Кіріспе

Грузияның саяси жүйесі Грузиядағы саясат көппартиялық жүйемен парламенттік өкілді демократиялық республика болып табылады. Грузия Президенті – рәсімдік мемлекет басшысы, ал Грузия Премьер-министрі – үкімет басшысы. Премьер-министр мен Үкімет атқару билігін жүзеге асырады. Заң шығару билігі Грузия Үкіметі мен бірпалаталы Парламентке жүктелген. Грузия мемлекеті Абхазия және Аджария автономиялық аймақтары мен Оңтүстік Осетияның бұрынғы автономиялық аймағын қоспағанда, жоғары дәрежеде орталықтандырылған. Кеңес үкіметі тұсында Грузия КСР-і құрамында автономияға ие болған Абхазия мен Оңтүстік Осетия 1990 жылдары Грузиядан бір жақты тәуелсіздік алды. Грузия үкіметі Абхазияны Грузия құрамындағы автономиялық аймақ ретінде мойындайды, бірақ Оңтүстік Осетияға ерекше мәртебе бермейді.

Грузия монархиясының саяси жүйелері

Ертедегі грузин мемлекеттерінің басты ерекшелігі рулық құрылымдар болды, олар орталықтандырылған патшалықтарға қарағанда әртүрлі кландардың конфедерациясына көбірек ұқсады. Батыс Грузияда әртүрлі тайпалар бірігіп, Диаохи мен Колхис сияқты прото-мемлекеттерді құрғанда, елдің басқа бөліктері "мамасахлиси" (მამასახლისი, "шаңырақтың басшысы") бастаған жеке кландармен басқарылды. Олар үлкен жерлерді бақылап, өз кландарына қарасты отбасылар үшін ережелер белгіледі. Бізге белгілі жалғыз мамасахлиси – б.з.д. 4 ғасырда Александр Македонскийдің Иберияны басып алуымен құлатылған Мцхетаның Самарасы, бірақ оның ұлы Фарнаваз кейін Иберия патшалығын құрды. Б.з.д. III ғасырда Иберия ең қуатты грузин мемлекеті ретінде пайда болды, ол бір патшаның басқаруымен орталықтандырылған патшалық болып, бірнеше провинцияларға бөлінді. Әр провинцияны патша тағайындаған "эристави" (ერისთავი, "халық басшысы") басқарды. Алайда, орталықтандыруға күшті ақсүйектер қарсы шықты, олар өздерінің ықпалының төмендеп бара жатқанын көрді және қарулы көтерілістер арқылы өздерінің жер құқықтарын мойындатуға мәжбүр етті. Бұл ақсүйектер бастапқыда "азнаури" (აზნაური) деп аталды, ал олар арасындағы ғасырлар бойғы билік күресі нәтижесінде ақсүйектердің жоғары класы – "мтавари" (მთავარი) немесе "тавади" (თავადი) пайда болды, бұл батыс еуропалық ханзада атағымен теңестірілді. Патшалар, эриставилер, ханзадалар мен азнаурилер арасындағы билік бөлісу дамыды, бірақ ғасырлар бойы негізінен өзгермеді және ортағасырлық Грузия патшалығы кезінде де жалғасты, тіпті бірнеше монархтар ақсүйектердің ықпалын төмендетуге тырысқанына қарамастан. 11 ғасырдың соңында патша Давид IV мемлекеттік реформаға кірісті, ол бір жағынан ірі дворяндардың билігін төмендетіп, екінші жағынан патшаға кеңес беру үшін мемлекеттік кеңес ("Дарбази") құрды, ол дін және феодалдық өкілдерінен тұрды. Патшайым Тамар тұсында саудагерлердің көтерілісі Дарбазидің өкілеттіктерін кеңейтуге әкелді. 1490 жылы Дарбази ондаған жылдар бойы соғысқан Грузия патшалығын ресми түрде таратуға дауыс берді, оның орнына үш патшалық және бір княздық құрылды (Кахетия, Картли, Имеретия және Самцхе). Дарбазиден басқа, патшаның істерін басқаруға бірнеше сарай шенеуніктері көмектесті, олардың алдында "мтсигнобартухутсеси" (მწიგნობართუხუცესი) тұрды, ол әдетте патшаның үкімет басшысы ретінде әрекет ететін шіркеу өкілі болды. Бұл институттардың көпшілігі 15 ғасырдың соңында патшалықты өз ара бөліскен әртүрлі грузин мемлекеттеріне мұрагерлікпен көшті, бірақ олардың билігі көбінесе шешім қабылдау құқығы шетелдік басқыншы күштердің (Османлы түріктері немесе Сафави Персиясы) қолында болғандықтан, сондай-ақ кейде орталық үкіметтен де күшті болған қуатты ақсүйек үйлердің (Дадиани, Гуриэли, Багратион Мухранели және т.б.) ықпалында болды.

Өңірлік айырмашылықтар

Атаулы түрде, орталық үкімет Грузияның көп бөлігін тарих бойы бақылап келгенімен, географиялық оқшаулану салдарынан кейбір аймақтар толық тәуелсіздікке ие болмаса да, көбінесе дербес болды. Әсіресе, Сванетия, Хевсуретия және Тушетия сияқты жоғау таулы аймақтарда монархтардың немесе жат жұрттық басқыншылардың назарына ілікпегендіктен, тәуелсіз саяси және сот жүйелері қалыптасты. Сванетия, ежелгі заманнан бері жат жұрттық шабуылдар кезінде ұлттық құндылықтарды сақтау ошағы ретінде танылған, орта ғасырдың соңында-ақ, жалғыз билеушісі болмайтын, сайланған өкілдер арқылы тәуелсіз құқықтық жүйе құрған шағын кландық ұйымдарға бірікті. Заңдық шешімдер дәстүрлі түрде иконаларға ант беру арқылы бекітілетін болды, бұл жүйе жергілікті дауларды шешу үшін бүгінге дейін сақталып келеді. Тарихшы Бригитта Шраде бұл жүйені Грузин православие шіркеуімен тұрақтандырылған "әскери-демократиялық жүйе" деп сипаттады, ал шіркеу Местия қаласында өкілдік еткендіктен, Местия Сванетияның де-факто тарихи астанасы саналады. Ресей империясының әкімшілері аймақтың үнемі наразылығына тап болғандықтан, оны "Еркін Сванетия" деп атады. 2022 жылы президент Саломе Зурабишвили ұлттық сот реформасына дәстүрлі свандық төрелік жүйелерін енгізуді ұсынды. Басқа таулы аймақтарда, мысалы Хевсуретиде, жергілікті тұрғындар "халықтың иелері мен заң шығарушылары" деп аталатын Гага (გაგა) деп аталатын губернаторларды сайлап қойды. Гагалар ежелгі дәстүрлерге негізделген түрлі отбасылар арасындағы дауларды реттеуге қатысып, шағын мәселелерде жергілікті судьялар, ал отбасылық жанжалдарды клан ақсақалдары шешті. Елдің кейбір аймақтарында гагаларды "Махвши" (მახვში) деп атаған. Бұл ежелгі институттардың тарихи шығу тегі толыққанды белгілі болмаса да, осы дәстүрлер қола дәуірінің соңында қалыптасып, 19 ғасырға дейін сақталған деп есептеледі.

Бірінші республика (1918-1921)

19 ғасырда грузин патшалықтары мен бір княздік Ресей империясына қосылды. 1918 жылы Ресей империясы құлағаннан кейін Оңтүстік Кавказ елдері тәуелсіздіктерін жариялап, Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасын құрды. Қысқа ғұмырлы мемлекет Грузия, Армения және Әзірбайжан халықтарын бір үкімет пен бір заң шығару органы – Сеймнің құрамында біріктірді. Сеймге Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында Осман империясымен Кавказ майданындағы жаушылықты тоқтату үшін тікелей келіссөздер жүргізу өкілеттігі берілді. Үш елдің сыртқы саясаттағы әртүрлі таңдаулары мемлекеттің ыдырауына себеп болды және 1918 жылдың мамырында Грузия Демократиялық Республикасы жарияланды. ГДР-дің алғашқы үкіметі Премьер-министр Ной Рамишвили басқарған, Социал-демократиялық (меншевиктер) партиясының басымдығын қамтамасыз еткен солшыл коалициядан құралды. Шілдеде оның орнына бұрынғы императорлық үкіметті республикалық институттарға ауыстыру үшін алғашқы реформаларды жүргізген Ноэ Жордания келді. Жергілікті, муниципалдық деңгейдегі үкіметтер тікелей сайлау арқылы құрылды, ал 20 ғасырдың басынан бері құрылған императорлық провинциялар мен революциялық кеңестер таратылды. ГДР-нің заң шығару органының рөлін бастапқыда өтпелі Ұлттық кеңес атқарды. 1919 жылғы пропорционалдық сайлаулар 130 мүшеден тұратын Құрылтай жиналысын сайлады, олардың мақсаты елдің тұңғыш Конституциясын әзірлеу болды. Конституциялық Ассамблеяда Социал-демократиялық партия басым көпшілікті құрады, ал жалпы саны төрт партия (соның ішінде Грузияның Социалистік-федералистік революциялық партиясы, Ұлттық демократиялық партиясы және Грузияның Социалистік-революциялық партиясы) өкілдік етті. 1919 жылғы сайлау Грузия тарихындағы тұңғыш жалпыұлттық, тікелей және жалпы сайлау болып табылды, онда 20 және одан үлкен жастағы барлық азаматтарға дауыс беру құқығы берілді, бұл Грузияны әйелдерге дауыс беру және сайланбалы лауазымдарға ие болу құқығын берген әлемдегі алғашқы елдердің біріне айналдырды. Әртүрлі революциялық, әскери және императорлық трибуналдар Конституциялық Ассамблея сайлаған судьялармен аудандық соттармен алмастырылды. Социал-демократиялық партия Грузиядағы ең күшті саяси ұйым болды. Оның ықпалы әлемдік социалистік қозғалыстағы кең ауқымды халықаралық серіктестер желісіне де негізделген, бұл 1920 жылы Екінші Интернационалдың Грузияға сапарынан көрінді, ол Грузияны "социалистік идеологияның тірі бейнесі" деп жариялады. Оппозициялық Грузияның Социалистік-федералистік революциялық партиясы мен Грузияның Социалистік-революциялық партиясы да солшыл және көбінесе радикалды болды. Ұлттық демократиялық партия – Құрылтай жиналысында өкілдік еткен жалғыз оңшыл партия. Тарихшы Отар Жанелидзе ГДР-дегі саяси плюрализмді "бейбіт бәсекелестік" деп сипаттады, ол бәсекелестікке негізделген, бірақ келісімге келуге дайын риторикамен көрінді. Грузия Демократиялық Республикасының Конституциясы 1921 жылдың 21 ақпанында қабылданды және әлеуметтік демократия қағидаттарын бекітті. Радикалды парламенттік құжат президенттің кеңсесіне қажеттілік көрмеді және оның орнына саясатты қабылдайтын және оны жүзеге асыратын әлсіз атқарушы билікке басшылық ететін Үкімет төрағасы, сондай-ақ Премьер-министр болатын заң шығарушы органның үстемдігін көздейді. Грузия Демократиялық Республикасы көптеген саяси күйреулерді бастан өткерді, өйткені ол Сочи қақтығысы, Оңтүстік-Батыс Кавказ Республикасына қарсы соғыс, грузин-осетин қақтығысы және Армения-Грузия соғысы сияқты көптеген аумақтық қақтығыстарға қатысты. Осы шиеленістерге байланысты Конституциялық жиналыс Абхазия, Саингило және Аджария сияқты даулы аймақтарға Грузия Конституциясында бекітілген автономия мәртебесін беру туралы шешім қабылдады. Қысқа ғұмырлы болуына қарамастан, меньшевиктер үкіметі грузин большевиктеріне қарсы қарулы күреске қатысты, оларға орыс большевиктер қозғалысы да қолдау көрсетті. Грузия большевиктері Рача-Лечхуми, Самегрело және Душетиде шаруалар мен жұмысшылардың көптеген көтерілістерін ұйымдастырды. 1920 жылы олар меньшевиктер үкіметін басып алып, большевиктердің басшыларын тұтқындады. Нәтижесінде, Қызыл Армия көтеріліске көмектесу үшін Әзірбайжаннан Грузияға шабуыл жасады, бірақ грузин армиясы оларды ығыстырды. Кеңес Ресейі мен Грузия арасында келісімге қол қойылды, бұл Ресейдің Грузияның тәуелсіздігін мойындауына әкелді, Грузия Грузия Коммунистік партиясының қызметін заңдастыруға міндетті болды. Алайда, бірнеше айдан кейін большевиктер меньшевиктер үкіметіне қарсы тағы бір көтеріліс ұйымдастырды және Қызыл Армия көтеріліске көмектесу үшін Грузияға қайта шабуыл жасады, бұл Грузияда меньшевиктер үкіметінің құлауына әкелді. Бұл үкімет Франциядан 1954 жылға дейін ресми түрде өкілеттіктерді жүзеге асыра берді.

Кеңес Грузиясы

Шабуылдың алғашқы күндері, грузин большевиктерінің басшылары Грузияның Советтік Социалистік Республикасын ресми түрде жариялап, заң шығару және атқару биліктерін бірге иеленген Революциялық комитет (RevKom) құрды. Грузин КСР-інің де-юре тәуелсіздігі 1921 жылдың мамырында Кеңес Ресейі мен Кеңес Грузиясы арасындағы Жұмысшы-шаруалар одағы туралы келісіммен уақытша мойындалды. Алайда, Грузияның РевКомы өкілеттігін Ресей тағайындаған Кавказ бюросы Коммунистік партиясы және 11-ші Қызыл Армияның Революциялық Әскери Кеңесі берді, ал жұмысшылар мен шаруалар жасақтары, Жас коммунистік лигасы сияқты қарулы күштерді пайдалана отырып, елдегі билігін нығайтты. Большевиктер биліктің бөлінуінің либералды-демократиялық қағидасын мойындамады, советтік социалистік республикалардағы барлық билікті жұмысшы табы қолдауы және біртұтас жүзеге асыруы керек деп сақты. РевКом 1921 жылдың 21 сәуірінде мемлекеттік билікті ұйымдастыру туралы декрет арқылы барлық заң шығару және атқару биліктерін ресми түрде өз қолына алды. Большевиктер жүйесінде РевКом мүшелері үкіметтің атқарушы органы ретінде Халық Комиссариаттарын құрды, ал Ішкі істер Халық Комиссариаты тез арада ең ықпалды мемлекеттік мекемеге айналып, 1919 жылы сайланған барлық жергілікті басқару органдарын таратып, оларды жергілікті Коммунистік партия басшылары бақылайтын революциялық аудандармен алмастырды. Оның билігін Мемлекеттік саяси басқарма (ОГПУ), Арнайы комитет (СакЧека), кейін Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті (КГБ) қолдады. Мушглехини (Жұмысшы-шаруа кеңестері) 1922 жылы жұмысшы, шаруа және әскери кеңестерін сайлау үшін сайлау өткізілгенге дейін Комиссариаттардың қызметін бақылау үшін инспекциялық орган ретінде құрылды. Бұл сайлауға және одан кейінгі барлық сайлауларға дін қызметкерлері, жеке секторда жұмыс істейтін азаматтар мен бұрынғы мемлекеттік қызметкерлердің қатысуына тыйым салынды, сондай-ақ Коммунистік партиядан басқа барлық саяси партиялардың қатысуына жол берілмеді. Бұл сайлаулар 380 мүшеден тұратын РевКом съезін сайлады, ол өз кезегінде 95 мүшеден тұратын Бүкіл Грузия Орталық Атқару Комитетін сайлады, ол атқару билігін жүзеге асырды. 1922 жылы Советтік Грузия өзінің Конституциясын қабылдады, бірақ ол басқа советтік республикалардың Конституцияларынан ерекшеленбеді. 1927 жылдың наурызында қабылданған жаңа Конституция билікті Жоғарғы Кеңес (заң шығарушы орган) мен Халық Комиссарлары Кеңесі (атқарушы орган) арасында бөлісті, ал Грузия Бүкілресейлік Советтердің Съезінің Орталық Атқару Комитетінде өкілдік құқығына ие болды. Барлық лауазым иелері Грузия Коммунистік партиясының мүшелері болды және оларды Кеңес Одағы тағайындаған большевиктер партиясының Кавказ бюросы тағайындады. Барлық басқа саяси партияларға тыйым салынды, бірақ 1970-ші жылдардың соңында Грузин Хельсинки одағы, Республикалық партия және Ұлттық демократиялық партия сияқты кейбір астыртын оппозициялық топтар партиялар ретінде ұйымдаса бастады.

