Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грузия саясаткері және әскери қолбасшысы (1938–2023)
Georgian politician and military commander (1938–2023)
Тенгиз Китовани (tengiz k’it’ovani; 9 маусым 1938 – 13 қараша 2023) – грузиялық саясаткер және әскери қолбасшы, 1990-шы жылдардың басындағы грузиялық азамат соғысына белсенді қатысқан. Ол Грузия Ұлттық гвардиясына қолбасшылық еткен. Китовани сонымен қатар қорғаныс министрі қызметін атқарды, бірақ кейіннен Эдуард Шеварднадзе оны ығыстырды. Шеварднадзе бұрын Китовани мен оның одақтастары президент Звиад Гамсахурдияға қарсы сәтті төңкеріс жасағаннан кейін елді басқаруға шақырылған еді.
Tengiz Kitovani ( tengiz k’it’ovani; 9 June 1938 – 13 November 2023) was a Georgian politician and military commander with high profile involvement in the Georgian Civil War early in the 1990s when he commanded the National Guard of Georgia. Kitovani also served as a minister of defense until being gradually sidelined by Eduard Shevardnadze who had earlier been invited to lead the nation after a successful coup d'etat launched by Kitovani and his allies against President Zviad Gamsakhurdia.
Ерте өмір және мансап
1938 жылы 9 маусымда Тбилисиде дүниеге келген Китовани Тбилиси көркемсурет академиясын бітіріп, Тетрицкаро қаласындағы интернатта оқытушы болып жұмыс істеді. Китовани 1990 жылдың басында, сол кездегі Кеңес Грузиясында тәуелсіздік қозғалысы қызған шағында ұлттық саясатқа қатысты. Сол жылы Грузия Жоғарғы Кеңесіне сайланған ол, совет кезеңіндегі диссидент болған және кейіннен Жоғарғы Кеңестің төрағасы, ал 1991 жылы Грузия президенті болған Звиад Гамсахурдиямен жақын байланыста болды.
Born in Tbilisi on 9 June 1938, Kitovani graduated from the Tbilisi Fine Arts Academy and taught at a boarding school in the town of Tetritsqaro. Kitovani entered national politics early in 1990 when the independence movement reached its climax in then Soviet Georgia. Elected to the Supreme Council of Georgia the same year, he was closely associated with Zviad Gamsakhurdia, a Soviet era dissident who went on to become the chairman of the Presidium of the Supreme Council and eventually the President of Georgia in 1991.
Әскери төңкеріс және азаматтық соғыс
Гамсахурдияны жақтаған және оған қарсы топтар арасындағы қақтығыс тез арада наразылық акциялары мен қарулы жанжалдарға ұласты. Соңында Китовани, Гамсахурдияның бұрынғы премьер-министрі Тенгиз Сигуа және жартылай әскери жетекші Жаба Иоселиани 1991 жылдың желтоқсанында төңкеріс жасады. Иоселиани, сондай-ақ Гамсахурдияның жақтастары мен кейбір тәуелсіз бақылаушылар Китованидің Тбилисиде орналасқан кеңестік/ресейлік әскерлердің бір бөлігін үкіметке шабуыл жасауға тартқанын мәлімдеді. 1992 жылдың 2 қаңтарында Гамсахурдияның қызметтен алынуы және Китовани мен Иоселианиді төрағалары етіп әскери кеңес құрылғаны жарияланды. Гамсахурдия 1992 жылдың 6 қаңтарында елден қуылды, ал төңкеріс жетекшілері бұрынғы кеңестік сыртқы істер министрі Эдуард Шеварднадзені 1992 жылдың наурыз айында төңкерістен кейінгі уақытша үкімет – Мемлекеттік кеңес – басшылығына шақырды. Иоселиани, Китовани, Сигуа және Шеварднадзе арасындағы билік бөлісу келісімі нәтижесінде Китовани Ұлттық гвардияның қолбасшысы қалды және шешім қабылдауға елеулі ықпал етуді жалғастырды. 1992 жылдың мамырында Шеварднадзе Китованиді Ұлттық гвардияны орталық бақылауға алу мақсатымен қорғаныс министрі және премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады. Алайда, Китовани мен Иоселиани екеуі де Шеварднадзенің билігіне келуге құлшынбады және біржақты әрекеттерге жиі барып, бір-бірімен қақтығысқа түсті. Мұндай әрекеттердің біріншісі және ең айқын мысалы – Китованидің Батыс Грузияда қарулы қарсылық ошақтарын құрып, Грузия үкіметінің өкілдерін кепілге алған Гамсахурдияның жақтастарына қарсы жоспарланған әскери операциясы кезінде жасалды. 