Кіріспе

Анд мәдениеті – Колумбқа дейінгі дәуірдегі өркениет.

Чачапоялар, сондай-ақ "Бұлттардың жауынгерлері" деп аталған, Анды тауларының мәдениеті болып табылады және қазіргі Перудің Амазонас департаментінің оңтүстік бөлігіндегі бұлтты ормандарда өмір сүрген. Инка империясы олардың өркениетін 16 ғасырда испан жаулаушылары келгенге дейін жаулап алды. Жаулаушылар келген кезде Чачапоялар инкалардың билігіндегі көптеген халықтардың бірі болды, бірақ инка әскерлеріне үздіксіз қарсылық көрсетуіне байланысты оларды бағындыру қиын болды. Инкалар мен жаулаушылар Чачапоялар туралы ақпараттың басты көзі болғандықтан, олар туралы бірінші қолдан немесе қайшылы мәліметтер аз. Сол кездегі маңызды жазбагерлер, мысалы, Инка Гарсиласо де ла Веганың еңбектері, фрагментті, екінші қолдан алынған мәліметтерге негізделген. Чачапоя мәдениеті туралы білетіндердің көп бөлігі қираған құрылыстар, керамика, қабірлер және басқа да артефакттардан алынған археологиялық дәлелдерге сүйенеді. Испан жазбагері Педро Сиеса де Леон олардың Инка империясына қосылғаннан кейін Кускодағы инкалардың салтын қабылдағанын атап өтті. 18 ғасырға қарай Чачапоялар құрып кетті, бірақ олар қазіргі Перудің жергілікті халықтарының құрамында ерекше топ болып сақталады.

Этимология

Чачапоя атауын бұл мәдениетке инкалар берген; бұл халық өзін қалай атағандығы белгісіз. Чачапоя сөзінің мағынасы кечуа тіліндегі sach'a phuyu (sach'a = ағаш, phuyu = бұлт) сөздерінен шыққан болуы мүмкін, яғни "булы орман". Тағы бір мүмкіндік – бұл атау sach'a p qulla (sach'a = ағаш, p = меншік жалғауы, qulla = Пуно аймағындағы инкалар заманынан бұрынғы патшалықтың атауы) сөздерінен туындаған болуы мүмкін. Инкалар Титикака көлінің маңындағы көптеген патшалықтарды біріктіретін атау ретінде қолданған, бұл "орманда тұратын кулла халқы" деген мағынаны білдіреді.

География

Чачапоялардың аумағы Анды тауларының шығыс беткейінде, қазіргі Перудің солтүстігінде орналасқан. Бұл аймақ Багуа провинциясындағы Мараньон және Уткубамба өзендерінің қосылған жеріндегі үшбұрышты аймақты қамтиды, және де Гра́н Паха́тен орналасқан Абисео өзенінің алабына дейін созылған. Бұл аумаққа оңтүстікке қарай Чунтаяку өзеніне дейінгі жерлер де кірді, қазіргі Амазонас аймағының оңтүстік шекарасын асып түседі. Бірақ Чачапоя мәдениетінің орталығы Уткубамба өзенінің алабы болды. Мараньон өзенінің үлкендігі және айналасындағы таулы жердің қиын өткелді болуы салдарынан, аймақ Перудің жағалауынан және басқа аймақтарынан салыстырмалы түрде оқшауланған еді, бірақ Чачапоялар мен басқа мәдениеттер арасындағы белгілі бір байланысқа археологиялық дәлелдер бар. Қазіргі Перудің Чачапояс қаласы атауын осы ежелгі мәдениеттен, сондай-ақ ерекше сәулеттік стильден алған. Инка Гарсиласо де ла Вега Чачапоялардың аумағының кеңдігін атап көрсеткен: Олардың аумағы, Мююпампа аймағын есептемегенде, елу лигаға еңісінен және жиырма лигаға бойынан өлшенетін, ал Мююпампа аймағында тағы отыз лигаға кеңейеді, оны провинция емес, патшалық деп атауға болады. Чачапоя аймағы кейде "Амазондық Анд" деп аталады, себебі ол тығыз тропикалық орманмен жабылған тау тізбегінің бір бөлігі болып табылады. Амазондық Андтар – бұрын тығыз Амазон өсімдіктерімен жабылған Анд тауларының шығыс жағы. Аймақ Кордильера тауларының етегінен басталып, әлі де біріншілік ормандар сақталған биіктіктерге дейін созылады, әдетте, биіктігі аралығында орналасқан. Амазондық Андтардың мәдени аймағы осы биіктіктер аралығындағы жерлерді алып жатыр.