Тәуелсіздік және төңкеріс

Грузияда саяси плюрализм 1989 жылғы 9 сәуірдегі трагедиядан кейін Кеңес Одағындағы саяси реформалардың нәтижесінде қайта орнатылды. 1990 жылы барлық партияларға ашық сайлаулар өткізу жоспарланды. 1990 жылғы қазан айындағы Жоғарғы Кеңес сайлауына алты партия және бес блок қатысты. Сайлауда Коммунистік партия жеңіліске ұшырады, ал диссидент Звиад Гамсахурдия басқаратын кеңеске қарсы партиялардың «Дөңгелек үстел – Азат Грузия» коалициясы жеңіске жетті. Ол Жоғарғы Кеңестің төрағасы болып сайланды, кейіннен Жоғарғы Кеңес болып қайта аталды және 1991 жылғы 9 сәуірде тәуелсіздік жариялауға әкелген қадамдар жасады. Мемлекеттік органдар 1976 жылғы Кеңес Конституциясы бойынша жұмыс істеуін жалғастырды, бірақ тәуелсіздік алғаннан кейін француз үлгісіндегі президенттік республика құру үшін бірнеше өзгерістер қабылданды. 14 сәуірде Звиад Гамсахурдия Грузия Президенті ретінде мойындалды, ал 26 мамырда өткен президенттік сайлау оның мәртебесін растады. Жоғарғы Кеңес тек заң шығару функциясын сақтап қалды, ал атқару билігі Президент пен оның тағайындаған Премьер-министрінің қолында болды. Халықаралық азаматтық қоғамдық ұйым Helsinki Watch жаңа президенттік өкілеттіктерді «шешуші» деп сипаттады, олар Президентке вето құқығын, соғыс және әскери жағдай жариялау құқығын, Премьер-министрді, Жоғарғы Сот төрағасын, Бас прокурорды және Бас қолбасшыны тағайындау құқығын, сондай-ақ қылмыстық қудалаудан иммунитет беру құқығын берді. Жоғарғы Кеңес Президенттің билігін нығайтуға бағытталған реформаларды қабылдады, соның ішінде тек Президентке бағынышты облыстардағы ықпалды префекттерді тағайындау құқығы да болды. 1991 жылдың тамызында Ұлттық гвардияның бір бөлігі бұрынғы Премьер-министр Тенгиз Сигуа мен Ұлттық гвардия қолбасшысы Тенгиз Китованидің басшылығымен көтеріліс жасады, ал оларға Грузияның криминалдық әлемімен байланысы бар жартылай әскери ұйым – Мхедриони көмектесті. 1991 жылдың соңына қарай қақтығыс азаматтық соғысқа айналды, және Звиад Гамсахурдия 1992 жылдың 6 қаңтарында Грузиядан қашуға мәжбүр болды. Ол өзінің құлатылуын ешқашан мойындамады, және оның көптеген жақтастары, Жоғарғы Кеңестің мүшелері де оны эмиграциядағы заңды Президент деп тануын жалғастырды, алғашқыда Грозныйде, содан кейін Батыс Грузияның Самегрело аймағында, 1993 жылы қайтыс болғанға дейін. Төңкерісшілер 1992 жылдың қаңтарында Жоғарғы Кеңес пен барлық мемлекеттік институттарды таратып жіберген Әскери Кеңес жариялады. Әскери Кеңеске Тенгиз Китовани, Тенгиз Сигуа және Мхедриони жетекшісі Яба Иоселиани басшылық етті, оның толық құрамы жарияланбады, бірақ ол атқару және заң шығару биліктерін біріктірді. 1992 жылдың наурыз айында Әскери Кеңес таратылып, оның орнына Эдуард Шеварднадзе төрағалық еткен Уақытша Мемлекеттік Кеңес құрылды. Мемлекеттік Кеңес 1992 жылдың қазан айында «Мемлекет басшысы» (Эдуард Шеварднадзе) мен 20 партия және төрт блоктан тұратын Парламентті сайлау өткізді. Мемлекеттік Кеңес өмір сүрген үш жыл ішінде Оңтүстік Осетиядағы қақтығысты шешу, Абхазиядағы соғыс, Премьер-министр лауазымын жойған мемлекеттік реформалар және жаңа Конституцияны жазу сияқты шаралар жүргізді.

Бірінші Конституция

Төңкерістен кейін көп ұзамай Әскери Кеңес Грузия Демократиялық Республикасының 1921 жылғы Конституциясын ресми түрде қалпына келтіретін қаулы қабылдады. Мемлекеттік Кеңес 1992 жылғы қарашадағы «Кіші Конституция» деп белгілі Мемлекеттік билік туралы заңға сәйкес құрылды. 1993 жылғы наурызда Парламент Грузияның жаңа Конституциясын жазу үшін Эдуард Шеварднадзе төрағалық еткен Мемлекеттік Конституциялық комиссия құрды. Парламент 1995 жылғы 24 тамызда Конституцияны ратификациялады, бастапқы ұсынысты өзгертіп, бұрынғы жартылай президенттік республика орнына президенттік басқару жүйесін құрды. Конституцияның қабылдануынан кейін 1995 жылдың соңында президенттік және парламенттік сайлаулар өтті, нәтижесінде Эдуард Шеварднадзе және оның жаңа президенттік партиясы – Грузия Азаматтар Одағы қайта сайланды. Сайлау шегінің енгізілуі көп партиялылықтың жылдам төмендеуіне алып келді: Парламенттегі партиялардың саны 1995 жылы 14-ке, ал 1999 жылы 4-ке дейін азайды. Азаматтар Одағы оппозициялық партиялардың жетекші мүшелерін, соның ішінде «Жасылдар» партиясының Зураб Жваниясын белсенді түрде қабылдады, ол көп ұзамай Азаматтар Одағының көрнекті көшбасшысына айналды. Оның жалғыз күшті қарсыласы – Аджарияның ықпалды губернаторы Аслан Абашидзенің аймақтық «Демократиялық жаңғыру одағы» болды. Алайда, Азаматтар Одағының ішкі дағдарысы көп ұзамай Президент Шеварднадзенің біріктіре алмаған әртүрлі фракциялардың құрылуына әкелді. Бұл фракциялар оппозициялық партияларға қарағанда Президент Шеварднадзенің саясатына қарсы тұруда тиімдірек болды. Атап айтқанда, «Реформаторлар» фракциясы Шеварднадзе үкіметінің көпшілігіне қарсы сыбайлас жемқорлыққа қарсы реформаларды ілгерілетуге тырысты.

Роза революциясы және Саакашвилидің президенті

2001 жылы бұрынғы Әділет министрі Михаил Саакашвили өзінің партиясын – Жаңа ұлттық қозғалысты (кейіннен Біріккен ұлттық қозғалысы деп қайта аталды) құрды. 2002 жылы Зураб Жвания өзінің Демократтар партиясын құруға көшті. Президенттік фракция, ықпалды губернатор Леван Мамаладзе басшылығымен, оның көптеген қолдаушыларын парламенттік комитеттердегі басшылық лауазымдардан босатуға қол жеткізді. Кейін Жвания Нино Бурджанадземен одақтасып, ол сол кезде Азаматтар одағынан парламенттің көрнекті мүшесі болды. Грузияның оппозициялық партиясы, соңғы жылдары танымалдыққа ие болған Грузияның Еңбек партиясы, өзін заң шығарушы және атқарушы биліктің жоғарғы сатысында тұрған Жаңа ұлттық қозғалысы мен Жаңа оңшыл саясаткерлерге қарама-қарсы ретінде орналастырды. 2002 жылғы жергілікті сайлаудан кейін Шеварднадзе өзін қолдауға болатын саяси коалицияны қайта құруға тырысты. КГК 2003 жылғы парламент сайлауына дейін қайта құрылды, бұл 2005 жылғы президент сайлауына дейін негізгі сынақ болып саналды. Алайда, президент Шеварднадзенің танымалдылығы шамамен 5%-ға дейін төмендеді, бұл оның басшылығымен КГК-ны қайта жаңғыртуға жасалған кез келген әрекетті әлсіретті. Жаңа КГК ішкі даулар бойынша бөлініп, өзінен кеткендерді алмастыру үшін тиімді басшылықтың жоқтығын көрсетті. Оппозициялық партиялардың үлкен танымалдылыққа ие болғанына қарамастан, 2003 жылғы парламенттік сайлауда Шеварднадзе партиясы қайта сайланды, бірақ сайлауда ірі көлемде алдап-сұлтандау жасалғаны туралы айыптаулар 2003 жылдың қарашасында Розалар революциясына әкелді. Розалар революциясы бейбіт оқиға болды – посткеңестік әлемдегі алғашқы түсті революция – және нәтижесінде Шеварднадзе қызметтен кетіп, үш адам билікке келді: Михаил Саакашвили президент, Зураб Жвания премьер-министр және Нино Бурджанадзе Парламент спикері болды. Жаңа Парламент 2004 жылы конституциялық түзетулерді ратификациялады, бұл Президенттің өкілеттіктерін ұлғайтып, үш көшбасшы арасында өкілеттіктерді бөлісті. Жаңа Грузия үкіметі он жылдық азаматтық қақтығыстардан кейін мұра еткен құлап бара жатқан инфрақұрылым мен терең сыбайлас жемқорлықты тоқтату үшін ауқымды реформалар жүргізді. Полиция саласында радикалды реформалар жүргізілді, 2004 жылы сыбайлас жемқорлықты жою үшін бүкіл полиция күші жұмыстан босатылды. Үкімет шетелдік инвестицияларды тартуға бағытталған либералды экономикалық реформаларды енгізді және бірнеше министрліктер мен мемлекеттік ведомстволарды жойды. Үлкен ауқымды жекешелендіру жүзеге асырылды, еңбек заңнамасы либералдыланды, денсаулық сақтау жекешелендірілді, импорттық тарифтер төмендетілді, капиталға бақылау жойылды, салықтар төмендетілді, көптеген мемлекеттік реттеуші органдар таратылды және грузин жеріне шетелдіктердің иелік етуіне тыйым салынды. Білім берудегі реформалар академиялық секторда кеңестік дәуірдегі басшылықты жою үшін жаппай жұмыстан босатуға әкелді. Жергілікті өзін-өзі басқару орталықтандырылды, бұл мыңдаған сайланған ауылдық кеңестерді жоюға әкелді. Заңсыз ұрлықпен байланысты заңнамалар қоғамдық өмірге астыртын әлемнің ықпалын азайту үшін қатаңдалды, бұл жаппай тұтқындауға әкелді. 2005 жылы Парламент мектептерде дін оқытуды және мектептерде діни рәміздерді діни мақсаттарда пайдалануды шектеу туралы Жалпы білім беру туралы заң қабылдады. Революциядан кейінгі үкімет алғашқы жылдары халық тарапынан үлкен қолдау тапты, бұл 2004 жылғы президенттік сайлауда Саакашвилиге 97% дауыс берілгенін және сол жылы өткен парламенттік сайлауда Ұлттық қозғалысқа заң шығарушы органда айқын көпшілік берілгенін растады. Жаңа үкімет сыбайлас жемқорлықты жоюда айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. 2008 жылы Transparency International Грузияны Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде 67-орынға ие етті, бұл көрсеткіш 10 мүмкін баллдың 3,9 балын құрады. Бұл ТМД елдері арасындағы ең жақсы нәтиже және Грузияның 2004 жылдан бері 2,0 баллмен 133-орында тұрған көрсеткішіне қарағанда күрт жақсарды. Қылмыстар деңгейі де төмендеді және Грузия ең қауіпсіз елдердің біріне айналды. Бірінші төрт жылда ЖІӨ едәуір өсті, бірақ экономикалық реформалар кедейлікті азайта алмады және тұрмыс деңгейін едәуір арттырмады. Сандро Гиргвлианидің өлтірілуі сияқты даулы оқиғалар үкіметтің танымалдылығын төмендетті. Үкімет сөз бостандығын қорғау үшін жалған жала жабатын қылмыстық кодекстің ережелерін алып тастады. Алайда, БАҚ-тың плюрализмі төмен деңгейде қалды. Оппозициялық телеарналар Грузияның Ұлттық коммуникация комиссиясынан жаңалықтар тарату лицензиясын алуда қиындықтарға тап болды. 2007 жылғы Грузиялық наразылықтар кезінде мыңдаған грузиндықтар Саакашвили билігіне наразылық білдіріп, Тбилиси және Батуми қалаларының көшелерінде бейбіт шеруге шықты. Үкімет наразылықтарға шабуыл жасап, TV Imedi және Kavkasia сияқты оппозициялық арналарды жапты. Бұл оқиғалар 2008 жылы Нино Бурджанадзенің үкіметтік коалициядан кетуіне әкелді. Зураб Жванияның 2005 жылы қайтысымен бірге, бұл Саакашвилиге мемлекеттік биліктің барлығын шоғырландыруға мүмкіндік берді, оған бірнеше ықпалды шенеуніктер (Ішкі істер министрі Вано Мерабишвили, Әділет министрі Зураб Адеишвили және Қорғаныс министрі Давит Кезерашвили) көмектесті. 2010 жылы Парламент Грузияны жартылай президенттік республикаға айналдыратын жаңа конституциялық түзетулерді ратификациялады, бұл премьер-министрдің өкілеттіктерін арттырып, президенттің рөлін көбірек рәсімдікке айналдырды. Көптеген сарапшылар бұл өзгерістер Саакашвилидің президенттік мерзімі аяқталғаннан кейін билікте қалуын қамтамасыз ету үшін қабылданғанына сенді, бірақ 2012 жылғы парламент сайлауында «Грузин арманы» партиясы Ұлттық қозғалысты жеңіп шықты.

Парламенттік республикаға көшу

Грузиндік армандар 2012 жылғы парламент сайлауында Михаил Саакашвилидің президенттігіне қарсы бірнеше партиялардың коалициясы ретінде билікке келді. Оның негізін қалаушы, Грузияның ең бай адамы Бидзина Иванишвили, «тегеурілдік кезең» деп аталатын кезеңде премьер-министр болды, ал Саакашвили шектеулі өкілеттіктермен Грузия президенті қызметін атқарды. Саакашвилидің президенттік мерзімі 2013 жылдың соңында аяқталды. Оның орнын 2013 жылдан 2018 жылға дейін Грузияның төртінші президенті болған Георгий Маргвелашвили басты. Грузия 2018 жылға дейін жартылай президенттік республика болғанмен, биліктің басым бөлігі Премьер-министр кеңсесінде шоғырланды (Иванишвилиден кейін 2013 жылы Иракли Гарибашвили, 2015 жылы Георгий Квирикашвили, ал 2018 жылы Мамука Бахтадзе тағайындалды). 2017-2018 жылдарғы конституциялық түзетулер Грузияның парламенттік басқару жүйесіне өтуін аяқтады, президенттің атқарушылық өкілеттіктерiн жойды және президенттің қызметін көбінесе рәсімдік рөлге айналдырды.

