттің үкіметін құлату үшін күресетін күштерді қамтымауын талап етті, сондай-ақ Танзаниядағы социализм мен Кениядағы капитализмнің әртүрлі экономикалық жүйелері болды. Үш мүше мемлекет 60 жылдан астам ынтымақтастықтан және масштабтық үнемдеудің артықшылықтарынан айырылды, бірақ кейбір Кения үкіметінің лауазымды тұлғалары құлдырауды шампанмен тойлады. Кения президенті Даниэль арап Мои, Танзания президенті Али Хасан Мвиньи және Уганда президенті Йовери Кагута Мусевени 1993 жылғы 30 қарашада Кампала қаласында Шығыс Африка ынтымақтастығы туралы шартқа қол қойды және ынтымақтастық жөніндегі үшжақты комиссия құрды. Саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени, ғылыми-зерттеу және технология, қорғаныс, қауіпсіздік, құқықтық және сот істерінде үшжақты ынтымақтастық бағдарламаларын қамтитын қайта интеграция процесі басталды. 1999 жылғы 30 қарашада ЕАК қайта жандандырылды, оның қайта құру шарты 2000 жылдың 7 шілдесінде күшіне енді, бұрынғы қоғамдастық пен оның органдарының ыдырауынан кейін 23 жыл өткен соң. 2004 жылдың наурыз айында кедендік одаққа қол қойылды, ол 2005 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді. Аймақтың ең ірі экспортшысы Кения 2010 жылға дейін басқа төрт елге кіретін тауарларға төмендеу қарқынында баж төлеуді жалғастырды. Үшінші елдерден импортталатын тауарларға тарифтердің ортақ жүйесі қолданылады. 2016 жылғы 30 қарашада федерация емес, конфедерация құру мақсатында екені жарияланды.

Kenya, Tanzania, and Uganda have cooperated with each other since the early 20th century. The East African Currency Board provided a common currency from 1919 to 1966. The customs union between Kenya and Uganda in 1917, which Tanganyika joined in 1927, was followed by the East African High Commission (EAHC) from 1948 to 1961, the East African Common Services Organization (EACSO) from 1961 to 1967, and the EAC from 1967 to 1977. Burundi and Rwanda joined the EAC on 6 July 2009. Inter territorial co operation between the Kenya Colony, the Uganda Protectorate, and the Tanganyika Territory was formalised in 1948 by the EAHC. This provided a customs union, a common external tariff, currency, and postage. It also dealt with common services in transport and communications, research, and education. Following independence, these integrated activities were reconstituted and the EAHC was replaced by the EACSO, which many observers thought would lead to a political federation between the three territories. The new organisation ran into difficulties because of the lack of joint planning and fiscal policy, separate political policies, and Kenya's dominant economic position. In 1967, the EACSO was superseded by the EAC. This body aimed to strengthen the ties between the members through a common market, a common customs tariff, and a range of public services to achieve balanced economic growth within the region. In 1977, the EAC collapsed. The causes of the collapse included demands by Kenya for more seats than Uganda and Tanzania in decision making organs, disagreements with Ugandan dictator Idi Amin who demanded that Tanzania as a member state of the EAC should not harbour forces fighting to topple the government of another member state, and the disparate economic systems of socialism in Tanzania and capitalism in Kenya. The three member states lost over sixty years of co operation and the benefits of economies of scale, although some Kenyan government officials celebrated the collapse with champagne. Presidents Daniel arap Moi of Kenya, Ali Hassan Mwinyi of Tanzania, and Yoweri Kaguta Museveni of Uganda signed the Treaty for East African Co operation in Kampala on 30 November 1993 and established a Tri partite Commission for Co operation. A process of re integration was embarked on involving tripartite programmes of co operation in political, economic, social and cultural fields, research and technology, defence, security, and legal and judicial affairs. The EAC was revived on 30 November 1999, when the treaty for its re establishment was signed. It came into force on 7 July 2000, 23 years after the collapse of the previous community and its organs. A customs union was signed in March 2004, which commenced on 1 January 2005. Kenya, the region's largest exporter, continued to pay duties on goods entering the other four countries on a declining scale until 2010. A common system of tariffs will apply to goods imported from third party countries. On 30 November 2016 it was declared that the immediate aim would be confederation rather than federation.