1992 жылдың 13 тамызының түнде Китованидің күштері Гамсахурдияның адал жасақтары саботаж жасаған аймақтың теміржолдарына бақылау орнату үшін Грузиядан бөлінуге қадамдар жасаған Абхазияның автономиялық республикасына енді. Бұл операция мен күш көрсетудің нәтижесінде кепілге алынғандар ақырында босатылды, бірақ Китовани, көбінесе жеке бастамамен, Абхазияның астанасы Сухумиге қарай жол тартты және абхаз жетекшілерін қашуға мәжбүр етті. Шеварднадзе Китованидің күштерін Абхазиядан шығара алмады, нәтижесінде ел он үш айға созылған соғысқа тартылды, оның салдарынан Грузия Абхазияның көп бөлігін бақылаудан шығарды. Грузияда жиі айтылатын оқиғаның тағы бір нұсқасы бойынша, Ресей абхаздарды қолдағанмен, сонымен қатар Китованиді қақтығыстың туындауына ынталандырды және тіпті сәтті операциядан кейін Грузиядағы оның билік амбицияларын қолдауға уәде берді. Кейін Шеварднадзе Китованиді Абхазияда қарулы жанжалды қоздыруда айыптады, Китованидің оның бұйрығына бағынбай, әскерімен Сухумиге шабуыл жасағанын мәлімдеді. Алайда Китовани Шеварднадзені Сухумиге шабуылды тоқтатып, Гудаутадағы абхаз бекінісіне шабуыл жасаудан алғанға айыптады, онда сепаратистік күштерді оқытушылармен және оқ-дәрімен қамтамасыз ететін ресейлік әскери база орналасқан.
The confrontation between pro and anti Gamsakhurdia factions quickly degenerated into a series of strikes and armed clashes, and eventually, Kitovani, joined by Gamsakhurdia's former Prime Minister Tengiz Sigua and the paramilitary leader Jaba Ioseliani, launched a violent coup in December 1991. Ioseliani, as well as Gamsakhurdia's supporters and some independent observers, claimed that Kitovani hired some Soviet/Russian troops stationed in Tbilisi to join the attack on the government. On 2 January 1992, the deposition of Gamsakhurdia and the formation of the Military Council was announced with Kitovani and Ioseliani as its leaders. Gamsakhurdia was forced into exile on 6 January 1992, and the coup leaders invited the former Soviet foreign minister Eduard Shevardnadze to head the post coup provisional government – the State Council – in March 1992. As a result of the power sharing arrangement that was eventually struck between Ioseliani, Kitovani, Sigua and Shevardnadze, Kitovani remained the commander of the National Guard and retained a considerable influence on decision making. In May 1992, Shevardnadze appointed Kitovani Minister of Defence and Deputy Prime Minister in an effort to bring the National Guard under central control. However, both Kitovani and Ioseliani were reluctant to concede power to Shevardnadze and tended to engage in unilateral actions, and in doing so frequently conflicted with each other. The first and most obvious of such actions were taken by Kitovani during a planned military operation against Gamsakhurdia's supporters who had formed pockets of armed resistance in western Georgia and had taken Georgian government officials hostage. On the night of 13 August 1992, Kitovani's force entered the autonomous republic of Abkhazia, whose leadership had taken a series of steps towards secession from Georgia, in order to establish control over the region's railways sabotaged by Gamsakhurdia's loyal militias. Although this operation and show of force resulted in the eventual release of the hostages, Kitovani, acting most probably on his own initiative, proceeded towards Abkhazia's capital of Sukhumi and forced the Abkhaz leaders into flight. Shevardnadze failed to have Kitovani's force withdrawn from Abkhazia and the country became involved in a thirteen month long war which would end in Georgia's loss of control over most of Abkhazia. Another version of these events, often quoted in Georgia, says that Russia, while supporting the Abkhaz, also instigated Kitovani to trigger the conflict and perhaps even promised support for his leadership ambitions in Georgia after a successful operation. Later, Shevardnadze would accuse Kitovani of provoking an armed conflict in Abkhazia, claiming that Kitovani disavowed his order and advance with his military to Sukhumi. Kitovani however blamed Shevardnadze for preventing him from following up an offensive on Sukhumi with an attack on the Abkhaz stronghold in Gudauta, home to a Russian military base which supplied the secessionist forces with instructors and munitions.