Грузиндік арманның билігі

Жаңа үкімет қылмыстық саясатты либералдады, кең ауқымды кешірім жасады және тікелей бірінен соң бірі жаза тағайындауды жойды. 2013 жылы парламент Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) стандарттарына сәйкес жаңа Еңбек кодексін қабылдады, ал үкімет Жалпыға бірдей денсаулық сақтау бағдарламасын (ЖДСП) іске қосты, ол мемлекеттік медициналық сақтандыруды кең ауқымда қолжетімді етті. Біріккен ұлттық қозғалыстың бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктері билікті теріс пайдалану айыбымен тұтқындалды. 2013 жылдың қараша айында Бидзина премьер-министр қызметінен кеткенін мәлімдеді. Иванишвили азаматтық секторға оралып, үкіметтік емес ұйым құру ниетін білдірді. Премьер-министрліктен кеткеннен кейін төрт күн өткен соң, ол «Грузин арманы» партиясы төрағасы лауазымынан да кетті. Көптеген сарапшылар, азаматтық қоғам ұйымдары және оппозициялық топтар 2013 жылдан бері мемлекеттік қызметте болмаса да, Бидзина Иванишвилидің Грузиядағы ең ықпалды шешім қабылдаушы болып қала бергенін, әсіресе «Грузин арманының» артындағы ең ірі қаржылық күш ретінде айыптады. «Грузин арманы» бастапқыда бірнеше партиялардың блогы болғанмен, олардың көпшілігі 2016 жылға қарай биліктегі коалициядан шықты (әсіресе 2014 жылы «Еркін демократтар», 2015 жылы «Республикалық партия» және 2016 жылы «Ұлттық форум»). 2016 жылғы парламент сайлауында «Грузин арманы» жеке қатысып, конституциялық көпшілікті жеңіп алып, биліктің барлық тетіктерін консолидациялады. Партия президент Маргвелашвилимен қақтығысқа түсті және 2018 жылы Саломе Зурабишвилиді қолдады, ол Біріккен ұлттық қозғалысының үміткері Григол Вашадзені еңсеріп президенттікке сайланды. 2017-2018 жылдары Грузияны парламенттік республикаға айналдырған ірі конституциялық реформа жүргізілді. Осы түзетулер Грузияның парламент сайлауын 2024 жылға дейін толық пропорционалдық жүйеге көшірді, тікелей президенттік сайлауды жойды, Грузияның әл-ауқат мемлекеті болуын, прогрессивті салық салуға тыйым салуды алып тастады, ауыл шаруашылығы жерлеріне шетелдік меншікті шектеді, некені отбасын құру мақсатында әйел мен ер адамның одағы ретінде бекітті және Грузияның конституциялық сыртқы саясатының мақсаттары ретінде Еуроодаққа және НАТО-ға интеграцияны анықтады. Ресеймен сыртқы саясатта үкімет «Сауда арқылы бейбітшілік» қағидасын ұстана отырып және дипломатиялық байланысты дамыту арқылы Ресеймен қақтығысты деэскалациялауға және қарым-қатынасты қалыпқа келтіруге тырысты. 2012 жылдың қараша айында премьер-министр Иванишвили Ресеймен қарым-қатынастар жөніндегі арнайы өкілі Зураб Абашидзені тағайындады (екі елдің арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас ресми түрде үзілген күйде қалды). 2012 жылдың желтоқсан айында Грузия мен Ресей дипломаттары Прагада кездесіп, 2008 жылғы соғыс аяқталғаннан бері алғаш рет екі ел арасындағы мәселелі қарым-қатынастарды талқылады. Бұл «Абашидзе-Карасин форматы» деп аталды. 2013 жылдың маусым айында Ресей Грузия шарабына қатысты эмбаргоны алып тастады. Грузия 2006 жылдан бері алғаш рет Ресейге шарап экспорттауын қайта бастады. Бұл саясат әскери қақтығыс қаупін азайтты, бірақ Грузия Еуроатлантикалық интеграцияны жалғастырғандықтан және аумақтық даулар шешілмегендіктен шиеленіс жоғары қалды. 2019 жылы Ресейдің коммунистік депутаты Сергей Гавриловтың Грузияға сапарына байланысты үкіметке қарсы наразылықтар мен демонстрациялар болды. Ресей делегациясы Грузия Парламентінде өткізілуі жоспарланған Православие жөніндегі парламентаралық ассамблеяның сессиясы аясында Грузияға келді. Ресей мен Грузия, екеуі де православиелік христиан елдері, Ассамблеяның құрамына кіреді. Сессия барысында Ассамблея президенті Сергей Гаврилов Парламент басшысының орындығына отырып, Грузия мен Ресейдің православиелік бауырластығы туралы орыс тілінде сөз сөйледі. Гаврилов бұрын Абхазияның тәуелсіздігіне дауыс берген болатын. Парламент ғимаратына шабуыл жасауға тырысқаннан кейін және арнайы күштердің күшпен таратуынан кейін наразылық күшейді, нәтижесінде «Грузин арманы» сайлау реформасын жүргізуге және келесі жылғы парламент сайлауын толық пропорционалдық жүйе бойынша өткізуге уәде берді. 2019 жылдың қараша айында Парламент уәде етілген конституциялық түзетулерді қабылдамауы (Грузин арманының ішкі фракцияларының қарсылығына байланысты) оппозицияның парламенттік бойкотына және саяси дағдарысқа әкелді. Бірақ президент Зурабишвилидің қараша айындағы наразылықтарда тұтқындалған оппозиция жетекшісі Георгий Руруаны кешіруден бас тартуы келісімнің күшін жойды, ал COVID-19 пандемиясы наразылықтарды жалғастыруға мүмкіндік бермеді. 2020 жылғы парламент сайлауында «Грузин арманы» үшінші рет сайланды, бірақ оппозиция сайлаудың бұрмаланғанын мәлімдеп, наразылық акцияларын ұйымдастырды, жаңа Парламентті бойкоттап, жаңа саяси дағдарыс тудырды. Бұл дағдарыс 2021 жылдың 19 сәуір күні Еуропалық кеңес президенті Шарль Мишельтің делдалалығымен оппозициялық партиялар мен «Грузин арманы» арасындағы жаңа келісімге қол қою арқылы аяқталды, ол Ника Мелияны босатудың шарты ретінде сайлау және сот реформаларын кепілдеді, ол 2019 жылғы наразылықтарда зорлық-зомбылық ұйымдастырды деген айыппен тұтқындалған БҰҰ қозғалысының жетекшісі еді. Бірақ бұл келісім ұзаққа соқпады, өйткені Біріккен ұлттық қозғалысы партиясы келісімге қол қоюдан бас тартты, содан кейін «Грузин арманы» партиясы бірнеше айдан кейін қол қоюын қайтарып алды, келісім мақсаттарына жете алмады деп мәлімдеді. 2021 жылдың соңына қарай Грузиядағы саяси дағдарыс бұрынғы президент Саакашвилидің билікті теріс пайдалануы үшін тұтқындалғаннан кейін нашарлады, ал президент Зурабишвилидің делдалалық әрекеттері ақыры сәтсіз аяқталды. Зурабишвилидің өзі дипломатиялық тағайындаудағы шектеулі өкілеттіктерін күдікке түсірген үкімет тарапынан бірқатар конституциялық сот процесіне ұшырады. 2022 жылдың маусым айында Еуропалық кеңес Грузия билігі Еуроодаққа мүшелікке үміткер болу үшін жүзеге асыруы тиіс реформалардың тізімі «12 ұсыныс» жариялады. Бастапқыда 2022 жылдың соңына дейін реформаларды жүзеге асыруға мерзім берілгенімен, келісімге қол жеткізе алмау Еуропалық комиссияны мерзімді 2023 жылдың күзіне дейін ұзартуға мәжбүр етті. 2023 жылдың 14 желтоқсанында Еуроодақ Грузияға кандидат мәртебесін берді, елдің Еуроодаққа интеграцияға бағытталған күш-жігерін мойындады. Шығыс серіктестігінің мүшелері Украина мен Молдовамен бірге Еуропалық кеңес жариялаған бұл шешім, Грузиямен дипломатиялық қарым-қатынасты дамытуға және елдің Еуроодаққа интеграциялық ұмтылыстарын ілгерілетуге Еуроодақтың үздіксіз бейілділігін көрсетеді.

Төрағалық

Грузия президенті Грузия Конституциясының Төртінші тарауымен, сондай-ақ Конституцияның 25, 37, 38, 44, 46, 48, 56, 57, 58, 60, 64, 66, 68, 71, 72, 73 және 77-баптарымен реттелетін өте шектеулі атқарушы өкілеттіктерге ие мемлекет басшысы болып табылады. Конституцияда Президент "елдің бірлігі мен ұлттық тәуелсіздігінің кепілі" деп белгіленген. Осы ретте, лауазым иесі Грузия Қорғаныс күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы болып табылады және "Грузияны шетел қатынастарда өкілдік ету" міндетін атқарады. Бұл өкілеттік жиі пікірталастар тудырады, себебі Үкімет 52-баптағы Үкімет келісімі туралы ережені тұрақты түрде пайдаланады, ол Президенттің кез келген дипломатиялық әрекетіне Үкіметтің мақұлдауын талап етеді. Президенттің тағайындау және ұсыну өкілеттіктері шектеулі. Ол Жоғары сот кеңесінің бір мүшесін тағайындай алады және бұрын кандидаттарды іріктеу комиссиясының ұсынымы бойынша Орталық сайлау комиссиясының төрағасы мен мүшелерін ұсынуға құқығы болған, бірақ бұл өкілеттік 2023 жылдың шілдесінде жойылды. Сонымен қатар, ол Қорғаныс күштерінің басшысы және бірнеше басқа ұлттық реттеуші органдарға үкіметтік үміткерлерді бекітеді. Президент сотталғандарға кешірім беруге және азаматтық беруге құқылы. Ұлттық төтенше жағдайлар кезінде Премьер-министр Президентке Төтенше жағдай жариялау туралы кеңес бере алады (соңғы рет 2020 жылдың мамыр айында COVID-19 пандемиясы кезінде жарияланды), бірақ бұл Парламенттің мақұлдауын қажет етеді. Төтенше жағдай кезінде Президент кез келген жергілікті өкімет органының қызметін тоқтата алады, бірақ бұл үшін Премьер-министрдің кеңесі мен Парламенттің келісімі қажет. Президент заңдарға вето қоюға құқылы, бірақ вето парламенттің қарапайым көпшілігімен күшін жоя алады, Грузиядағы ветоның басқа Еуроатлантикалық демократиялардағыдан гөрі әлдеқайда аз маңызға ие екенін көрсетеді. Қазіргі президент – Саломе Зурабишвили, ол 2018 жылғы президент сайлауында сайланды және тікелей сайлау арқылы сайланған соңғы президент. 2024 жылдан бастап Грузия Конституциясы президенттік сайлауды заң шығарушы органдардың, автономиялық республикалардың және жергілікті билік органдарының өкілдерінен құралған сайлау коллегиясы арқылы өткізуді көздейді. Президент Зурабишвили – толыққанды парламенттік басқару жүйесінде мемлекет басшысы қызметін атқаратын алғашқы президент.

Атқарушы үкімет

Грузия Үкіметі Грузияның мемлекеттік институттарының атқарушы органы болып табылады. Оның басында Парламенттік көпшілік тағайындайтын және Парламент дауысымен бекітетін Премьер-министр тұрады. Үкімет құрамына 10 министрлік пен бір мемлекеттік министрлік, сондай-ақ "Қызметтер" деп белгілі бірнеше атқарушы агенттіктер кіреді, олар тікелей Үкіметке бағынышты (мысалы, Грузия барлау қызметі, Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі, Мемлекеттік деректерді қорғау қызметі және Арнайы мемлекеттік күзет қызметі). Грузия парламенттік республика болғанымен, оның атқарушы органы заң жобаларын ұсыну, қаулылар шығару және бюджет жобаларын дайындау сияқты маңызды өкілеттіктерге ие. Үкіметтің өкілеттігі екі парламенттік сайлау арасында іске асырылады және Парламенттің қарапайым көпшілігімен құрылады. Қазіргі Премьер-министр – 2021 жылдан бері қызмет ететін үкіметтік «Грузин арманы» партиясының өкілі Иракли Гарибашвили. Премьер-министр лауазымы Конституциямен белгіленгенімен, министрліктер қарапайым парламенттік заңмен құрылуы мүмкін. Премьер-министрдің өкілеттігі Президенттің өкілеттігінен әлдеқайда жоғары, әсіресе сыртқы саясат саласында, ол халықаралық шарттар жасасуға толық құқылы жалғыз орган болып табылады. Министрлер кабинетінің жеке мүшелерін бекіту үшін Парламенттің мақұлдауы қажет емес, ал жаңа Премьер-министр тағайындалған кезде Кабинет бір дауыспен бекітіледі. Кабинет мүшелерінің көпшілігі ауысқан жағдайда сенімсіздік дауысы қажет болады. Премьер-министрге Вице-премьерлерді тағайындау құқығы берілген. Қазіргі таңдағы Вице-премьерлер – Мәдениет министрі Тея Цулукиани және Экономика министрі Леван Давиташвили. Үкімет Грузияның автономды республикаларынан тыс аумақтардағы жергілікті басқаруды ұйымдастыруға уәкілді. Қазіргі уақытта орталық үкімет тікелей басқаратын тоғыз облыс бар (Самегрело-Земо Сванети, Рача-Леххуми-Квемо Сванети, Гурия, Самцхе-Джавахети, Имерети, Квемо Картли, Шида Картли, Мцхета-Мтианети және Кахети). Бұл облыстарда Премьер-министр тағайындайтын «Мемлекеттік өкіл – әкімдер» өкілдік етеді. Елорда Тбилиси ерекше мәртебеге ие және басқа әкімшілік бірліктерге қарағанда артық өкілеттіктерге ие болмаса да, ешқандай облысқа кірмейді.

Заң шығарушы билік

Грузияның заң шығарушы билігі қазіргі уақытта бірпалаталы және Грузия Парламентінен тұрады, ол Конституцияда «елдің жоғарғы өкілдік органы, заң шығарушы билікті жүзеге асыратын, елдің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын анықтайтын, Үкіметтің қызметін бақылайтын» деп белгіленген. Конституция «Грузияның бүкіл аумағында Грузияның құзыреттілігі толыққанды қалпына келтірілгеннен кейін» теориялық екіпалаталы заңнаманы көздейді, яғни Абхазия мен Оңтүстік Осетия мәселесі шешілген соң. Заң шығарушы орган Республика Кеңесінен (пропорционалды сайлау арқылы сайланған мүшелерден тұрады) және Сенаттан (Абхазия, Аджария автономиялық республикалары мен Грузияның басқа да аумақтық бірліктерінен сайланған мүшелерден және Президент тағайындаған бес мүшеден тұрады) құралады. Қазіргі уақытта Парламент 150 мүшеден тұрады, олардың 30-ы бір мандатты сайлау округтерінен, ал 120-сы толыққанды партиялық пропорционалдық жүйе бойынша сайланады, бұл жүйеде белгілі бір сайлау шегі бар. 2024 жылы сайлау жүйесі толық пропорционалды болады, барлық бір мандатты округтер жойылады және сайлау шегі 5% болып бекітіледі. Парламентке Төраға (қазіргі уақытта Шалва Папуашвили) және Төрағаның бірінші орынбасары басшылық етеді, ал Парламенттік оппозицияға оппозицияның ең ірі фракциясы ұсынған Төрағаның орынбасарын таңдау құқығы берілген. Парламенттің жұмысы комитеттерге, сондай-ақ бірнеше арнайы комиссияларға, кеңестерге және ұлттық қауіпсіздік саясатын бақылаумен айналысатын сенім тобына бөлінген. Әрбір депутат тек бір фракцияға (кем дегенде жеті мүшеден тұрады) немесе саяси топқа (екіден алты мүшеге дейін) ғана кіре алады, қазіргі уақытта екі фракция және алты саяси топ бар. Әрбір депутат мемлекеттік органдарға сауалдар жолдауға құқылы, ал олар оларға жауап беруге міндетті. Фракция Министрлер кабинетінің мүшесін тыңдауға шақыруға құқылы. Грузия парламенттік республика болғанымен, Парламенттің саясатты қалыптастырудағы рөлі жылдар бойы азайды, көптеген өкілеттіктер Премьер-министр кеңсесінде шоғырланды. Парламенттік бақылауды күшейту мақсатында ұсынылған реформаларға кабинеттік және дипломатиялық тағайындауларды Парламенттің бекітуін қажет ету, Үкіметтің заңдарды демеулеу құқығын жою және Үкіметтің дискрециялық өкілеттіктерін азайту кіреді.