Оңтүстік Суданның қосылуы

Кения мен Руанда президенттері Оңтүстік Суданның автономиялық үкіметін 2011 жылы Оңтүстік Судан тәуелсіздік алғаннан кейін мүшелікке үміткер болуға шақырды, ал Оңтүстік Судан 2011 жылдың шілде айының ортасына дейін үміткер ел ретінде тіркелді. Сарапшылардың пікірінше, Оңтүстік Суданның Кения мен Угандадағы инфрақұрылымды, соның ішінде теміржол және мұнай құбырларын біріктіруге жасаған алғашқы тырабы, Джубаның Суданға тәуелділіктен бас тартып, Шығыс Африка қауымдастығына (ШАҚ) бет бұру ниетін көрсетеді. Reuters агенттігі Оңтүстік Суданды ШАҚ-ты кеңейтудің ең мүмкін үміткері деп санайды, ал Танзанияның "The Citizen" газетінде Шығыс Африкалық заң шығарушы ассамблеясының спикері Абдирахин Хайтар Абди Оңтүстік Суданның "ШАҚ-қа қосылуға құқылы" екенін мәлімдеді, сондай-ақ сарапшылар елдің жақын арада аймақтық ұйымның толыққанды мүшесіне айналатынына сенімді. 2011 жылдың 17 қыркүйегінде Daily Nation газеті Оңтүстік Суданның бір депутатының сөзін келтірді: оның үкіметі ШАҚ-қа қосылуға ынталы болғамен, экономикасы ШАҚ мүше мемлекеттерімен бәсекелесуге жеткілікті дамымағандықтан және Кения, Танзания және Уганда экспорттарының "сату алаңына" айналуы мүмкін деген опасынан мүшелігі кейінге шегелеуі мүмкін. Алайда президент Салва Кир бір айдан кейін Оңтүстік Суданның өтініш беру процесін бастағанын мәлімдеді, бұл мәлімдеме бұрынғы пікірге қайшы келді. 2012 жылдың желтоқсан айында ШАҚ өтінішті кейінге қалдырды, бірақ Оңтүстік Судандағы Угандалық бода-бода жүргізушілерімен болған жағдайлар саяси шиеленіс тудырып, процестің кешігуіне әкелуі мүмкін. 2012 жылдың желтоқсан айында Танзания Оңтүстік Суданның ШАҚ-қа қосылуына келісім берді, бұл әлемдегі ең жаңа мемлекеттің аймақтық блоктың алтыншы мүшесі болуына жол ашты. 2013 жылдың мамыр айында ШАҚ Оңтүстік Суданның блокқа кіруіне 82 000 АҚШ долларын бөлді, бірақ мүшелікке қабылданбауы мүмкін екені де ескерілді. 2013 жылдың тамызында өткен ШАҚ Министрлер кеңесінің отырысынан кейін басталатын процесс кем дегенде төрт жылға созылуы күтілді. 2012 жылы Найробиде өткен 14-ші кезекті саммитте ШАҚ мемлекет басшылары Министрлер кеңесі ұсынған тексеру есебін мақұлдады, содан кейін Оңтүстік Суданмен келіссөздер процесін бастауға тапсырма берді. Оңтүстік Суданның өтінімін бағалау үшін команда құрылды, бірақ 2014 жылдың сәуірінде ел ішкі қақтығыстарға байланысты қабылдау процесін кейінге жылдыруды сұрады. Оңтүстік Суданның Сыртқы істер министрі Барнаба Мариал Бенджамин 2015 жылдың қазан айында арнайы техникалық комитеттің мамыр, маусым, тамыз, қыркүйек және қазан айларында өткізген бағалаулары мен кездесулерінен кейін комитет Оңтүстік Суданға Шығыс Африка қауымдастығына қосылуға рұқсат беруді ұсынғанын мәлімдеді. Алайда бұл ұсыныстар жұртшылыққа жарияланбады. 2015 жылдың қараша айында Шығыс Африка мемлекеттерінің басшыларының кездесуінде Оңтүстік Суданның мүшелікке қабылдануы мүмкіндігі талқыланды. Оңтүстік Судан 2016 жылдың наурыз айында блокқа мүше болып қабылданды және 2016 жылдың сәуірінде қосылу туралы келісімге қол қойды. Келісімді ратификациялау үшін алты ай берілді, ол 5 қыркүйекте жасалды, содан кейін ел ресми түрде қауымдастыққа қосылды. Ол әлі де басқа мүшелермен бірдей деңгейде қатыспайды. 2021 жылдың маусым айында ШАҚ саммиті Конгоның қауымдастыққа қабылдануына жарамдылығын бағалау үшін тексеру миссиясын бастады және содан бері олардың қорытындылары бойынша есеп дайындады, ол ШАҚ Министрлер кеңесіне ұсынылуға дайын. 2021 жылғы 23 қарашада Шығыс Африка қауымдастығы (ШАҚ) істеріне жауапты министрлер Конго Демократиялық Республикасының (КДР) қауымдастыққа кіру туралы өтініші бойынша тексеру тобының есебін ШАҚ мемлекеттерінің басшыларына қарастыруды ұсынды. 2022 жылдың ақпан айында ШАҚ Министрлер кеңесі Конго Демократиялық Республикасын ШАҚ-тың жаңа мүшесі ретінде қабылдауды ұсынды. 2022 жылғы 18 наурызда ШАҚ Бас хатшысы Питер Матуки мемлекет басшыларының 2022 жылғы 29 наурызда қабылдауды мақұлдайтынын растады. Конго Демократиялық Республикасы 2022 жылғы 29 наурызда Кения президенті Ухуру Кениата төрағалық еткен виртуалды мемлекет басшыларының саммитінде ШАҚ-қа мүше болып қабылданды және 2022 жылғы 11 шілдеде Арушадағы (Танзания) ШАҚ штаб-пәтерінде ратификация құжатын ШАҚ Бас хатшысына тапсырғаннан кейін ресми түрде Шығыс Африка қауымдастығының мүшесі атанды. Конго Демократиялық Республикасының қосылуы ШАҚ-қа Батыс Африка жағалауындағы алғашқы портын сыйлады.