Шеварднадземен келіспеушілік
Абхазиядағы соғыс кезінде Китовани Шеварднадзенің бәсекелес билік орталығын құрды және бірнеше рет Шеварднадзені, қазіргі мемлекет басшысы, қорғаныс мәселелері бойынша сынға алып, оның тек сыртқы саясатпен айналысуы керек екенін ұсынды. Китовани 1992 жылғы 11 қазандағы Грузия парламенті сайлауында кандидат болып тіркелді және Болнисидің бір мандатты сайлау округінен депутат болды. Сайлаудан кейін Шеварднадзе оны қорғаныс министрі лауазымынан кәсіби әскери генерал Анатолий Камкамидземен алмастыруға тырысты, бірақ сәтті болмады. Китовани тағы бір әскери төңкеріс жоспарлап отыр деген қауесет тараған кезде, ол 1993 жылдың мамырында отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бірақ оның ізбасары Гиа Каркарашвили тағайындалды және ол өзінің билігінің бір бөлігін сақтап қалды. Тбилисиде кең тараған қауесеттерге сәйкес, бұл Грузияның «энергиялық мафиясы» мен Ресей қорғаныс министрі Павел Грачевпен «ерекше қарым-қатынасы» арқылы мүмкін болды. Алайда Шеварднадзе Абхазиядағы әскери жеңілісті пайдаланып, жартылай әскери топтарға және олардың жетекшілеріне қарсы күреске кірісті. 1993 жылдың желтоқсанына қарай Ресейдің көмегімен Гамсахурдияны қолдаған көтеріліс басылғаннан кейін Шеварднадзе өзінің билігін нығайта берді және Китовани мен Иоселианиді ұлттық қауіпсіздік саясатына әсер ету мүмкіндігінен айырды. Біраз уақыт Ресейде болғаннан кейін Китовани Тбилисиге оралып, 1994 жылдың күзінде Тенгиз Сигуа және Борис Какубавамен бірге, Абхазиядан Грузияға қоныс аударған этникалық грузин босқындарының тобының жетекшісі, Абхазияны азат етуге арналған Ұлттық фронтты құрды. 1995 жылғы 13 қаңтарда Китовани, Тенгиз Сигуаның қолдауымен, шамамен 700 қарулы қолдаушысымен Абхазияға қарсы шеру ұйымдастырды. Олар грузин полициясымен тоқтатылып, тұтқындалды. Китовани заңсыз қарулы күштер ұйымдастырғаны үшін сотталып, 1996 жылғы қазанда сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Ол мерзімінің төрт жылын өтеді және 1999 жылғы 22 мамырда Шеварднадзе медициналық себептермен кешірім берді.
During the war in Abkhazia, Kitovani developed a power centre rivalling Shevardnadze's and on several occasions challenged Shevardnadze, now Head of State, on defence matters, suggesting that he should be responsible only for foreign policy. Kitovani stood as a candidate in Georgia's parliamentary elections of 11 October 1992 and was elected in the single mandate constituency of Bolnisi. In the aftermath of the elections, Shevardnadze attempted to replace him as Minister of Defence with a professional soldier, General Anatoli Kamkamidze but was unable to do so. Amid persistent rumours that he was planning a new military coup, Kitovani was finally forced into resignation in May 1993 – though a protégé, Gia Karkarashvili, was named as his replacement, and he was able to retain some of his power – partly, according to widespread rumours in Tbilisi, through his control over Georgia's "energy mafia" and his "special relationship" with Russian defence minister Pavel Grachev. However, Shevardnadze was able to exploit the military setback in Abkhazia to embark on a crackdown on the paramilitary groups and ultimately their leaders. After the pro Gamsakhurdia rebellion had been quashed with Russian aid by December 1993, Shevardnadze was able to increasingly consolidate his power and deprive both Kitovani and Ioseliani of influence over national security policy. After spending some time in Russia, Kitovani returned to Tbilisi and, together with Tengiz Sigua and Boris Kakubava, leader of a faction of ethnic Georgian IDPs from Abkhazia, founded the National Front for the Liberation of Abkhazia in the autumn of 1994. On 13 January 1995, Kitovani, with the support of Tengiz Sigua, led a force of some 700 lightly armed supporters in a march against Abkhazia. They were stopped by Georgian police and arrested. Kitovani was tried for having organized an unlawful armed force and sentenced to eight years' imprisonment in October 1996. He served four years of his eight year term and was pardoned by Shevardnadze on medical grounds on 22 May 1999.