Сот жүйесі

Грузияда Конституциялық сот жетекшілік ететін орталықтандырылған сот жүйесі бар. Бұл орган президенттің, парламент пен Жоғарғы соттың арасында бөліскен, 10 жыл мерзімге тағайындалған тоғыз судьядан тұрады. Оның міндеті – қолданыстағы заңнама, шарттар мен атқарушы шешімдердің конституциялық заңдылығын тексеру. Грузияның Кассациялық соты – Жоғарғы Сот, ол 28 судьядан тұрады, оларды Жоғары Әділет Кеңесі өмір бойына тағайындайды және Парламент бекітеді. Апелляциялық және аудандық соттар Грузияның жалпы соттарын құрайды және оларды Жоғары Әділет Кеңесі реттейді. Жоғары Әділет Кеңесі – конституциялық тұрғыдан «жалпы соттардың тәуелсіздігі мен тиімділігін қамтамасыз ету, судьяларды тағайындау және босату, сондай-ақ басқа да міндеттерді орындау» үшін белгіленген тәуелсіз орган. Оның құрамында 15 мүше бар, оның ішінде 14-і 4 жыл мерзімге тағайындалады және Жоғарғы Сот төрағасы. 14 тағайындалған мүше ішінде біреуін президент тағайындайды, ал қалғандарын Парламент және «жалпы соттар судьяларының өзін-өзі басқару органы» (Грузия судьяларының конференциясы деп те аталады, ол барлық деңгейдегі барлық судьялардан тұрады) тағайындайды. Конституцияның 65-бабы Прокуратура Кеңесінің ұсынуы бойынша Парламент сайлайтын Бас прокурор басқаратын тәуелсіз Прокуратура кеңсесін қарастырады. Кеңес 15 мүшеден тұрады және «Прокуратура кеңсесінің тәуелсіздігін, ашықтығын және тиімділігін қамтамасыз ету» мақсатында құрылған. Батыс елдерінен қаржы алатын үкіметтік емес ұйымдар Жоғары Әділет Кеңесін «Сот кланының» мүдделерін қорғауда және судьяларды сот шешімдеріне сүйене отырып, жоғарылату немесе босату үшін өкілеттіктерін пайдалануда айыптайды. 2023 жылдың 5 сәуірінде АҚШ Мемлекеттік департаменті Жоғары Әділет Кеңесінің төрт қазіргі және бұрынғы мүшесіне жемқорлықпен байланысты іс-әрекеттері үшін санкция салды.

Бақылау мен тепе-теңдік

Ресми түрде конституциялық құрылым тексерулер мен тепе-теңдіктерді және институттардың тәуелсіздігін кепілдіктейді, президенттің вето құқығы және Жоғары Әділет Кеңесі мен Грузия Ұлттық банкіне үміткерлерді ұсыну құқығы бар, Парламент осы үміткерлерді бекітеді және ветоны қабылдамау құқығын сақтайды, Үкімет заңнамалық шешімдерді іске асырады және президенттің қызметін бақылайды, ал сот жүйесі өзін-өзі реттейді. Дегенмен, кейбір сарапшылар грузин саясатында тиісті тексерулер мен тепе-теңдіктердің жетіспейтінін айтады. Парламенттің 10-шы шақырылымында қабылданған көптеген заң жобалары Үкімет тарапынан бастама көтерілді, бұл заң шығару тәуелсіздігінің төмен деңгейін көрсетеді. Президенттің вето құқығы 2019 жылдан бері екі рет қолданылды, екеуі де Парламент тарапынан қабылданбады. Жеке депутаттардың дәстүрлі түрде күшті бақылау өкілеттіктері соңғы жылдары әлсіреп, 2023 жылы мемлекеттік органдарға жолданған парламенттік сауалдардың 60%-ға жуығы жауапсыз қалды. 2021 жылдың басынан бері президент Зурабишвили мен Ираклий Гарибашвили Үкіметі арасындағы шиеленіс президент пен Үкімет арасындағы институционалдық соғысқа әкелді. Үкімет кем дегенде екі рет президенттің шетелге сапар шегуіне тыйым салып, оның Украина, Польша, Германия және Францияға баруына кедергі келтірді. 2023 жылдың наурызында Үкімет президенттің Брюссель мен Парижге рұқсатсыз сапарға баруы және Үкімет ұсынған елшілік тағайындауға қатысты жарлықтарға қол қоюдан бас тартуына байланысты Конституциялық сотқа екі іс қозғайтынын мәлімдеді, бірақ бірнеше айдан кейін бұл істерді қайтарып алды. 2023 жылдың маусымында Парламент Ұлттық банктің құрамын өзгертетін және банк президентін тағайындау құқығын Үкіметке кеңейтетін заң жобасына президенттің ветосын жоққа шығарды. 2021 жылдың желтоқсанында Парламент Үкіметке сын айтқан бірнеше шешім шығарғаннан кейін Мемлекеттік инспекторлық қызметті тарату туралы Үкімет ұсынған заң жобасын мақұлдады.

Автономиялы республикалар

Автономиялы республикалар өздерінің атқарушы және заңнамалық құрылымдарына ие, олар Үкімет және Жоғарғы Кеңес нысанында болады. Грузия Президенті автономиялы республикалар Үкіметінің төрағасын "Жоғарғы Кеңесте өкілдік ететін саяси күштермен кеңескеннен кейін" тағайындайды, алайда автономиялы республикалардың конституцияларындағы кеңесу ережесі қазіргі практикада көбінесе ескерілмейді, Президент Жоғарғы Кеңестің көпшілігі ұсынған үміткерді автоматты түрде тағайындайды. Аджар Автономиялық Республикасы Үкіметінің қазіргі төрағасы – Торнике Рижвадзе. Жоғарғы Кеңестер жалпыұлттық парламенттік сайлаумен бір уақытта тікелей сайлау арқылы сайланады, бірақ Абхазия Автономиялық Республикасы органдары ерекше мәртебеге ие, себебі оның билігі 1993 жылдан бері эмиграцияда жүр. 1995 жылғы Мемлекеттік билік туралы заңға сәйкес, Абхазия Жоғарғы Кеңесі 1991 жылы Грузияға адал қалған Жоғарғы Кеңес мүшелерінен құралады және даулы мәселе шешілмегенше сайлау жоспарланбайды. Дегенмен, Жоғарғы Кеңес бес жыл сайын Үкімет төрағасын сайлай береді. Абхазияның эмиграциядағы Үкіметінің қазіргі төрағасы – Руслан Абашидзе. Автономиялы республикалар облыстарға қарағанда көп жауапкершілікке ие және олардың дербес мекемелері бар, соның ішінде Жоғарғы сайлау комиссиялары және министрліктер. Олардың Жоғарғы Кеңестері Грузия Парламентіне заң жобаларын ұсынуға құқылы және 2024 жылы құрылатын Сайлаушылар алқасында орын алуға құқылы. Олардың өздерінің Конституциялары бар және Грузия заңнамасында белгіленген шекте олар өз аумақтарын басқаруға уәкілетті. Грузия Конституциясы абхаз тілін Абхазия Автономиялық Республикасының ресми тілі деп мойындайды. 2007 жылы Грузия Парламенті Грузия билігімен келісім бойынша Грузия бақылауындағы Оңтүстік Осетия аумақтарын басқару үшін Оңтүстік Осетияның Дмитрий Санакоев басшылығымен құрылған Оңтүстік Осетияның Уақытша әкімшілігінің билігін мойындады. Уақытша әкімшілік әлі де жұмыс істеп тұр, бірақ Грузия 2008 жылғы Ресей-Грузия соғысынан кейін Оңтүстік Осетияның барлық аумағын бақылаудан шығарды. Оңтүстік Осетия кеңестік Грузия Конституциясында автономиялы облыс мәртебесіне ие болды. 1990 жылы Оңтүстік Осетия автономиялық облысы Грузиядан тәуелсіздік жариялағанда, Грузия Жоғарғы Кеңесі сепаратизмді болдырмау үшін оның мәртебесін жоюға дауыс берді. Бүгінде кейбіреулер осы қақтығысты шешудің мүмкін болатын келісімдік шешімі ретінде Оңтүстік Осетияның автономиясын конституциялық тұрғыдан мойындауды қолдайды.

Қалалық округтер

Грузия 69 муниципалитетке бөлінеді, бірақ олардың 63-і Грузия үкіметі бақылайтын аумаққа жатады, ал қалған алтысы Абхазия және Оңтүстік Осетияда орналасқан. Конституцияның 7-бабында азаматтардың «жергілікті маңызы бар мәселелерді жергілікті өзін-өзі басқару арқылы реттеуі керек» деп көрсетілген. Муниципалитеттер мен олардың шекараларын Үкімет белгілейді және Парламент бекітеді. Муниципалитеттерді әкім және жергілікті жерде «Сакребуло» (საკრებულო) деп аталатын муниципалдық кеңес басқарады. Екеуі де төрт жылдық мерзімге тікелей сайлау арқылы сайланады, ал Сакребуло аралас, көпшіліктік-пропорционалдық жүйе бойынша сайланады. Сакребуло мүшелерінің саны әр муниципалитетте әртүрлі болады. Әкімдер Сакребуло қабылдаған қаулыларды іске асыруға жауапты, ал жергілікті бюджетті әкімдік белгілесе де, қаржыландыруды тек орталық үкімет қамтамасыз етеді. Жергілікті өзін-өзі басқару органдары ұлттық заңнамаға сәйкес және орталық үкіметтің немесе автономиялық республикалардың ерекше құқықтарына жатпайтын барлық мәселелер бойынша шешімдер қабылдауға уәкілді. 2024 жылдан бастап жергілікті өзін-өзі басқару бірліктері сайлау алқасында өкілдік құқығына ие болады. Грузия Конституциясы сондай-ақ құрылғаннан кейін «ерекше құқықтық режимде» жұмыс істейтін Анаклия экономикалық аймағын да қарастырады. Бұл ерекше құқықтық режимге ие жалғыз конституциялық арнайы экономикалық аймақ, бірақ Грузия Парламенті осындай аймақтарды құруға құқылы.

LEPL-тер

Қоғамдық құқық бойынша заңды тұлғалар (LEPL) – қоғамдық бақылаудағы саяси, білім беру, мәдени немесе өзге де қызметтерді жүзеге асыру үшін заңмен немесе үкімет шешімімен құрылған, жергілікті, автономды немесе орталық деңгейдегі дербес ұйымдар. Олар Батыс демократияларындағы арнайы аудандарға ұқсас, бірақ Грузияның LEPL-дері бақылау кеңестеріне, тағайындалған басшыларға ие емес және қаржылық жағынан дербес емес. Көптеген министрліктер, мемлекеттік органдар мен муниципалитеттер LEPL құрған. LEPL-дердің ең белгілілері – мемлекеттік университеттер, мемлекеттік кеңселер мен мәдени орталықтар. LEPL-ді сынаушылар қаржылық ашықтықтың болмауы оларды сайлау науқандары кезінде әкімшілік ресурстарды бөлу құралына айналдырды деп санайды.

Тарихи дамуы

1990 жылдан бері барлық сайлаулар 18 жастан асқан барлық азаматтар үшін жалпыға бірдей тікелей сайлау құқығымен өткізілді және Орталық сайлау комиссиясы тіркеген барлық саяси партиялар үшін қатысуға еркін болды. Қазіргі Грузиядағы алғашқы көппартиялық сайлау 1990 жылы Грузин КСР-інің 250 мүшелі Жоғарғы Кеңесіне өкілдер сайлау үшін өткізілді және Грузияның КСРО-дан тәуелсіздігін жариялауға бастамашы болған «Дөңгелек үстел – Бос Грузия» блогы деп аталатын сайлау альянсының жеңісіне әкелді. Бұл сайлаулар аралас көпшіліктік-пропорционалдық жүйеде өткізілді, онда 125 мүше бір мандатты округтерде сайланды және 125 мүше пропорционалды түрде, 4% шегінен өткен партиялар бойынша сайланды. 1991–1992 жылдардағы мемлекеттік төңкерістен кейін Жоғарғы Кеңес таратылғанмен, 1992 жылы 225 мүшелі Парламентті сайлау үшін жаңа заңнамалық сайлаулар өткізілді, оның ішінде 75-і көпшіліктік округтерде және 150-і пропорционалдық сайлауда сайланды. Бұл сайлаудың пропорционалдық бөлігі табиғи шекте өткізілді, яғни кем дегенде 0,67% дауыс жинаған партия Парламентте орын алуға құқылы болды, бұл Грузия тарихындағы ең көппартиялық Парламентке әкелді, онда 20 саяси партия мен төрт сайлау блогы орын алды. Табиғи шекпен өткізілген жалғыз парламент сайлауы (тек 120 орынға) 2020 жылғы сайлау болды, онда жеті партия мен екі блок орын алды. 1995 жылдан 2016 жылға дейінгі барлық парламенттік сайлаулар аралас көпшіліктік-пропорционалдық жүйеде өткізілді, бірақ сайлаудан сайлауға өзгерістер енгізілді. 1992 жылғы ашық сайлаудан кейін 1995 жылғы Грузия Конституциясында 5% сайлау шегі қарастырылды, бұл сайланған субъектілердің санын тоғыз партия мен екі блокқа дейін азайтты. 1999 жылы шек қайтадан 7%-ға дейін көтеріліп, 2008 жылғы парламент сайлауына дейін сол деңгейде сақталды, онда мұндай жоғары шектің демократиялық стандартына қатысты алаңдаушылық билікті 5% шегіне қайтаруға мәжбүр етті. Содан бері барлық сайлаулар 5% шекте өткізілуде (2020 жылғы сайлаудан басқа). 1995 және 2008 жылдар арасындағы барлық парламенттік сайлауларда 75 бір мандатты округ болды, бірақ 2008 жылы Кодори шатқалы мен Оңтүстік Осетияны Ресей күштерінің басып алуы екі округтің таратылуына әкелді. 2019 жылғы наразылықтардың нәтижесінде барлық бір мандатты округтерді жою және толық пропорционалдық сайлау өткізу үшін конституциялық түзету ұсынылды. Түзетулер қабылдалмады, бұл 2020 жылдың маусымына дейін созылған саяси дағдарысқа әкелді. Осы кезде биліктегі «Грузин арманы» партиясы мен оппозициялық партиялар көпшіліктік округтер санын 73-тен 30-ға дейін азайту және пропорционалды сайланған депутаттардың санын 77-ден 120-ға дейін көбейту туралы келісімге келді. Бұл келісім тек 2020 жылғы сайлауда қолданылды және көпшіліктік округтер таратылғанмен, 2024 жылы 5% шекті қайта орнату жоспарлануда. Грузия 1991 жылдан бері жеті рет президент сайлауын өткізді, оның ішінде екі рет мерзімінен бұрынғы сайлау (2004 және 2008 жылдары). Президенттік сайлауға қатысуға барлық саяси партияларға, Орталық сайлау комиссиясында тіркелгендерге рұқсат етілді. 2018 жылғы сайлауда президенттікке үміткерлердің саны ең көп болды (26) және бұл сайлау екінші турға өткен алғашқы сайлау болды. Президенттік сайлаудағы ең жоғары қатысу 2004 жылы (88%) «Гүл революциясынан» кейін, ал ең төменгісі 2013 жылы (47%) тіркелді. 2018 жылғы сайлау тікелей сайлау арқылы өткізілген соңғы президенттік сайлау болды, өйткені келесі президентті сайлаушылар коллегиясы сайлайды. 1992 жылы Грузияда Мемлекет басшысы сайланды (ол сонымен қатар Парламент төрағасы болды), бұл лауазым 1991–1992 жылдардағы төңкерістен кейін құлатылған президент Цвиад Гамсахурдияның орнына қысқа мерзімге құрылды. Эдуард Шеварднадзе сайланып, 1995 жылғы президенттік сайлауға дейін осы лауазымда қызмет етті. Грузияның муниципалдық сайлау жүйесі тұрақсыз болды, өйткені орталықсыздандыру және жергілікті басқарудағы халықтың қатысуы тәуелсіздік алғаннан бері әр ұлттық әкімшілікте талқыланды. Грузиядағы алғашқы жергілікті сайлау 1991 жылдың 30 сәуірінде өтті және тәуелсіздік алғаннан кейінгі Грузиядағы алғашқы демократиялық сайлау деп есептеледі, бірақ оның нәтижелері бірнеше айдан кейін Әскери кеңес тарапынан жойылды, содан кейін барлық жергілікті билік тікелей орталық үкімет тарапынан басқарылды. 1998 жылы орталықсыздандыру реформалары муниципалдық және кенттік деңгейде жергілікті сайлау өткізуге мүмкіндік берді және аралас сайлау жүйесі бойынша 1031 кеңесте 10 693 мүше сайланды (ірі қалалар...).