The presidents of Kenya and Rwanda invited the Autonomous Government of Southern Sudan to apply for membership upon the independence of South Sudan in 2011, and South Sudan was reportedly an applicant country as of mid July 2011. Analysts suggested that South Sudan's early efforts to integrate infrastructure, including rail links and oil pipelines, with systems in Kenya and Uganda indicated intention on the part of Juba to pivot away from dependence on Sudan and toward the EAC. Reuters considers South Sudan the likeliest candidate for EAC expansion in the short term, and an article in Tanzanian daily The Citizen that reported East African Legislative Assembly Speaker Abdirahin Haithar Abdi said South Sudan was "free to join the EAC" asserted that analysts believe the country will soon become a full member of the regional body. On 17 September 2011, the Daily Nation quoted a South Sudanese MP as saying that while his government was eager to join the EAC, it would likely delay its membership over concerns that its economy was not sufficiently developed to compete with EAC member states and could become a "dumping ground" for Kenyan, Tanzanian, and Ugandan exports. This was contradicted by President Salva Kiir, who announced South Sudan had begun the application process one month later. The application was deferred by the EAC in December 2012, however incidents with Ugandan boda boda operators in South Sudan have created political tension and may delay the process. In December 2012, Tanzania agreed to South Sudan's bid to join the EAC, clearing the way for the world's newest state to become the regional bloc's sixth member. In May 2013 the EAC set aside US$82,000 for the admission of South Sudan into the bloc even though admission may not happen until 2016. The process, to start after the EAC Council of Ministers meeting in August 2013, was projected to take at least four years. At the 14th Ordinary Summit held in Nairobi in 2012, EAC heads of state approved the verification report that was presented by the Council of Ministers, then directed it to start the negotiation process with South Sudan. A team was formed to assess South Sudan's bid; however, in April 2014, the nation requested a delay in the admissions process, presumably due to ongoing internal conflict. South Sudan's Minister of Foreign Affairs, Barnaba Marial Benjamin, claimed publicly in October 2015 that, following evaluations and meetings of a special technical committee in May, June, August, September and October, the committee has recommended that South Sudan be allowed to join the East African Community. Those recommendations, however, had not been released to the public. It was reported that South Sudan could be admitted as early as November 2015 when the heads of East African States had their summit meeting. South Sudan was eventually approved for membership to the bloc in March 2016, and signed a treaty of accession in April 2016. It had six months to ratify the agreement, which it did on 5 September, at which point it formally acceded to the community. It does not yet participate to the same extent as the other members. In June 2021, the EAC Summit launched a verification mission to assess the suitability of the DRC for admission to the Community, and has since drafted a report on their findings which is ready for submission to the EAC Council of Ministers. On 23 November 2021: Ministers in charge of East African Community (EAC) Affairs have recommended for consideration by the EAC Heads of States the report of the verification team on the application by The Democratic Republic of Congo (DRC) to join the Community. In February 2022, the EAC Council of Ministers recommended that the DRC be admitted as a new member state of the EAC. On 18 March 2022, the EAC Secretary General Peter Mathuki confirmed that the Heads of State would approve the admission on 29 March 2022. The Democratic Republic of the Congo was admitted as a member of the EAC on 29 March 2022, at a virtual Head of State summit chaired by Uhuru Kenyatta of Kenya, and officially became a member of the East African Community on 11 July 2022 after depositing the instrument of ratification with the EAC Secretary General at the bloc's headquarters in Arusha, Tanzania. The accession of the DRC gives the EAC its first port on the West African coast.