Тарих

Керамикалық технологияны қабылдаудан бастап шамамен 1400-1450 жылдарға дейінгі жаулап алу кезеңі "Бастапқы кезең Маначаки фазасы" деп аталады. Инкалардың жаулап алуынан кейін, Чачапояның осы жаулап алуға қалай қарсылық көрсеткенін көрсететін көптеген дереккөздер бар. Археологиялық мәліметтер аймақта инка және чачапоя қоныстары болғанын көрсетеді, бұл олардың инка билігін өз жерлерінде қабылдағанын ұғындырады, алайда тарихи дереккөздер Чачапояның жаулап алушыларына көтерілісшіл көзқарас танытқанын айтады.

Археологиялық орындар

Ірі қалалық орталықтар, мысалы, Куэлаптың ұлы бекінісі – ішінде 400-ден астам ғимараттары мен биіктігі 800 метрге дейін жететін алып сыртқы тас қабырғалары бар – және Гран Паятен шамамен 800 жылдары Вари мәдениетінен қорғану үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Вари мәдениеті – Орта көкжиек мәдениеті, ол жағалаудың және таулы аймақтың көп бөлігін қамтыды. "Солтүстік Мачу-Пикчу" деп аталатын Куэлаптың орналасқан жері шалқақ болғандықтан, оған келушілердің саны аз. Аймақтағы басқа археологиялық орындарға Гран Сапосоа елді мекені, Атумпукро кешені, Реваш және Лагуна де лас Момияс ("Мумия көлі") жерлеу орындары және тағы да басқалары кіреді. 2013 жылғы қаңтардағы BBC деректі фильмінде Чачапоя мәдениетінің еңбектеп қазылған орындарының барлығының тек 5% ғана зерттелгені есептелді.

Инкалардың басып алуы және мәжбүрлі қоныстандыру

Гарсиласоның айтуынша, Чачапояларды Инка империясы 15 ғасырдың екінші жартысында Тупак Инка Юпанкинің үкіметі кезінде жаулап алған. Ол соғыс әрекеттері Пиаста басталғанын айтады, бұл Чачапоя территориясының шетіндегі тау үстіндегі қоғамдастық, шамасы, Гран Пахатеннен оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Де ла Веганың айтуынша, Чачапоялар инкалардың шабуылын алдын ала болжап, оған қарсы тұру үшін кем дегенде екі жыл бұрын дайындық бастаған. Педро Сиеза де Леонның хроникасында да Чачапояның қарсыласуы туралы жазылған. Хуайна Капак режимі кезінде Чачапоялар көтеріліске шықты: оның барлық губернаторлары мен министрлері көптеген сарбаздармен бірге өлтірілді, ал басқалары құлдыққа алынды. Бұл жағдайға жауап ретінде, сол кезде Эквадордағы Канар жерінде болған Хуайна Капак бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін елшілерін жіберді. Алайда "оның хабаршылары өліммен қорқытумен қарсы алынды". Чачапояларды бейбіт ету үшін инкалар бұл аймаққа гарнизон орнатты. Олар сонымен қатар ауыл тұрғындарының топтарын митма (мәжбүрлі қоныс аудару) жүйесі бойынша ауыстыруды ұйымдастырды.