Қазіргі кездегі рәсімдер

Парламент сайлауының тәртібі Грузия Конституциясының 37-бабында белгіленген, онда пропорционалды, жалпы және тікелей сайлау арқылы 4 жыл мерзімге бір көпмандатты сайлау округінде 150 парламент мүшесі сайланады. Сайлаудағы 5%-дық шектің үстінен өткен партиялар Парламентте орын алады. Саяси партиялардың сайлауға қатысуы үшін ешқандай өтініш немесе қаржылық талаптар жоқ, бірақ барлық партиялар өздерінің сайлау тізімдеріндегі әрбір төрт есімге кем дегенде бір әйелді қосу арқылы гендерлік квотаны орындауы керек (бұл ереже 2032 жылға дейін күшіне енеді). 2024 жылғы парламент сайлауы – толық пропорционалдық жүйе бойынша өткізілетін алғашқы сайлау. Президент сайлауы соңғы рет 2018 жылы тікелей сайлау құқығымен өткізілді. 2024 жылдан бастап президенттік сайлау төрт жылда бір рет өткізіледі және президентті 300 мүшеден тұратын сайлаушылар алқасы сайлайды, оның ішінде барлық парламент мүшелері, Абхазия мен Аджарияның Жоғарғы Кеңестерінің барлық мүшелері және пропорционалды географиялық өкілдік пен партиялық қолдау негізінде таңдалған муниципалитеттердің партиялық өкілдері бар. Келесі муниципалитет сайлаулары 2025 жылға жоспарланған және сайлау процедуралары муниципалитеттерге байланысты әртүрлі болады, бірақ олардың барлығы өздерінің сакребулоларында пропорционалдық және көпшілік орындардың үйлесімін сақтайды. 2021 жылы жүзеге асырылған реформалар пропорционалдық орындардың үлесін арттырды, сонымен бірге Тбилисиде сайлау шегін 4-тен 2,5%-ға дейін және Грузияның қалған бөлігінде 3%-ға дейін төмендетті. Тбилисиде, Батумиде, Кутаисиде, Руставиде және Потиде пропорционалдық орындарға қатысты 4:1 арақатысы бар, ал басқа муниципалитеттерде 2:1 арақатысы бар. 2021 жылғы сайлаудан бастап, егер бірінші турда бірде-бір кандидат 40%-дан астам дауыс жинамаса, көпшілік округтерде екінші тур өткізілуі қажет. Барлық сайлау процедураларын Орталық сайлау комиссиясы реттейді және басқарады, оның төрағасы мен екі мүшесі Парламент Төрағасы ұсынған және Парламент көпшілігімен 5 жылдық мерзімге бекіткен Кандидаттарды іріктеу комиссиясы таңдайды. Қазіргі уақытта ОСК төрағасы – Георгий Каландаришвили, ол уақытша қызмет атқарады, себебі Парламент президент Саломе Зурабишвилидің 2022 жылдан бері тағайындаған лауазымдарын растаудан бас тартты. 17 ОСК мүшесінің 15-і Парламенттегі саяси партиялар тағайындайды. Жергілікті деңгейде ОСК округтік және учаскелік сайлау комиссияларын басқарады, олардың құрамында 17 адам болады (8-і ОСК-нің, 8-і саяси партиялардың атынан тағайындалған). V Dem Демократия индексі бойынша Грузия 2023 жылы Азиядағы ең сайлау демократиялық 6-шы ел болды.

Саяси партиялар

Грузия – көппартиялық республика, онда саяси партиялар елдің саяси дамуында республикалық тарихының барлық кезеңінде маңызды рөл атқарды. Алғашқы партиялар 19 ғасырдың соңына дейін барып жетеді, сол кездегі зиялылар топтары орыс Грузиясында жақтас топтар құрған (мысалы, Илия Чавчавадзенің классикалық либералдық және ұлтшыл «Пирвели Даси» және Георгий Церетелидің орталық-солшыл «Меоре Даси»). 1892 жылы интеллигенция жетекшілері Егнате Ниношвили мен Михаил Цхакая Грузияның алғашқы ресми саяси партиясын – социалистік революцияны жақтаған әлеуметтік-демократиялық «Месаме Даси» партиясын құрды. Грузияның Социал-демократиялық партиясы бір жылдан кейін құрылды, бірақ көп ұзамай Грузияның ең беделді саяси ұйымына айналды, соңынан тәуелсіздік қозғалысына жетекшілік етіп, Грузия Демократиялық Республикасы кезінде үкіметтік көпшілікті жеңді. Кеңес Грузиясында барлық саяси партияларға тыйым салынды және Коммунистік партия үкіметтің барлық саласын бақылайтын жалғыз заңды саяси ұйым болды. Алайда, 1970 жылдары диссиденттік қозғалыстар жер асты партияларына біріге бастады, 1976 жылы Звиад Гамсахурдия құрған Хельсинки одағы, 1978 жылы Республикалық партия және 1988 жылы Ұлттық демократиялық партия құрылды. 1990 жылы заң шығарушы сайлауларға дейін түрлі антисоветтік диссиденттер ондаған партия құрды, олардың 14-і Жоғарғы Кеңеске өкілдер жіберді. 1990 жылғы заң шығарушы сайлаудан кейін бұрынғы биліктегі Коммунистік партия билігін жоғалтты, ал 1991 жылы Звиад Гамсахурдия басшылығымен Грузияның Жоғарғы Кеңесі 1991 жылғы кеңестік төңкеріс әрекетін қолдады деген айыптамамен оны тыйым салды. Бұл шешім кейіннен Грузияның Жоғарғы сотымен бекітілді. 1992 жылы Грузияның Мемлекеттік кеңесіне 27 партия сайланды, бұл сайлауда төмен сайлау шегі болды және 1991-1992 жылдардағы төңкерістен кейін өтті. Осы партиялардың көпшілігі Эдуард Шеварднадзе үкіметі 5% сайлау шегін енгізгеннен кейін біртіндеп жойылды (1995 жылғы сайлауда 12 партия, 1999 жылы тоғыз, ал 2003 жылы жеті партия орын алды). Розалар революциясынан кейін 1990 жылдары жұмыс істеген көптеген саяси партиялар таратылды, соның ішінде Шеварднадзенің биліктегі «Грузияның азаматтар одағы» және Аслан Абашидзенің оппозициялық «Демократиялық қайта жаралуы», ал көптеген саяси қайраткерлер 2004 жылдан 2012 жылға дейін Грузия үкіметін басқарған Михаил Саакашвилидің «Біріккен ұлттық қозғалысы» айналасында бірікті. Саакашвилидің президенттігі кезінде парламенттік оппозициялық партиялар айтарлықтай әлсіз болды, 2004 жылғы парламенттік сайлауда тек төрт партия орын алды. 2008 жылға қарай парламентте қалған жалғыз оппозициялық партия христиандық-демократиялық қозғалыс болды. Алайда, парламенттен тыс оппозиция айтарлықтай белсенді болды және бірнеше партиялар, белгілі саяси тұлғалардың айналасында бірігіп, оппозицияның жетекшілігін алмастырып отырды. 2006 жылы отставкаға жіберілген Сыртқы істер министрі Саломе Зурабишвили құрған «Грузия жолы» Саакашвилидің президенттігі кезінде алғашқы ірі үкіметке қарсы қозғалыс болды. Көп ұзамай ол басқа ондай партиялармен бірігіп, 2008 жылы Леван Гачечиладзеге президенттікке қолдау көрсеткен «Біріккен оппозицияны» құрды. 2010 жылы БҰҰ-ның бұрынғы елшісі Иракли Аласанияның «Еркін демократтар» партиясы да маңызды рөл атқарды. Осы партиялардың көпшілігі 2012 жылы Бидзина Иванишвили құрған «Грузиндік арманға» қосылып кетті немесе таратылды. Сол кезде билікке келген биліктегі коалицияға түрлі бұрынғы оппозициялық партиялар кірді, соның ішінде «Еркін демократтар», «Ұлттық форум» және «Республикалық партия», бірақ олардың әрқайсысы 2016 жылға қарай жаңа үкіметке қарсы оппозицияға қосылды. Грузияның көптеген ескі саяси партиялары, соның ішінде Илия Чавчавадзе қоғамы және «Индустрия Грузияны құтқарады» партиясы, сайлаудағы нәтижелері нашар болғаннан кейін жойылды. 2020 жылғы парламенттік сайлауда 14 партия заң шығарушы органда орын алды, бірақ ең үлкен екі партия «Грузиндік арман» және «Біріккен ұлттық қозғалыс» болып қала береді. Екеуі де 2012 жылдан бері бірнеше рет бөлінді: «Әділет үшін» (2019), «Ынтымақтастық альянсы» (2020), «Грузия үшін» (2021) және «Халық күші» (2022) «Грузиндік арман» мүшелері құрды, ал «Гирчи» (2015), «Еуропалық Грузия» (2017) және «Стратегия Агмашенбели» (2020) «Біріккен ұлттық қозғалыс» мүшелері бастады. Осы екі топқа бөлінген партиялардың кейбіреулері өздерінің жеке бөліністерін бастан кешірді («Гирчи – Көп еркіндік» 2020 жылы «Гирчи» мүшелері құрды, «Дроа» 2021 жылы «Еуропалық Грузия» мүшелері құрды). Ішкі және халықаралық сарапшылар Грузияның саяси партиялары арасында нақты идеологияның жоқтығын атап өтті. Олардың орнына партиялар көбінесе жеке басшылардың айналасында қалыптасады және сирек өз негіздеушілерінен кейін тіршілік етеді. Сайлау шегінің төмен болуы, саяси мәдениеттің жетілмеуі және пропорционалды сайлау жүйесі партиялық емес саяси қайраткерлердің жетіспеуіне әкелді, бұл өз кезегінде жеке басшыларды егер ағымдағы партиялармен ортақ тіл табуға келмесе, өз партияларын құруға ынталандырды. Жарияланған ұстанымдар партиялар арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпейді және елдегі ағымдағы саяси оқиғаларға сәйкес келеді. Мысалы, 1990 жылдардағы көптеген партиялар Грузия-Абхазия жанжалын бейбіт шешуге шақырды, ал Розалар революциясынан кейінгі барлық партиялар Грузияның Еуропалық одаққа интеграциясын және либералды экономикалық реформаларды жақтады. Грузиядағы саяси партиялар Конституциямен анықталады, оның 3-бабында «Саяси партиялар халықтың саяси еркінің қалыптасуына және іске асырылуына қатысады» делінген. 1997 жылғы «Саяси бірлестіктер туралы» заң партиялардың құрылуын және қызметін реттейді және барлық жаңа партиялар кемінде 300 мүшеден тұратын құрылтай арқылы құрылуын талап етеді. Партиялар өздерінің мүшелік процедураларын реттеуге ерікті, бірақ заң партиялардың кемінде үш мүшеден тұратын атқару органына ие болуын талап етеді. Көптеген партиялар үшін осы кеңестер партия жетекшілігімен тағайындалады, бірақ партия ішіндегі демократия соңғы жылдары біртіндеп дамыды: 2013 жылы «Біріккен ұлттық қозғалыс» президенттік праймерилерді өткізген алғашқы партия болды, «Гирчи» 2020 жылғы парламенттік сайлауда сайлау тізімінің құрамын анықтау үшін праймерилер өткізген алғашқы партия болды, ал «Біріккен ұлттық қозғалыс» 2023 жылы атқару органына сайлау өткізген алғашқы партия болды. Грузиядағы белсенді саяси партиялардың көптігіне қарамастан, Грузия Конституциясы белгілі бір критерийлерге негізделген партияларға тыйым салуды көздейді. Үкіметті құлатуға, Грузияның аумақтық тұтастығын бұзуға, этникалық, географиялық немесе әлеуметтік топтар арасында азаматтық жанжалға немесе зорлық-зомбылыққа шақыратын партияларға тыйым салынды. Қазіргі Конституция бойынша, Конституциялық сот ғана партияның конституциялық екенін тексеруге және оны тыйым салуға құқылы. Партияны тыйым салу туралы өтінішті Президент, Үкімет немесе Парламент депутаттарының кемінде бесіден бірі ұсынуы мүмкін. 2023 жылға қарай осы ереже бойынша екі партия тыйым салынды, олар 1991 жылы Коммунистік партия және 2016 жылы «Центристтер» партиясы. «Біріккен ұлттық қозғалысты» тыйым салуға қатысты бірнеше заңнамалық бастамалар болды, олардың көпшілігі «Отаншылдар одағы» тарапынан ұсынылды. Бірнеше азаматтық қоғам ұйымдары мен парламент депутаттары «Консервативтік қозғалысты» тыйым салуға ұсыныс жасады. Грузиядағы саяси партиялар сайлау блогын құру үшін тарихи тұрғыдан алғанда одақтар құрды. Мұндай алғашқы блок 1990 жылғы заң шығарушы сайлауда жетеу антисоветтік партиясы «Дөңгелек үстел – еркін Грузия» одағын құрды, ол елдегі алғашқы еркін сайлауда Коммунистік партияны жеңіп, Звиад Гамсахурдияны билікке жеткізуді мақсат етті. Сол жылғы сайлауда бес блок қатысты. Содан бері блоктар...

Фракциялар мен саяси топтар

Парламент депутаттары фракцияларға немесе бір партиядан немесе сайлау блогынан сайланған кем дегенде жеті депутаттан тұратын топтарға қосылуға құқылы. Фракциялар – ресми, мемлекеттік қаржыландырылатын және реттелетін парламенттік органдар, олар бірнеше құқыққа ие, мысалы, комитеттер мен делегациялар квоталары, министрлерді арнайы тыңдауларға шақыру, Парламент Төрағасы мен төраға орынбасарына кандидаттарды ұсыну және заңнамалық күн тәртібін белгілейтін Парламент бюросында өкілдік ету. Қазіргі уақытта Парламентте екі фракция бар: «Грузиндік арман» және «Күш – бірлікте». 2021 жылы Парламент бір партиядан сайланған кез келген екі депутаттың парламентте фракциялармен бірдей өкілеттіктерге ие «саяси топ» құруына мүмкіндік беретін, парламенттік ережелерге қайшы келетін түзетуді қабылдады, оның конституциялықтығына қатысты сұрақтар туындады. Осы аяда төрт саяси топ құрылды: «Лело», «Гирчи», «Реформалар тобы» және «Еуропалық социалистер». 2023 жылдың маусым айында Парламент депутаттарға басқа партия тізімімен сайланған жағдайда да саяси топтар құруға мүмкіндік беретін нормативтік өзгерістерді қабылдады, соның нәтижесінде «Халық күші» және «Еурооптимистер» топтары құрылды. Ірі оппозициялық партиялар бұл шараларды ірі оппозициялық партияларды таратуға бағытталған шығармашылық ынталандыру деп сынға алды, әсіресе саяси топтар мемлекеттік қаржыландыруға құқылы. Фракциялар мен саяси топтарға берілген кең өкілеттіктер тәуелсіз депутаттардың ықпалын төмендетті. 2024 жылғы парламент сайлауынан бастап көпмандатты округтерді жою партиялық емес кандидаттардың сайлауға қатысуына тыйым салады, ал саяси партиялардан шығып, фракция немесе топқа қосылудан бас тартқан депутаттар кеңсеге азырақ қаржы алады, Парламенттегі құқықтары шектеледі және саяхат шығындарын өтеуге құқығы жоқ.