Сомалидің қосылуы

Сомалидің өкілдері 2012 жылдың наурызында Шығыс Африка қауымдастығына (ШАҚ) мүшелікке өтініш берді. Бұл өтініш 2012 жылдың желтоқсанында ШАҚ мемлекет басшылары тарапынан қарастырылды, олар ШАҚ Кеңесіне Сомалимен бірлесіп өтінішті тексеруді тапсырды. 2015 жылдың ақпан айында ШАҚ мәселені қайта қарады, бірақ тексеру әлі басталмағандықтан және Сомали үкіметімен дайындық жұмыстары аяқталмағандықтан шешім қабылдау кейінге жылдырылды. 2022 жылғы 22 шілдеде өткен ШАҚ мемлекет басшыларының 22-ші кезекті саммитінде ШАҚ мемлекет басшылары Сомалидің қауымдастыққа қосылуы үшін тексеру процесін жылдамдату қажеттігін атап өтті. 2023 жылы Шығыс Африка қауымдастығының (ШАҚ) Бас хатшысы Питер Матуки Сомалидің блокқа сегізінші мүше болуға қадам жасайтынын мәлімдеді, ал қабылдау бойынша келіссөздер 22 тамыздан 5 қыркүйекке дейін жалғасуы тиіс. Сомали 2023 жылғы 24 қарашада мемлекет басшыларының 23-ші кезекті саммитінде бес сағатқа созылған жабық отырыстан кейін ресми түрде қабылданып алынды. Қосылу шарты 2023 жылғы 15 желтоқсанда Уганданың Кампала қаласындағы президент резиденциясында қол қойылды, Сомалиге шартты ратификациялауды аяқтау үшін 6 ай мерзім берілді. Ратификация толыққаннан кейін мүшелік ресми күшке енеді. 2024 жылғы 10 ақпанда Парламент қосылу шартын бекітті. Сомали 2024 жылғы 4 наурызда ратификация құжаттарын тапсырды, осылайша ұйымның сегізінші мүшесі атанды.

География

Шығыс Африка қауымдастығының (ШАҚ) географиялық аймағының ауданы [аудан мөлшері] құрайды, оның жалпы халқы шамамен 281 050 447 адамды құрайды.

Серіктес мемлекеттер

+ Шығыс Африка қауымдастығының серіктес мемлекеттерінің шолуы
Ел Астанасы Қосылуы Халық саны (адам) Аумағы (км²) ЖІӨ (млрд. долл.)
Джуба 2016 11 501 583 644 329 5.7 392.7 13.5 927.5
Додома 2000 63 732 235 945 087 77.5 1260.1 206.6 3358.3
Кампала 2000 49 135 753 241 550 46.4 1060.4 129.5 2960.5
312 397 152 5 448 020 325 1106.3 834 2841.4

Ангола

2019 жылы президент Лоуренсо Руанда мен Уганда арасындағы шекараны қайта ашуға және соғыс аяқтауға делдалдық жасады. Тарихи тұрғыдан Ангола Конго Демократиялық Республикасымен (КДР) тығыз саяси байланыста болды, негізгі назары КДР-де бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған. Ангола қазіргі уақытта КДР-дің шығысындағы тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатындағы Луанда процесін жетекшілік етеді, бұл процеске ICGLR және Шығыс Африка қауымдастығының (ЭАК) серіктес елдері – Уганда мен Руанда қатысады.