Эмиграция және қайта оралу
2000-шы жылдардың басында Китовани Мәскеуде тұрып, бірнеше рет Шеварднадзе үкіметін қатаң сынға алды. 2002 жылдың ақпан айында ол Шеварднадзенің жақын одақтасы және Грузияның Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің ықпалды төрағасы Нугазар Саджаяның күңкіреуіне (сезімталдықпен жауап берді), Саджаяның гомосексуал болғаны және 2001 жылы журналист Георгий Санаияны өлтіруге бұйрық бергені туралы айыптаулар жасады. Сол жылы Китовани Шеварднадзені 2002 жылы бизнесмен және бұрынғы футбол жұлдызы Кахи Асатианиді өлтірудің артында тұрғаны үшін айыптады. Ол сондай-ақ Ресейдің 700-ге жуық чечен жауынгерінің сол қысты Грузияның Панкиси шатқалында өткізгенін растады. Ол сондай-ақ 1999-2000 жылдары Чечняда ұрланып, өлтірілген ресейлік генерал Геннадий Шпигуннің іс жүзінде Панкисиде тұтқындалып, өлтірілгенін, ал оның денесі кейін Чечняның оңтүстігіне әкетілгенін мәлімдеді. Грузия бұл талаптардың барлығын жоққа шығарды. Грузияның бас прокуроры Нугазар Габричидзе Китованидің 2003 жылдың 23 наурызында сәтсіз бүлік ұйымдастырған Ұлттық гвардия ардагерлерімен тығыз байланыста болғанын мәлімдеді. Алайда Китовани бүлікке қатысы бар екенін жоққа шығарды. Китовани 2012 жылдың желтоқсанында, 2012 жылдың қазан айындағы парламент сайлауынан кейін үкімет ауысқаннан кейін Тбилисиге оралды. 2014 жылдың басында президент Георгий Маргвелашвили оны Грузия азаматтығынан айырды. Китовани 2023 жылдың 13 қарашасында 85 жасында қайтыс болды.
From the early 2000s, Kitovani lived in Moscow from where he harshly criticized the Shevardnadze government on several occasions. In February 2002, he responded scandalously to the mysterious suicide of Nugzar Sajaia, Shevardnadze's close ally and an influential Chairman of Georgia's National Security Council, making allegations that Sajaia was a homosexual and had ordered the 2001 murder of journalist Giorgi Sanaia. Later that year, Kitovani accused Shevardnadze of being behind the 2002 assassination of Kakhi Asatiani, a businessman and former football star. He also upheld Russia's claims that some 700 Chechen fighters had spent that winter in Georgia's Pankisi Gorge. He further claimed that Russian General Gennady Shpigun, abducted and killed in Chechnya in 1999/2000, was in fact held captive and put to death in Pankisi, with the body then taken to southern Chechnya. Georgia dismissed all these claims. Georgian Prosecutor General Nugzar Gabrichidze claimed that Kitovani had been in close contact with National Guard veterans who staged a failed mutiny on 23 March 2003. Kitovani, however, denied any links with the mutiny. Kitovani returned to Tbilisi, in December 2012, after the change of government in the aftermath of the October 2012 parliamentary election. In early 2014, President Giorgi Margvelashvili stripped him of his Georgian citizenship. Kitovani died on 13 November 2023, at age 85.