Мемлекеттік қаржыландыру

Саяси партиялардың бюджеттерінің көп бөлігі 1997 жылғы «Саяси бірлестіктер туралы» заңда және 2020 жылы қабылданған түзетулерде белгіленгендей, мемлекеттік қаржыландыру есебінен түседі. Алдыңғы парламенттік сайлауда кем дегенде 1% дауыс алған кез келген саяси партия өзінің нәтижесіне сәйкес мемлекеттік қаржыландыруға құқылы: алғашқы 50 000 дауыс үшін бір дауысқа 15 000 GEL, ал әрбір келесі дауыс үшін 5 GEL. Партия бір парламенттік шақырылым ішінде өзінің орындарының кем дегенде жартысын жоғалтса немесе депутаттардың кем дегенде жартысы парламенттік отырыстардың көп бөлігіне қатыспаса, мемлекеттік қаржыландырудан айырылады. 2020 жылғы сайлаудан кейін оппозициялық партиялардың парламенттік бойкоты, бойкотқа қатысқан партияларға мемлекеттік қаржыландыруды жою туралы даулы ұсынысқа әкелді, бұл ұсынысты Еуропалық Одақ сынға алды және соңында одан бас тарды.

Сепаратизм

1990 жылдардың бірінші жартысында Грузия бірқатар сепаратистік қақтығыстарға ұшырады, нәтижесінде Абхазия мен Оңтүстік Осетия де-факто тәуелсіздікке ие болды. Бұл екі аймақ Грузия Совет Социалистік Республикасының құрамында автономия мәртебесіне ие болған және Грузия тәуелсіздікке ұмтылғанда қайта құрылған Кеңес Одағының құрамында қалуды қалаған. Соңында қақтығыстар мыңдаған адамның өмірін қиған толыққанды соғыстарға ұласты. Абхазиядағы соғыс (1992–1993) кезінде шамамен 230 000–250 000 грузин Абхазия сепаратистері және Солтүстік Кавказ еріктілері (оның ішінде чечендер) тарапынан Абхазиядан қуылды. Сонымен қатар, Оңтүстік Осетиядан да шамамен 23 000 грузин қашқан. 1990 жылдан бері аумақтық мәселелер грузин саясатындағы ең маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Президент Эдуард Шеварднадзе кезінде шиеленісті азайту және осы оқшауланған республикаларды дипломатиялық жолмен қайта біріктіру үшін бірнеше әрекеттер жасалды. 1996 жылы "Эргнети" базары ашылып, грузиндер мен Оңтүстік осетиялықтардың сауда-саттық жүргізетін орнына айналды. 1996 жылы Людвиг Чибиров Оңтүстік Осетияда өткен президент сайлауында жеңіске жетті. 1996 жылдың 16 мамырында Мәскеуде "Қауіпсіздікті қамтамасыз ету және сенімді нығайту шаралары" туралы меморандумға қол қойылды, ол Грузия мен Оңтүстік Осетия сепаратистері арасындағы жақындасудың алғашқы қадамы ретінде қарастырылды. Бұдан кейін Грузия президенті Эдуард Шеварднадзе мен Оңтүстік Осетияның де-факто президенті Людвиг Чибиров бірнеше рет кездесті. Олар 1996 жылы Владикавказда, 1997 жылы Явада және 1998 жылы Боржомиде кездесті. Бұл кездесулердің нәтижесінде ІЖК-ның қайта оралуы, экономикалық даму, мәселелерді саяси тұрғыдан шешу және қақтығыс аймағындағы халықты қорғау мәселелері талқыланды және оң нәтижелерге қол жеткізілді. 1998 жылдың сәуір-мамырында Грузия мен Абхазия сепаратистері арасындағы қақтығыс Гал ауданында қайтадан күшейді, онда бірнеше жүз абхаз күштері грузиндер әлі де тұратын ауылдарға еніп, сепаратистер ұйымдастырған парламент сайлауын қолдады. Грузия президенті Эдуард Шеварднадзе оппозицияның сын-ескертпелеріне қарамастан, Абхазияға қарсы әскер жіберуден бас тартты. Бұл жағдай абхаз сепаратистері мен жергілікті грузин партизандары арасында алты күндік соғысқа ұласты. Грузия оппозициясы президент Эдуард Шеварднадзені грузин армиясымен партизандарды қолдамағаны үшін соғыста жеңіліске ұшырағаны үшін кінәлады. Шеварднадзе әскери қызметке шақырылмауының себебі әскери дайындық деңгейінің жеткіліксіздігі болғанын мәлімдеді. 20 мамырда атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді. Соғыс екі тараптан да жүздеген адамның қаза болуына және 20 000 грузиннің босқындарға айналуына әкелді. 2001 жылдың қыркүйегінде Кодори аңғарында 400-ге жуық чечен жауынгерлері мен 80 грузин партизаны пайда болды. Чечен-грузин жарымәскери күштері Сухумиге дейін жетті, бірақ ақырында Абхазия күштері мен Гудаутадағы ресейлік бейбітшілік күштері тарапынан кері қайтарылды. 8-19 тамызда Грузия күштері мен Оңтүстік Осетия арасында қарқынды шайқастар болды. Бұл он екі жылдан бері бірінші әскери қақтығыс болды. 5 қарашада Ресейдің Сочи қаласында Грузия премьер-министрі Зураб Жвания мен Оңтүстік Осетия басшысы Эдуард Кокойтидің жоғары деңгейдегі кездесуінде қақтығыс аймағын әскерден арылту туралы келісімге қол жеткізілді. Атысты тоқтатуға қол жеткізілгеніне қарамастан, аймақта атыс эпизодтары жалғасты, көбінесе осетиялық тараптан бастау алды. 2003 жылғы Роза революциясы Ресеймен қарым-қатынастың нашарлауына әкелді, сонымен қатар Ресейдің екі сепаратистік аймаққа ашық көмек пен қолдау көрсетуі де осыған себеп болды. Осы қиын жағдайға қарамастан, 2005 жылдың мамырында Грузия мен Ресей екіжақты келісімге қол жеткізді, оған сәйкес Батуми мен Ахалкалакидегі ресейлік әскери базалар (Совет дәуірінен қалған) жабылды. Ресей 2007 жылдың желтоқсанына дейін осы нысандардан барлық персонал мен жабдықты шығарып тастады, бірақ Абхазиядағы Гудаута базасынан шығуға асықпады, оны 1999 жылғы Стамбул саммитінде қабылданған Еуропадағы әдеттегі қарулы күштер туралы келісімге сәйкес босату қажет болды. 2008 жылдың сәуірінде грузин-ресей дипломатиялық дағдарысы болды. 2008 жылдың 1 тамызында грузин бейбітшілік сақтаушыларын тасымалдайтын көлікке бомба шабуыл жасалды. Бұл қақтығыстың бастамасы болды және бес грузин әскери қызметшісі жарақаттанды, содан кейін бірнеше Оңтүстік Осетиялық милиция шебуылдарынан кейін мергендермен өлтірілді. Оңтүстік Осетия сепаратистері 1 тамызда грузин ауылдарын обстрелдеуді бастады. Бұл артиллериялық шабуылдар грузин әскери қызметшілерін жауап беруге мәжбүр етті. 7 тамыз күні 2008 жылы Грузия президенті Михаил Саакашвили бір жақты атысты тоқтату туралы жариялады және бейбіт келіссөздерге шақырды. Грузин ауылдарына жасалған шабуылдар (Оңтүстік Осетия қақтығыс аймағында орналасқан) грузин әскерлерінің атыспен жауап беруімен ұласты, содан кейін 8 тамыз күні түнде Оңтүстік Осетияның жарияланған Республикасының астанасы (Цхинвали) бағытында әскерлерді жылжытты, таңғы 8 тамызда оның орталығына жетті. Ресейлік әскери сарапшы Павел Фельгенгауэрдің сөзіне сәйкес, осетиялық провокация грузин жауабын тудыруға бағытталған, ол ресейлік әскери шабуылға алғышарт ретінде қажет болды. Грузин барлау қызметінің және бірнеше ресейлік БАҚ хабарларына сәйкес, грузин әскери әрекетінен бұрын ресейлік армияның бір бөлігі (бейбітшілік сақтаушы емес) Роки тоннелі арқылы Оңтүстік Осетия аумағына кірген. Ресей Грузияны "Оңтүстік Осетияға қарсы агрессия" жасады деп айыптады және 8 тамыз күні 2008 жылы "бейбітшілікті сақтау" операциясының желеуімен Грузияға қарсы ірі құрлық, әуе және теңіз шабуылын бастады. 10 тамызға дейін Цхинвали ресейлік әскерлер бақылауына көшті. Ресей күштері даулы аумақтардан тыс жердегі грузин қалаларын басып алды. Қақтығыс кезінде Оңтүстік Осетияда грузиндерге қарсы этникалық тазалау науқаны жүргізілді, соғыс аяқталғаннан кейін грузин елді мекендерінің қиратылуы да осыған кірді. Соғыс 192 000 адамды күшпен қоныстандырды және соғыстан кейін көптеген адамдар үйлеріне оралуға мүмкіндік алғанымен, бір жыл өткен соң шамамен 30 000 этникалық грузин күшпен қоныстандырылған күйде қалды. "Коммерсант" газетінде жарияланған сұхбатында Оңтүстік Осетия басшысы Эдуард Кокойти грузиндердің оралуына жол бермейтінін мәлімдеді. Франция президенті Николя Саркози 2008 жылдың 12 тамызында атысты тоқтату келісіміне қол жеткізді. Ресей 26 тамызда Абхазия мен Оңтүстік Осетияны жеке республикалар деп мойындады. Грузия үкіметі Ресеймен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Ресей күштері Абхазия мен Оңтүстік Осетияның шекарасындағы буферлік аймақтардан 8 қазан күні шығып кетті және Еуропалық Одақтың Грузиядағы Мониторингтік миссиясы буферлік аймаққа жіберілді. Соғыстан бері Грузия Абхазия мен Оңтүстік Осетияның Грузияның оккупацияланған аумақтары екенін мәлімдеп келеді.

Грузин православ шіркеуінің рөлі

Грузия Конституциясы Грузия православие шіркеуінің ерекше мәртебесін кепілдік береді. Конституция Грузия тарихы мен ұлт құруда Грузия православие шіркеуінің ерекше рөлін мойындайды. Грузия үкіметі мен Грузия православие шіркеуі арасындағы қарым-қатынастар 2002 жылғы Конституциялық келісімде, сондай-ақ Конкордат деп белгіленген, ол шіркеуге Грузиядағы барлық шіркеулер мен монастырларға меншік құқығын қоса алғанда, ерекше жеңілдіктер береді, шіркеутің мемлекеттік білім беру мәселелеріне қатысуына жол береді және оны салықтан босатады. Грузия үкіметі Грузия православие шіркеуіне жыл сайын 25 миллион лари тікелей қаржылай көмек көрсетеді, бұл КСРО кезіндегі қуғын-сүргін үшін өтемақы ретінде беріледі, бұл сомаға басқа да түрлі гранттар, салық жеңілдіктері және мүліктік трансферлер кірмейді. Сонымен қатар, Грузия православие шіркеуі қоғамдағы ең ықпалды және сенімді институт саналады. 2013 жылғы сауалнама бойынша, респонденттердің 95% оның жұмысына жағымды баға берді. Грузия халқының 84% православие дінін ұстанады, көбінесе Грузия православие шіркеуі. Қоғамдық сауалнамаларда шіркеу Грузиядағы ең сенімді институт ретінде жиі аталады. Католикос-Патриарх Илия II түрлі сауалнамалар бойынша Грузиядағы ең сенімді қоғам қайраткері деп танылған. Осыған сәйкес, шіркеу Грузияның саяси өмірінде маңызды рөл атқарады.

Чиркінің араласшы рөлі

Шіркеу көбінесе өзара қарама-қарсы саяси күштер арасындағы шиеленісті басуға көмектесетін делдал рөлін атқарады. 1991 жылдың қазан айының басында Грузиядағы саяси дағдарыс кезінде шіркеу президент Звиад Гамсахурдияның үкіметі мен оппозицияның бүлікшіл топтары арасында делдал ретінде қызмет етті. 2008 жылғы президенттік сайлаудан кейінгі дау кезінде Патриарх Илья II үкімет пен оппозиция арасында делдалдық жасады. Шіркеу сондай-ақ «Грузин арманы» мен «Біріккен ұлттық қозғалыс» арасында да жиі делдалдыққа қызмет етті. Бір дін қызметкерінің сөзіне сүйенсек, «Шіркеудің басшылығы қақтығысқан тараптарды татуластыруға тырысып, бұл тараптың немесе сол тараптың бәрі үшін ана екенін, және бұл дұрыс екенін жариялады. Бұл бір жағдайда ғана дұрыс, мысалы, маған «Біріккен ұлттық қозғалыс» пен «Грузин арманы» өкілдері келіп тұрады. «Қайнана мен келіннің» арасындағы дауды тарату үшін оларды біріктіруге тырысамын, барлық тараптар келіп жатыр. Бұл дұрыс ұстаным, себебі шіркеу егер бір жақты артықшылыққа қоймаса, бір жақтың ғана шіркеуі бола алмайды». Сонымен қатар, шіркеу Грузия мен басқа елдер арасындағы де-факто дипломатиялық байланыс құралы ретінде де жиі қызмет етті. 2013 жылы Грузия мен Ресей қарым-қатынастарын жақсартуға тырысқан кезде Патриарх Илья II Мәскеуде Ресей президенті Владимир Путинмен және Ресей Патриархы Кириллмен кездесіп, Грузия мен Ресей арасындағы де-факто дипломатиялық байланыс ролін атқарды. Кездесулер барысында тараптар екі ел арасындағы шиеленісті қарым-қатынасты талқылап, «осы қарым-қатынасты тұңғыр тұрақтан шығару үшін барлық күш-жігерді жұмсауымыз керек» деді.