Орталық Африка Республикасы

Бурundi, Конго Демократиялық Республикасы, Руанда және Танзания Орталық Африка Республикасындағы бейбітшілік сақтау миссияларына қатысты. Президент Туадера Руанданың елде бейбітшілікті қамтамасыз етудегі қолдауына жоғары баға берді. Конго Демократиялық Республикасының Шығыс Африка қауымдастығына (ШАҚ) кіруі, Конго Республикасындағы Пойнт-Нуардан Орталық Африка Республикасының астанасы Бангиге дейінгі инфрақұрылымдық дамулар, сондай-ақ елдің Ламу-Джуба-Банги-Дуала LAPSSET жобасына қосылуы, минералдық және ресурстарға бай осы елдің экономикалық әлеуетін арттыруы мүмкін.

Комор аралдары

2023 жылдың шілдесінде Кения президенті Уильям Руто Кения мен Комор аралдары арасындағы екіжақты ынтымақтастықты тереңдету келісіміне қол қойғанда, Комор аралдарының Шығыс Африка қауымдастығына (ШАҚ) қосылу мүмкіндігін ұсынды. Комор аралдары мен ШАҚ-тың қазіргі мүшесі Танзанияның теңіз шекарасы бар.

Конго Республикасы

Конго Республикасы Конго Демократиялық Республикасымен тығыз тарихи саяси, экономикалық және мәдени байланыстарды ұстап тұр. Конго Республикасы Ұлы көлдер аймағы жөніндегі халықаралық конференция (ICGLR) аясында Анголамен бірлесіп Конго Демократиялық Республикасының шығысындағы бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету жұмысына қатысады. Руанда және Уганда басшылары президент Сассу Нгуессомен Луандада осы бейбітшілікке қолдау көрсету мақсатында кездесті.

Джибути

2023 жылдың қазан айында Сомали қосылғаннан кейін, Шығыс Африка қауымдастығының Бас хатшысы Жибути мен Эфиопияның да қауымдастыққа қосылуымен оның нарық көлемінің 800 миллион адамға жететінін айтты.

Эфиопия

Кения президенті Ухуру Кениата Шығыс Африка қауымдастығын (ЭАК) Орталық, Солтүстік және Оңтүстік Африка мемлекеттеріне, мысалы Эфиопияға қарай кеңейтуді ұсынды. Эфиопияның ЭАК-қа қосылуы халық санын шамамен 420 миллионға жеткізер еді. 2020 жылы Мояледегі "Бір терезе" шекаралық бекетінің ашылуында сөз сөйлеген Эфиопия премьер-министрі Әби Ахмед, Шығыс Африка халқының біртұтас екенін және экономикалық интеграцияның аймақтың әлеуетін ашу үшін маңызды мақсат екенін айтып, аймақтық интеграцияға деген ұмтылысын растады. Сомали сияқты Африка мүйізінің басқа елдерінің ЭАК-қа қосылуы және Эфиопияның банк және телекоммуникация секторын жеке секторға ашуы ЭАК құрамына кіру экономикалық пайданы үдету үшін маңызды міндет болуы мүмкін. Аймақ басшыларының көрегендігі – қауымдастықтың 800 миллион адамға жетуі және Африка мүйізін ЭАК-қа интеграциялау. Эфиопия мен Джибути жақын арада ЭАК-қа қосылады, бұл бастапқыда Сомалимен бірге жоспарланған болатын.

Мозамбик

Уганда президенті Ювери Мусевени 2022 жылдың мамырында Мозамбиктің солтүстік провинцияларындағы бүлікке қарсы күресу үшін Шығыс Африка аймақтық күштерін жөнелту мүмкіндігін айтты. Руанда 2021 жылдың шілдесінде Мозамбиктің өтініші бойынша Кабо-Дельгадоға күшті әскер контингентін жіберді. Мозамбиктің Шығыс Африка қауымдастығының (ШАҚ) серіктес мемлекеттерімен мәдени және тарихи байланыстары бар. Елде суахили тілінде сөйлейтін тұрғындар көптеп кездеседі.