Чачапоялар аумағында инкалардың болуы қазіргі Леймебамба округінің Уткубамба маңындағы Амазона штатының Кучапампа қаласында және басқа да жерлерде құрылыстарды қалдырды. Он бесінші ғасырда Инка империясы кеңейіп, Чачапояс аймағын қамтыды. Куэлап қалашығы сияқты бекіністер инка басқыншыларына қарсы жеткілікті қорғаныс болған болса да, осы уақытқа дейін Чачапоя қоныстары орталықтандырылмаған және Вари басқыншылығының қатері жойылғаннан кейін бөлшектенген болуы мүмкін. Чачапояларды инка билеушісі Тупак Инка Юпанки шамамен 1475 жылы жаулап алған. Чачапоялардың жеңілуі өте тез болды, алайда кішігірім көтерілістер көп жылдар бойы жалғасты. Митма этностық таралу жүйесін қолдана отырып, инкалар осы көтерілістерді басуға тырысты, көптеген Чачапоя халқын империяның шалқарына қоныс аударуға мәжбүрледі. Инка империясының ішінде азаматтық соғыс басталғанда, Чачапоялар солтүстік астанасы Кито мен оңтүстік астанасы Кусконың арасында орналасқан. Көптеген Чачапоялар Хуаскардың әскеріне шақырылды, содан кейін көп адам қаза тапты. Атауальпаның жеңісінен кейін, көптеген Чачапоялар Хуаскарға бұрынғы адалдықтары үшін жазаланды немесе жер аударылды. Перуде испандықтар шапапояларды жаулап алғаннан кейін, олардың көбі испандықтарға жақтасты. Кучапампаның жергілікті билеушісі Хуаман Кахамаркадағы Атауальпаны жаулап алғаннан кейін конкистадор Франсиско Писарроға адалдықты ант берді. Испаниялықтар Кочабамбаға басып кірді де, жергілікті тұрғындардан тапқан байлықтарын тартып алды. Манко Инка Юпанки испан империясына қарсы көтеріліс жасаған кезде оның елшілері Чачапоялар тобының көмегін алды. Алайда Хуаманның жақтастары испандарға адал болып қалды. 1547 жылы испандық әскерлердің үлкен тобы Чачапояс қаласына келіп, Чачапоястардың тәуелсіздігін жойды. Тұрғындар испан стиліне сай қалаларға көшірілді, көбінесе бірнеше түрлі айлу мүшелері бір елді мекенді басқарды. Ауру, кедейлік және азаю халық санының азаюына әкелді. Кейбір деректер бойынша, испандықтардың келуінен кейін 200 жыл ішінде Чачапояс аймағының халқы 90% -ға азайды. Мачу-Пикчуға жақын орналасқан Перудің оңтүстігіндегі Инканың Шокекирао жерін Чачапоян тектес митмакуналар Тупак Инка Юпанки режимі кезінде ішінара салдырған.

Сипаттамалары

Чачапоялар сәулеті дөңгелек тас құрылыстармен, сондай-ақ еңістерде салынған көтерілген платформалармен ерекшеленеді. Олардың қабырғалары кейде символдық суреттермен безендірілген. Куэлаптың монументалды бекінісі және Серро Оланның қираған орындары сияқты кейбір құрылыстар осы сәулеттік стильдің көрнекті мысалдары болып табылады. Чачапоя құрылыстары 9 немесе 10 ғасырға жатады; бұл сәулеттік дәстүр 16 ғасырдың соңына дейін, испандықтар Инка империясын жаулап алған кезде де жалғасты. Инкалар Чачапояны бағындырғаннан кейін өз стилін енгізгені рас, мысалы, Леймебамба ауданындағы Кучапампа қираған жерлерінде көрінеді. Чачапоя мәдениетінде екі түрлі жерлеу салты кездеседі. Бірі – тік орнатылған саркофагтар, олар тік жарлардағы қазылған үңгірлерде орналасқан. Екінші жерлеу салты – жартастарға ойылған үңгірлердегі шағын үйлер сияқты салынған мавзолейлер тобы. Чачапоя қолмен жасалған керамикасы Моче немесе Наска мәдениеттерінің технологиялық деңгейіне жетпеген. Олардың кішкентай құмыралары көбінесе өрнектік мотивтермен безендірілген. Текстиль өнеріне келетін болсақ, киімдер көбінесе қызыл түспен боялған. Гран-Паятеннің маңындағы монументалды матаға құстардың суреттері салынған. Чачапоялар өз қабырғаларын да бояған, Луя провинциясындағы Сан-Антонио туннельдерінде сақталған үлгі мұны көрсетеді. Бұл қабырғаларда қол ұстасып билейтін жұптардың ритуалдық биінің сатылары бейнеленген. Чачапоя мәдениеті археологиялық деректердің жетіспеуі және корольдік немесе аристократия сияқты қоғамдық басшыларға тән билікті көрсететін сәулеттің болмауы арқылы теңгерімді, иерархиялық емес қоғамды көрсеткен.

Танымал мәдениетте

Индиана Джонс франшизасында Чачапоян тайпасының алтын бейнесі – "Жоғалған сандықтың іздеушілері" фильмінің басындағы эпизодта көрсетілген артефакт. Кейін Индиана Джонс Чачапоян аймағының қазіргі ұрпақтары саналатын, құрастырылған Ховитос тайпасымен кездеседі.