Мәдени саясат

Шіркеу Грузияның дәстүрлі құндылықтарын қолдаған маңызды консервативті күш ретінде саясатта елеулі рөл атқарады. Роза революциясынан бері шіркеу пен мемлекет арасындағы қарым-қатынас күрт өзгерді. 2012 жылға дейін Саакашвили әкімшілігі либералды реформаларды ілгерілетуге тырысты, бұл шіркеутің кейбір әрекеттерін сынауға мүмкіндік беретін орта жасады. Ал «Грузин арманы» үкіметі православие басшылығымен тығыз байланыста жұмыс істеп келеді. 2018 жылғы президенттік сайлауға дейін Грузия үкіметі Грузия Православие шіркеуінің қарсылығына байланысты Грузияда марихуана өсіру мен сатуды заңдастыру жоспарынан бас тартты. Алдымен, бұл жоспар Бидзина Иванишвилиге марихуана өсіру және сату бизнесін бастауға мүмкіндік беру мақсатында болған деген болжам бар. Есірткі реформасын қолдамағанмен, Грузия Конституциялық соты марихуананы тұтынуды заңдастырды, бұл Грузия Православие шіркеуінің наразылығын тудырды. Көпшілік пікір бойынша, шіркеу Батумидегі жергілікті биліктің екінші мешіт салуға тыйым салуына, сондай-ақ Рустави қалалық әкімдігінің католик шіркеуіне шіркеу салуға тыйым салуына ықпал етті. Грузия Православие шіркеуі Грузиядағы ЛГБТ қозғалысына қарсы күресіп келеді. Грузия халқының арасында гомосексуализмге негативті көзқарас басым. Грузия Патриархы ІІ Илия гомосексуализмді ауру және рухани жағынан зиянды деп сипаттады. Бұл пікірді грузин халқы да бөліседі, олар гомосексуализмді қабылдамайды. 2013 жылы Грузия Православие шіркеуі Грузия билігін 17 мамырда Тбилисиде жоспарланған ЛГБТ митингісін тоқтатуға шақырды. 2014 жылы Грузия Православие шіркеуі 17 мамырды «Отбасы қасиеттілігі күні» деп жариялады және отбасылық құндылықтарды қорғауға уәде берді. Содан бері Отбасы қасиеттілігі күні Тбилиси және басқа қалаларда митингілермен жыл сайын атап өтіледі. 2021 және 2023 жылдары көптеген дін қызметкерлері Тбилиси мақтаныш шеруіне қарсы наразылық акцияларына қатысты. Өз уағыздарында ІІ Илия гомосексуализмді, абортты айыптады, теледидардағы жағымсыз мазмұнды цензуралауды талап етті, мектеп оқулықтарында патриотизмнің жеткіліксіздігін сынады, экстремалды либерализмге қарсы ескертулер жасады және шетелден келген «жалған мәдениеттен» сақтандырды. Ол Грузия заңына сәйкес басқа діндерге тең мәртебе беруге қарсылық білдірді және халықаралық білім алмасу мен шетелде жұмыс істеуді патриоттық емес деп сынады. 2014 жылы Грузия Парламенті «Барлық түрдегі дискриминацияны жою туралы» Грузия заңын қабылдады. Бұл заң Грузия мен Еуропалық Одақ арасындағы визалық либерализация жоспарын аяқтаудың шарты ретінде 2013 жылғы Еуропалық көршілік саясатының (ЕҚС) елдік прогресс есебінде ұсынылды. Заңның 1-бабы ЛГБТ-ге қарсы «дискриминацияға» тыйым салады. Грузия Православие шіркеуі парламентті заң жобасын талқылауды тоқтатуға шақырды, «заңсыздықты заңға айналдыру – үлкен күнә» және «мүміндер бұл заңды қабылдамайды» деді. Шіркеутің пікірінше, бұл заң Грузия халқының басым көпшілігіне қарсы олардың еркіне қарсы рухани жағынан зияндылықты таңуға бағытталған. Сыншылар бұл заң қауымдастық құру және дін бостандығын бұзады деп мәлімдеді.

Сайлау жүйесі

Сайлау реформасы грузин саяси тарихында ең көп қайталанарлық пікірталастардың бірі болды, ал наразылық бірінен кейін бірі келген әкімшіліктерге қатысты сынның маңызды көзіне айналды. Ең көп дау тудырған мәселелер сайлау жүйесі және сайлау шегі болды. Сайлау жүйесі 2010 және 2017-2018 жылдардағы конституциялық реформалар барысында кеңінен талқыланды. 2016 жылғы парламент сайлауынан кейін оппозиция 2020 жылы қолданыстағы жартылай пропорционалды жүйені толық пропорционалды жүйеге ауыстыруды ұсынды, ал үкіметтік партия бұл ауысуды 2024 жылға ықпалдастыруды қалады. Ол кезде 150 орындық грузин парламенті 77 орынды аралас жүйе арқылы пропорционалды өкілдікпен (5% шегі) және 73 бір мандаттық сайлау округі арқылы сайланды. Бұл мәселе келесі жылдары да бөліс тудыратын мәселе болып қала берді. 2019 жылғы жазғы наразылықтар кезінде оппозиция 2020 жылғы грузин парламент сайлауы үшін толық пропорционалды жүйеге өтуді тағы да талап етті, нәтижесінде «Грузин арманы» партиясының лидері Бидзина Иванишвили бұл талапты қабылдады. Алайда, 2019 жылдың қараша айында парламент мүшелерінің бір бөлігі сайлау жүйесін өзгерту туралы заң жобасына қарсы дауыс берді, бұл жаңа наразылықтарға себеп болды. «Грузин арманы» партиясының көпшілік депутатары сайлау реформасын тоқтатты, оның орнына екі палаталы заң шығарушы орган құруды ұсынды, оның жоғарғы палатасы көпшілік сайлау округтері бойынша сайланатын Сенат, ал төменгі палатасы пропорционалды өкілдікпен сайланатын Парламент болар еді. Президент Саломе Зурабишвили де 2020 жылы ұқсас келісімге келді. Бұл саяси дағдарысқа әкеп соқты, оны ЕО және АҚШ делдалдық жасады. Нәтижесінде, 2020 жылғы сайлау үшін сайлау кодексі 120 пропорционалды (1% шегі, бұрынғы 3% шегінен төмендетілді) және 30 бір мандаттық сайлау округінен тұратын аралас жүйеге өзгертілді. Сондай-ақ, партиялардың парламентте көпшілік орындарға ие болуына тыйым салынды, егер олар дауыстардың 40% -нан кемін алса. Пропорционалды сайлау жүйесін жақтаушылар көпшілік жүйенің үкіметтік партияға артықшылық беретінін және шындықты дәл бейнелемейтінін, үкіметтік партияға жергілікті сайлау округтерінде көптеген орындарды жеңіп алуға және алған дауыс санынан әлдеқайда көп орын алуға мүмкіндік беретінін мәлімдейді. Олар сондай-ақ бұл жүйенің бір немесе екі партиялық парламент құру мүмкіндігін арттыратынын айтады. Жартылай пропорционалды немесе толық көпшілік жүйелерді жақтаушылар мұндай жүйенің жергілікті аймақтар мен тікелей сайланған өкілдері арасында тікелей байланыс орнататынын, парламент мүшелерінің жауапкершілігін арттыратынын және партияның вертикальді билеуін әлсірететінін мәлімдейді. Пропорционалды жүйенің жақтаушылары көпшілік жүйенің артықшылықтары демократиялық институттардың әлсіздігіне байланысты іс жүзінде жұмыс істемейтінін, өйткені көпшілік депутаттар өздерінің мүдделерін қорғауға тырысады, ал олардың қарсыластары бұл мәселені шешу үшін қайта сайлауды енгізуді ұсынады. Тағы бір даулы мәселе сайлау шегі жүйесі болып табылады, оппозициялық саяси партиялар көпшілік өкілдікті қамтамасыз ету үшін 5% сайлау шегін жоюды талап етеді. 2022 жылы үкіметтік «Грузин арманы» партиясы Еуропалық Кеңес Грузияға ЕО-ға қатысу үшін кандидат мәртебесін берсе, шекті 5% -тан 3% -қа дейін төмендетуге уәде берді, бірақ бұл әлі болған жоқ. Қазіргі уақытта парламентте өкілдігі бар және 2020 жылғы сайлауда шексіз сайлау жүйесі арқылы сайланған 15 саяси партияның тек екеуі («Грузин арманы» және «Күш бірлікте») 5% -дан астам дауыс алды.

Олигархия

Грузия саясатындағы бизнесмендердің ықпалы соңғы жылдары көпшілік пікірталасындағы ең даулы тақырыптардың бірі болды. Грузияның ең бай адамы Бидзина Иванишвили 2013 жылғы қазан айында президент сайлауында Георгий Маргвелашвили жеңіске жеткен соң премьер-министр қызметінен кетіп, саясаттан толығымен бас тартқанын мәлімдеді. Бірақ көптеген сарапшылар мен оппозициялық топтар Иванишвилидің мемлекеттік лауазымда болмаса да, биліктегі «Грузин арманы» партиясының ең ықпалды шешім қабылдаушысы болып қала бергенін айыптады. 2018 жылы Иванишвили ресми түрде саясатқа оралып, сол жылғы президенттік сайлауға дейін «Грузин арманының» төрағасы болды. Президент ретінде Саломе Зурабишвили кейіннен көптеген шешімдерін Иванишвилимен келісіп алғанын растады, соның ішінде 2019 жылы тұтқындалған үкіметке қарсы белсенділерге кешірім беру туралы да талқылады. Иванишвили 2021 жылдың басында тағы да саясаттан кететінін жарияласа да, Зурабишвили 2022 жылы Иванишвилидің үкімет қызметінде «маңызды ықпалына» ие екенін мәлімдеді. 2020 жылғы Transparency International есебінде Бидзина Иванишвилидің ықпалы жылдар бойы өскені (және «2016 жылдан бері экспоненциалды түрде») айтылды. Ол саясаттан ресми түрде шеттенгеніне қарамастан, Үкіметке, құқық қорғау органдарына, сот жүйесіне, парламенттік институттарға және БАҚ-қа айтарлықтай бақылау жасады. Сайлау нәтижелерін өзгерту үшін жасалған қылмыстық істерді пайдалану, сайлаудағы бұрмалаушылықтар, саяси қарсыластарды қуғындау және шантаж жасау, ықпалды шешім қабылдаушыларды мемлекеттік қызметтен шеттету, жеке секторды бақылауға алу үшін жауыздықпен басып алу, наразылық акцияларын тоқтату сияқты әрекеттер арқылы билікті сақтап келді. 2012 жылдан бері биліктегі бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктер мемлекеттік қызметке кірмес бұрын Иванишвилидің әртүрлі компанияларында жұмыс істеген, олардың ішінде: Премьер-министрлер Георгий Квирикашвили және Ираклий Гарибашвили («Cartu Bank»), Ішкі істер министрі Вахтанг Гомелаури (2012 жылға дейін Иванишвилидің жеке күзетшісі), бұрынғы Бас прокурор Шалва Тадумадзе (2012 жылға дейін оның жеке адвокаты), Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің басшысы Григол Лилуашвили («Cartu Bank»), бұрынғы Инфрақұрылым министрлері Майя Тскитишвили және Нодар Джавахишвили («Cartu Bank»), бұрынғы Денсаулық сақтау министрлері Екатерина Тикарадзе және Давид Сергеенко (Иванишвилиге тиесілі жеке клиниканың бұрынғы директорлары), Экономика министрі Дмитрий Кумсишвили («Cartu Bank») және Мемлекеттік арнайы қорғау қызметінің басшысы Анзор Чубинидзе (оның жеке күзетшілер қызметінің бұрынғы басшысы). Парламент төрағасының бұрынғы орынбасары Давид Усупашвили, өзі Иванишвилидің «Грузин арманында» қызмет еткен, Ираклий Гарибашвили мен Георгий Квирикашвилидің премьер-министрлік әкімдіктері «кадрларды тағайындау саясатында, оның ішінде Министрлер кабинетін және тағайындау тәртібі заңмен белгіленген кеңселерді тағайындауда толығымен еркін емес» екенін мойындады. Иванишвили 2021 жылдың қаңтарында ресми түрде саясаттан кетіп қалса да, азаматтық қоғам мен БАҚ ұйымдары оның билікке ықпалын сақтап отырғанын мәлімдеді. Ол көпшілік алдында пайда болған жоқ, бірақ бірнеше мәлімдеме жасады, соның ішінде бұрынғы премьер-министр Георгий Гахарияны оппозицияға қосылғаннан кейін «сатқын» деп атады, сондай-ақ Ресейдің Украинаға шабуыл жасағаннан кейін АҚШ елшісі Келли С. Дегнанмен кездескенін растады. 2021 жылдың қыркүйегінде Мемлекеттік қауіпсіздік қызметіндегі ішкі барлау деректерінің жаппай ағылуы оппозиция, журналистер, азаматтық қоғам және дипломаттар туралы мәліметтерді Иванишвилиге жеке бергенін көрсетті. Грузиялық бизнесмен және бұрынғы қорғаныс министрі Давид Кезерашвилидің Грузия саясатына араласуына қатысты маңызды даулар туды. Кезерашвили Саакашвили президенттігі кезінде бірнеше жоғары лауазымдарда қызмет етті, 2006 жылы қорғаныс министрі болып тағайындалды. Ол Грузия-Ресей соғысы кезінде қорғаныс министрі болып қызмет етті және кең таралған сыннан кейін жақын арада отставкаға кетті. Осы кезеңде Кезерашвилидің байлығы туралы ақпараттар пайда болды, кейбіреулер оның қорғаныс министрі болып қызмет еткен кезінде саяси жемқорлыққа қатысқан деді. Швейцариялық Tribune de Genève басылымының хабарлауынша, Кезерашвилидің сенімді тұлғалары оның қорғаныс министрі қызметінен кеткеннен кейін екі күн ішінде миллиондаған долларды аударған үш офшорлық компанияны тіркеген. Ол содан кейін елден де кетіп қалды. Тергеу 2012 жылы басталды және 2021 жылы Грузия Жоғарғы соты Кезерашвилинің қорғаныс министрі болып қызмет еткен кезінде 5 миллионнан астам евроны жымқырғанын анықтады, содан кейін бұл ақшаны шетелге аударған. Сот Кезерашвилиді осы жемқорлық әрекеттері үшін он жылға бас бостандығынан айырды. Ұлыбританияда тұратын Кезерашвили түрме жазасынан қашып құтылды. 2023 жылы BBC «Мәңкілік ақшаның миллиард долларлық алаяқтығының артындағы бизнесмендерді іздеу» деген тақырыпта журналистік тергеу жариялады, онда Кезерашвилидің әлемдік алаяқтық және реттелмеген инвестициялық брендтер желісінің басшысы екені айтылды. Бұл брендтер салымдарын алдап, инвестиция жасау сылтавымен әсіресе еуропалық зейнеткерлерден ақша жымқырып отыр. Алаяқтық желінің негізгі нысаны – еуропалық зейнеткерлер. Қазіргі уақытта Эуропол, Эурожаст және бірнеше ұлттық үкіметтер (оның ішінде Грузия және Германия билігі) осы қылмыстарды анықтау және қылмыскерлерді жауапқа тарту үшін ынтымақтастық жасайды. Кезерашвилидің Грузиялық саяси партияларға, азаматтық қоғам ұйымдарына және БАҚ құралдарына үлкен сомада қаржы жұмсағаны хабарланды. 2019 жылы Кезерашвили оппозициялық «Формула TV» телеарнасының бақылау үлесін сатып алды. Кезерашвили «Біріккен ұлттық қозғалыс», «Стратегия Агмашенбели», «Еуропалық Грузия», «Гирчи — Көбірек бостандық» және «Дроа» сияқты бірнеше Грузиялық оппозициялық партиялардың ірі қаржы демеушісі болып саналады. Ол «Гирчи — Көбірек бостандық» партиясымен басқарылатын «Гирчи TV» телеарнасына да қаржы көмегі көрсеткен. 2023 жылдың басында Кезерашвили «Біріккен ұлттық қозғалыс» партиясының ішкі сайлауына араласып, атқарушы кеңесін сайлауға тырысқаны үшін айыпталды. «Біріккен ұлттық қозғалыс» төрағасы Ника Мелия Кезерашвилидің партияға «жасырын ықпал» ету үшін оған қарсы артық жоспарлар жасағанын айыптады. Мелия оны «олигарх» деп сипаттап, оның Леван Хабеишвилимен алмастыруға тырысқанын айтты, ол Кезерашвилимен жақын байланыста болған. Нәтижесінде Хабеишвили «Біріккен ұлттық қозғалыстың» жаңа төрағасы болып сайланды. Кезерашвилидің Хабеишвили сайлауында маңызды рөл атқарғаны хабарланды. 2022 жылдың 17 маусымында Еуропалық комиссия Грузияға 12 реформаны орындамайынша ЕО мүшелігіне кандидаттық мәртебе бермеуді ұсынды. Бесінші тармақ – «экономикалық, саяси және қоғамдық өмірдегі мүдделердің артық ықпалын жою арқылы «олигархтарды жоюға» деген міндеттемені іске асыру». Жауабында «Грузин арманы» Украинаның антиолигарх заңына ұқсас, саясатқа, БАҚ-қа және үкіметтік емес секторға қатысы бар бизнес лидерлерін бағыттайтын заң жобасын ұсынды, бірақ сыншылар бұл заң тиімді болмайды деп мәлімдеді.