Судан

Судан 2011 жылы Шығыс Африка қауымдастығына (ШАҚ) қосылу үшін өтініш білдірді, Бурунди, Кения және Руанда мүшелікті қолдады, ал Танзания мен Уганда оған қарсы шықты. Олар Суданның сол кезде ШАҚ-пен тікелей шекарасы болмағандықтан, қара африкалықтарға қатысты дискриминациялық іс-әрекеттеріне, адам құқықтарын бұзу деректеріне және Оңтүстік Судан мен Угандамен болған қарымтастық тарихына байланысты Суданның қауымдастыққа қосылуға құқығы жоқ екенін, ал олардың өтініші 2012 жылдың желтоқсанында қабылданбағанын мәлімдеді.

Саясат

"Шығыс Африка Федерациясын жеделдету жөніндегі комитет" 2004 жылы құрылды, бұл Президент Мусевенидің одан әрі интеграцияны ілгерілету үшін жасаған ұзақ жылдарғы қысымының нәтижесі болды. Ол 2013 жылға дейін жалғыз сайланған президенті бар федерация құруды ұсынды. 2007-2009 жылдар аралығында осы мәселені зерттеу үшін бес мүшеден тұратын ұлттық комитет жұмыс істеді. Танзанияны қоспағанда, бұл комитеттер өз халқының көпшілігі интеграцияны одан әрі дамытуды қолдайтынын анықтады. Дегенмен, 2012 жылға дейін интеграцияны зерттеуді жалғастырған комитеттер тағайындалса да, бұл идеяға деген ынта-күш азайды. 2005 жылы құрылған кеден одағының толыққанды іске асырылуы бірнеше рет кейінге шегерілді. ЕАК идеясына деген қызығушылық әлеуметтік және ұрпақтар арасында салыстырмалы түрде тар, сондықтан көптеген адамдар жобаның мерзімін күмәнді көріп отыр. Саяси одақты жеделдету туралы алғаш рет 2004 жылы сөз болды және Кения, Танзания және Уганда президенттері арасында келісімге қол жеткізілді. Бірақ кейбіреулер, цинизммен қарасақ, осы тарихи амбиция саясаткерлерге өздерін мемлекет қайраткерлері және үлкен аймақтық мүдделердің өкілдері ретінде көрсетуге мүмкіндік береді деп санайды. Танзанияда ЕАК құрамына кіретін басқа елдердің барлық жерлерінен көп жер бар, сондықтан кейбір танзаниялықтар ЕАК мүше елдерінің азаматтары жерді басып алуынан қорқады. Басқа да мәселелер бар, мысалы, мемлекеттердің басқа аймақтық ұйымдарға қатысудан бас тартуға құлықсыздығы, мысалы, Танзанияның COMESA-дан шығуы, бірақ Еуропалық Одақпен экономикалық серіктестік шартын келісу үшін SADC блогында қалуы.

Шығыс Африка соты

Шығыс Африка әділет соты – қауымдастықтың сот жүйесінің бір бөлігі.

Шығыс Африканың заң шығарушы жиналысы

Шығыс Африка заң шығарушы ассамблеясы (EALA) – қоғамдастықтың заң шығарушы органы. EALA-ның 27 мүшесі бар, олардың бәрі қоғамдастыққа мүше мемлекеттердің ұлттық ассамблеялары немесе парламенттері тарапынан сайланады. EALA қоғамдастықтың жұмысына жататын барлық мәселелерді қадағалау функцияларын атқарады, сондай-ақ қоғамдастықтың бюджетін талқылау және бекіту, қоғамдастыққа қатысты барлық мәселелерді қарастыру, келісімшартты іске асыру үшін қажет деп санайтын кеңеске ұсынымдар енгізу, қоғамдастыққа қатысты мәселелер бойынша ұлттық ассамблеялар мен парламенттермен байланыс орнату және қажет деп табылған мақсаттар үшін комитеттер құру сияқты функцияларды орындайды. 2001 жылы құрылғаннан бері EALA Аруша, Кампала және Найробиде пленум отырыстарын бірнеше рет өткізді. Ассамблея спикері – Угандадан шыққан Дэн Кидега, ол импичментке ұшырағаннан кейін де Угандадан келген Маргарет Ззиваны алмастырды; ол бұрын Кениядан келген Абдирахин Хайтар Х. Абдиден кейін қызмет еткен еді. Ассамблея өңірлік және халықаралық саудаға қатысты, әсіресе Дүниежүзілік сауда ұйымы және Виктория көліндегі көлік мәселелері сияқты ЕАК-тың ұстанымын көрсететін маңызды заң жобаларымен ерекшеленеді.

Кедендік одақтың маңызы

Кеден одағының маңызды жақтары: Сонымен қатар, Шығыс Африка қауымдастығы (EAC) мен АҚШ арасында Сауда және инвестициялар серіктестігі (TIP) келіссөздерін бастау туралы пікір алмасулар жүріп жатыр.

Кедейлікті азайту

Экономикасы дамыған Шығыс Африка қауымдастығы (ШАҚ) елдерінде ресми экономикамен және ірі бизнеспен байланысы жоқ үлкен бейресми секторлар бар. Протокол ШАҚ ішінде еңбек, капитал, тауарлар мен қызметтердің еркін қозғалысын қамтамасыз етеді. Кения екі ай ішінде азаматтарының ШАҚ аймағында еркін жүріп-тұра алатынына үміттеніп отыр. Кения, Руанда және Бурунди ШАҚ азаматтары үшін жұмысқа алуға рұқсат алу үшін төленетін ақыны жоюға келісті. ШАҚ елдерінде халықтың еркін қозғалысын жақсарту үшін "үшінші буын" үлгісіндегі жеке куәліктер енгізілуде. Бұл куәліктер иесін өз туған елінің және "Шығыс Африканың" азаматы ретінде таниды. Үшінші буын куәліктері қазір Руандада қолданылып жүр, Кения 2010 жылдың шілдесінде енгізеді, ал қалған елдер одан кейін енгізеді. Ортақ нарықтың толыққанды қабылдануы мүше мемлекеттер арасындағы протекционизмнің салдарынан бәсеңдеді, шешімдер ұлттық лидерлерге саяси қысым арқылы қабылданып, интеграциялық міндеттемелерді орындауды, тіпті құрылтайшы елдердің арасында да баяулатты. Екіжақты саяси шиеленістер кейбір кезеңдерде шекаралық бақылаудың күшейіп кетуіне әкеліп, ортақ еңбек нарығын одан әрі әлсіретті. Сыбайлас жемқорлықтың салдарынан кейбір интеграциялық жобалар жеткілікті қаржыландырылмады.

Жоспарлар

Жаңа келісім 2004 жылы жасалған жоспарлармен бірге 2012 және 2015 жылдар аралығында ортақ валюта – Шығыс Африка шиллингі бар валюталық одақ құруды көздеді. Сонымен қатар, 2010 жылға дейін ортақ президенті (алғашқыда кезеңдік түрде алмастырылатын) және ортақ парламенті бар саяси одақ – Шығыс Африка Федерациясы құру жоспарланған. Алайда, кейбір сарапшылар, мысалы, Кенияның мемлекеттік саясатты зерттеу және талдау институты (KIPPRA) қызметкерлері, жоспарлардың 2010 жылға дейін орындалуы үшін тым амбициялық екенін атап өтті, себебі бірқатар саяси, әлеуметтік және экономикалық мәселелерді шешу қажет болатын. Бұл ұсыныс Ұлттық консультативтік талқылаулардың тақырыбы болды, ал соңғы шешімді 2007 жылдың ортасында ЕАҚ мемлекет басшылары қабылдауға тиіс болды. 2013 жылы 10 жыл ішінде валюталық одақты іске қосу жоспарларын баяндайтын хаттамаға қол қойылды.

Бірыңғай туристік виза

2006 жылдың қараша айына дейін Шығыс Африканың бірыңғай туристік визасы қолданысқа енгізілуі мүмкін деген үміт болған, егер оны Шығыс Африка қауымдастығының (ШАҚ) интеграциялық бағдарламасы аясындағы тиісті салалық органдар бекіткенде. Бекітілген жағдайда, виза ШАҚ-тың үш қазіргі мүше мемлекетінің (Кения, Танзания және Уганда) барлығында қолданылатын болар еді. Виза жөніндегі ұсынысқа сәйкес, кез келген жаңа ШАҚ бірыңғай визасын кез келген мүше мемлекеттің елшілігі беруге құқылы. Бұл виза ұсынысы серіктес мемлекеттердің туристік кеңестерінің аймақты бірыңғай туристік бағыт ретінде ілгерілетуді жеделдету үшін ортақ виза беру туралы өтінішінен кейін жасалды, ал ШАҚ хатшылығы оны қарашада Лондонда өтетін Әлемдік саяхат көрмесіне (немесе Әлемдік саяхат нарығына) дейін мақұлдауды қалады. ШАҚ Министрлер кеңесі бекіткеннен кейін туристер бір елдің кіру визасына өтініш бере алады, ол аймақтық мүше мемлекеттердің барлығында бірыңғай кіру талабы ретінде қолданылатын болар еді. 2014 жылдан бері Кения, Руанда және Уганда ШАҚ елдері үшін бірде-бір Шығыс Африка туристік визасы қолжетімді.

Демография

2022 жылдың наурыз айына қарай, Шығыс Африка қауымдастығының (ШАҚ) барлық жеті мүше мемлекетінің біріктірілген халқы 312 362 653 адамды құрады. Егер ШАҚ жеке бір мемлекет ретінде қарастырылса, онда ол әлемдегі төртінші ең көп халқы бар мемлекет болар еді. ШАҚ-та бір миллионнан аса халқы бар 15 қала бар (олардың жартысы Демократиялық Конго Республикасында ғана орналасқан), олардың ішінде ең ірісі Киншаса қаласы. Кампала – әлемдегі екінші ең үлкен тұщы сулы көл – Виктория көлінің жағасында орналасқан ең ірі қалалық орталық, ал Мванза екінші, ал Кисуму үшінші орында тұр. Қазіргі таңда Шығыс Африка қауымдастығының қалалық халқы шамамен 20% құрайды.

Тілдер

Ксуахили, ағылшын және француз тілдері Шығыс Африка қауымдастығының (ШАҚ) ресми тілдері деп белгіленген, ал суахили қауымдастықтың жалпы түсінікті тілі ретінде дамыту үшін тағайындалған. ШАҚ құрамында француз тілі ресми тіл болып табылатын үш ел бар: Конго Демократиялық Республикасы, Руанда және Бурунди. Сонымен қатар, көптеген жергілікті тілдерде сөйлейді: мысалы, Угандада 56 жергілікті тіл, Танзанияда 125, Оңтүстік Суданда 72 және Кенияда 67 жергілікті тіл бар. Киняруанда Руанда мен Угандада қолданылады. Конго Демократиялық Республикасында 200-ден астам жергілікті тілде сөйлейді. Лингала Конго Демократиялық Республикасының батысында кеңінен таралған, шамамен 15 миллион адам сөйлейді, ал суахили тілінде бүкіл ел бойынша 23 миллион адам сөйлейді.

Шығыс Африка паспорты

Шығыс Африка паспорты 1999 жылдың 1 сәуірінде қолданысқа енгізілді. Шығыс Африка паспорты ЕАҚ тұрғындарының шекарадан өтуін жеңілдету мақсатындағы саяхат құжаты ретінде ұсынылды. Ол тек ЕАҚ елдері ішінде ғана жарамды және иесіне кез келген елде жарамдылық мерзімі алты айды құрайтын, қайта-қайта кіруге мүмкіндік береді. Паспорт ЕАҚ-қа мүше үш елде (Кения, Уганда және Танзания) беріледі. Паспорттарды Найроби, Кампала және Дар-эс-Салам қалаларындағы тиісті иммиграциялық департаменттердің бас кеңселерінен алуға болады. Тек Шығыс Африка азаматтары ғана паспорт алуға өтініш бере алады. Паспорттың құны 10 АҚШ доллары немесе ЕАҚ валюталарымен тең бағасы шамасында. Паспорт алуға берілген өтініштерді қарау әдетте екі-үш апта уақыт алады. Паспорт тек ЕАҚ ішінде жарамды болғанымен, 2006 жылға дейін ЕАҚ тұрғындары үшін ортақ саяхат құжатын жасау мақсатында Шығыс Африка паспортын халықаралық деңгейде мойындату мүмкіндіктері талқыланды. Шығыс Африка қауымдастығының тұрғындары үшін шекарадан өтуді жеңілдетуге бағытталған басқа шараларға мемлекеттер аралық жол жинақтарын беру (2003 жылдың 1 шілдесінде басталды), үш мүше мемлекет қабылдаған бірыңғай көші-қон шығу/кіру картасы, жұмыс рұқсаттарын рәсімдеудің үйлестірілген тәртібін және жіктеу процесін аяқтау, сондай-ақ еңбек заңнамасы мен жұмыспен қамту саясатын үйлестіру жөніндегі зерттеулерді дайындау (қазіргі таңда соңғы кезеңінде) кіреді.