Гендерлік және саяси өкілдік

Грузия саясатындағы гендерлік өкілдік мәселесі ұзақ уақыттан бері пікірталас тудырып келеді. 2011 жылы Парламент партиялардың сайлау тізімдеріне әйелдерді көптеп қосуға ынталандыру мақсатында заң қабылдады, бұл партиялардың әйелдер үлесі кемінде 20% болған жағдайда мемлекеттік қаржыландыруды 10%-ға арттыруды көздеді. Соңғы жылдары парламентте гендерлік квота енгізу туралы бірнеше даулы ұсыныстар жасалды. Мұндай әрекеттер 2017 және 2018 жылдары бірнеше рет сәтсіз аяқталды, ал 2019 жылдың маусымында конституциялық түзетулерге қосылды. Қазіргі заңнамаға сәйкес, барлық саяси партиялар сайлау тізімінде әр төрт кандидаттың арасында кемінде бір әйелді міндетті түрде қосуы керек. Бұл көрсеткіш 2028 жылға қарай үштен біріне дейін өседі, ал квота 2032 жылы күшін жояды. Либертариандық және консервативтік ұйымдар парламенттік сайлауда гендерлік квотаға қарсы тұрды. 2020 жылы «Гирчи» партиясы мен журналист Тамар Черголеишвили квотаға қарсы Конституциялық сотқа екі талап арыз берді: біреуі саяси партияларға стандарттар қоюдың заңдылығына, екіншісі теориялық «тек әйелдерден тұратын партияға» квоталардың де-факто тыйым салуына қарсы болды. Олар гендерлік квоталар теңдік құқығы сияқты көптеген құқықтарды, сондай-ақ партия тарапкерлері мен одақтастарының партия тізімін еркі бойынша толтыруға қатысуға белсенді және пассивті дауыс беру құқықтарын бұзады деп мәлімдеді. Конституциялық сот тиісті заңнамалық нормаларды конституциялық деп тапты. Сот квоталар теңдікті қамтамасыз етуге бағытталғанын, мемлекеттің әйелдердің саясатта өкілдігіне мүмкіндік беру үшін «жасанды кедергілерді» және «нақты теңсіздіктерді» жоюға қатысты оң міндеттемелері бар екенін мәлімдеді, осы мәселе саясатта әйелдердің төмен өкілдігіне кінәлі деп есептеді. Сот бұл шаралардың «уақытша» екенін де растады және әйелдердің өкілдігін арттыру мақсатында заң ерлерге квота қоймайтынын, соның салдарынан тек әйелдерден тұратын партия тізімдеріне рұқсат берілгенін айтты. Сот шешімі дау тудырды, «Гирчи» партиясы нормаларға қарсы тағы бір сот процесін бастады. Гендерлік квоталарды демократияға қайшы немесе конституцияға қайшы деп санайтын партиялардың қатарында «Лело», «Еуропалық Грузия», Еңбек партиясы, «Гирчи» және Консервативтік қозғалыс бар. Кейбір саяси лидерлер саясаттағы әйелдердің рөлін де сұраққа алды: Еңбек партиясының төрағасы Шалва Нателашвили 2020 жылы гендерлік квоталарға және гендерлік зорлық-зомбылыққа қарсы заңға қарсы сөйледі, ал «Гирчи» партиясының төрағасы Иаго Хвичия «ерлер батыл және билікке ие болуға биологиялық тұрғыдан бейім» деп мәлімдеді. Дүниежүзілік экономикалық форумның 2016 жылғы «Global Gender Gap» есебіне сәйкес, Грузия саясаттағы әйелдердің қатысуы бойынша 144 елдің ішінде 114-орында тұр. Саломе Зурабишвили 2018 жылы Грузияның тұңғыш әйел президенті болып сайланды, бірақ Нино Бурджанадзе 2003–2004 және 2007–2008 жылдары екі рет уақытша президент міндетін атқарды. Әйел саясаткерлерге қарсы шабуыл ретінде сексуалдық қысым мен қауқаптар жиі қолданылды, мысалы, депутат Тинатин Бокучава мен Эка Беселия, соңғысы 2016 жылы секс-видеолардың жариялануының құрбаны болды. Президент Зурабишвили 2021 жылы сайлау тізімінде диаспора өкілдерінің болуын қамтамасыз ету үшін қосымша квоталар ұсынды. Біріккен ұлттық қозғалыс болашақ парламенттік сайлауда диаспораның Грузия саясатына қатысуын арттыру мақсатында электрондық дауыс беруді енгізуді ұсынды.

Орталықсыздандыру

Грузияның жергілікті және халықаралық деңгейдегі саяси басқаруын орталықсыздандыруды күшейту туралы ұсыныстар бар. Freedom House 2020 жылғы есебінде Грузияның жергілікті билікті арттыру бойынша көрсеткіші 2,75/7 болды, бұл жүйенің жоғары дәрежеде орталықтандырылғанын көрсетеді, ал Еуропалық Парламенттің 2022 жылғы Грузия-ЕО серіктестік келісімінің іске асырылуы жөніндегі есебі орталықсыздандырудың жетіспеушілігін сынады. "Civil Georgia" бұл мәселені "Грузия тәуелсіздік алғаннан бері демократиясының шешімін таба алмаған мәселесі" деп сипаттады. Кеңес Одағынан мұра еткен орталықтандырылған басқару жүйесіне ие болған Грузияның орталықсыздандыруға жасаған алғашқы қадамдары 1996 жылғы "Жергілікті өзін-өзі басқару туралы" заңмен жүзеге асты, ол қала деңгейінде сайланатын ассамблеяларды құрды, бірақ сол кездегі биліктің көп бөлігі президент тағайындаған аудан әкімдерінің ("Гамгебели") қолында болды. 2001 жылы Америка халықаралық институты азаматтық қоғам ұйымдарының қолдауымен жергілікті және аудандық деңгейде тікелей сайлауды көздеген заң жобасын әзірледі, сонымен қатар Тбилисиді тарихи аудандарға бөлуді ұсынды, олардың әрқайсысының өз сайланған кеңесі болар еді. Алайда, Парламент президент Шеварднадзенің қолдауымен тек муниципалитет әкімдерін тікелей сайлауға рұқсат беретін заң жобасын қабылдады, Тбилиси мен Потиден басқа. "Рауза революциясынан" кейін бірнеше орталықсыздандыру реформалары ұсынылды, оның ішінде мемлекеттік мектептерді жергілікті билік органдарына беру және жергілікті билік органдарына бағынышты аудандық деңгейдегі сайланған шерифтер лауазымын құру арқылы Ішкі істер министрлігін орталықсыздандыру. Дегенмен, осы реформалардың көпшілігі Саакашвили әкімшілігімен тоқтатылды. Оның орнына, ол 2006 жылы USAID және UNDP қолдауымен барлық қалалық ассамблеяларды таратып, тек аудандық деңгейдегі сайланған кеңестерді сақтап, мемлекеттік мүлікті ішінара орталықсыздандырды. Михаил Саакашвили елдің саяси орталығын Тбилисиден көшіруді ұсынды, нәтижесінде 2005 жылы Конституциялық сот Батумиге, ал Парламент 2012-2018 жылдары Кутаисиге көшірілді. 2014 жылы жергілікті билік органдарына кең өкілеттік беруді және сайланған аймақтық губернаторлар лауазымдарын құруды көздеген ірі орталықсыздандыру реформасы Грузия православие шіркеуінің қарсылығына тап болғаннан кейін сәтсіз аяқталды, ал премьер-министр Бидзина Иванишвили сол кезде орталықсыздандыру реформаларын баяулату туралы мәлімдеді. Үкімет 2020-2025 жылдарға арналған орталықсыздандыру стратегиясын қабылдады, онда фискалдық орталықсыздандыру көзделген, бірақ бүгінгі күнге дейін осы мақсатқа қатысты жасалған жалғыз қадам – жергілікті билік органдарына LEPL құруға өкілеттік беру болды. 2020 жылғы парламент сайлауы кезінде көптеген оппозициялық партиялар қалалық судьялар мен шерифтерді сайлау арқылы құқық қорғау және сот жүйесін орталықсыздандыруды қолдады. Жергілікті сайлау жүйесі де пікірталас тудырды. Орталықсыздандыруды жақтаған кейбір топтар қазіргі кезде премьер-министр тағайындайтын аймақтық губернаторларды сайлауды талап етті. Басқалары 2005 жылы таратылған қалалық ассамблеяларды сайлауды ұсынды.

Поляризация

Саяси поляризация Грузиядағы демократиялық дамуға қатысты маңызды мәселе ретінде ішкі және халықаралық байқаушылар, соның ішінде азаматтық қоғам ұйымдары, дипломаттар және саяси тұлғалар тарапынан анықталды. Жақындағы үрдістерді талдау 2018 жылғы президенттік сайлаудан кейін биліктегі «Грузин арманы» партиясының қолдаушылары мен олардың оппозициясы арасындағы поляризацияның күрт өскенін көрсетті. Өзі сол сайлауда сайланған президент Саломе Зурабишвили 2020 жылы Еуропалық парламент алдында сөйлеген сөзінде «деполяризацияны» президенттігінің басымдығы ретінде атап, оны «қоғамның қатерлі ісігі» деп сипаттады. 2023 жылғы наурызда Халықаралық Республикалық институт жүргізген сауалнама көрсеткендей, саяси поляризация грузин азаматтарының 5% үшін ең маңызды ұлттық мәселе болып саналды, бұл «этникалық және діни қақтығыстармен» теңестірілді және денсаулық сақтау және қоғамдық қауіпсіздіктен жоғары бағаланды. 2019 жылғы Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің есебінде поляризация ұлттық қауіпсіздікке қауіп деп бағаланды, ал сол жылы Омбудсмен кеңсесі «саяси поляризацияны күшейту» ұлттық кемшілік ретінде атады. 2018 жылғы президенттік сайлаудан және 2019 жылғы Тбилисидегі наразылықтардан бері поляризацияның айтарлықтай өскені байқалды. Бұған 2020 жылғы парламенттік сайлау кезіндегі сайлаушылардың ірі алаяқтығы туралы айыптаулар және оппозициялық партиялардың оның нәтижелерін мойындамауы сияқты бірқатар саяси дағдарыстар ілесіп келді. Одан кейінгі келіссөздер барысында Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағасы Шарль Мишель «саяси поляризация тоқтатылуы керек» деді. Премьер-министр Георгий Гахария 2021 жылдың ақпанындағы кенеттенгі отставкасының себептерінің бірі ретінде «поляризация мен қарама-қайшылықты» атады, оларды «елдің болашағы мен экономикалық дамуына» қауіп төндіретін факторлар деп бағалады. Грузиядағы поляризацияның тамырларын анықтау бойынша біртұтас пікір қалыптаспағанмен, президент Зурабишвили оны «грузин халқының табиғатының бір бөлігімен» байланыстырып, антисоветтік диссиденттік қозғалысқа дейінгі кезеңдегі бөліністерді атап көрсетті. Кейбір сарапшылар поляризацияға реттелмеген әлеуметтік желілердің кең таралуы, жаңғыруға қарсылық және сайлаудағы радикалды таңдаулардың әсерін тигізді деп санайды, ал басқалары, соның ішінде Зурабишвили, Ресейдің «жаңалықтарды бұрмалау арқылы айырықтарды күшейтетін» «жұмсақ күшін» айыптады. 2020-2021 жылдардағы Грузияның саяси дағдарысы кезінде президент Саломе Зурабишвили «жақын тарихты ортақ түсінудің жолдарын табу, өткеннің жараларын емдеу және алға жылжу» мақсатындағы процесті жариялады. Ол «Ұлттық келісім процесі» деп атаған бұл бастама Грузин православие шіркеуінің қолдауын алды және 2021 жылдың 16 желтоқсанында Орбелиани сарайында өткен саяси партиялардың қабылдауында ресми түрде басталды. Ол ұлттық бөлінуді, эмиграция толқынының себебі ретінде аталатын «барлық мәселе бойынша қатаң поляризацияны» және сепаратистік қақтығыстарға қарсы ұлттық бірліктің жоқтығын айыптады. Сонымен қатар, президент Саакашвилиге кешірім беруден, Сандро Гиргвлянидің анасы Ирина Енукидзенің естелігін сақтаудан, сондай-ақ оның президенттігі кезінде үкімет әрекеттері салдарынан қаза тапқандардың естелігін сақтаудан бас тартты. Президент бұл процесті «шетелдік араласусыз грузин жобасы» деп сипаттады, бұл саяси дағдарыстың шешілуіне батыстың бұрынғы әрекеттерінен өзгеше еді. Ұлттық келісім процесі «құрылымсыз» деп сипатталды, ал президент процестің бірінші кезеңі тыңдаудан тұратынын мәлімдеді. NAP-тың алғашқы тыңдауы 2022 жылдың 17 ақпанында Орбелиани сарайында өтті. БҰМ-ның Ника Мелия 16 желтоқсандағы қабылдауға қатысудан бас тартты, бірақ 21 желтоқсанда Саакашвилиді босату талабымен аштық жариялаған сөзінде процесті қолдады. Соңғысы да бастаманы құттықтады, бірақ үкіметке қарсы үлкен демонстрацияларға шақырды. «Грузин арманы» партиясының төрағасы Ираклий Кобахидзе саяси күштер арасындағы келісімге жету үшін «әділеттілік» қағидатын негіз ретінде атады. 2021 жылдың желтоқсанында басталған Ұлттық келісім процесі, поляризацияға қарсы құрал ретінде партиялық емес қоғамдық саясатты талқылауды мақсат еткенімен, бірнеше айдан кейін күйреп қалды. Еуропалық комиссия Грузияға мүшелікке үміткер мәртебесін беру үшін 2022 жылдың маусым айында анықтаған 12 реформалық басымдықтардың біріншісі «саяси поляризацияны шешу» болды. Әртүрлі оппозициялық және азаматтық қоғамдық ұйымдар парламент ішінде билікті бөлісу келісімдері, қабылдауға болатын сөздерді тоқтату, саяси қарсыластарға шабуылдардың азаюы, оппозициялық топтарға қарсы ақпарат тарату үшін Стратегиялық коммуникация департаменттерін пайдалануды тоқтату және парламенттегі пікірсайыстарды көбейту сияқты бірқатар шараларды ұсынды. «Гирчи» және «Азаматтар» сияқты бірнеше саяси партиялар поляризацияны азайту және кіші партияларды қолдау мақсатымен 5% сайлау шегін жоюды ұсынды. Биліктегі «Грузин арманы» партиясы Грузияның Еуроодаққа үміткер мәртебесін алу сияқты ортақ мақсаттардың айналасында бірігуді ұсынды. Кейбір сарапшылар поляризацияның өзі мәселе емес, Грузиядағы демократияның кері кетуінің салдары екенін айтты. CRRC Georgia зерттеу ұйымы поляризация Грузияда кең таралған деген пікірмен келіспейді, өйткені көптеген дауыс берушілер өзін партиялық емес деп сипаттады.

Сайлау мәселесі

Грузия тәуелсіздік алғаннан бері еркін және әділ сайлау ортасын орнатуда қиындықтарға тап болып келеді, Эдуард Шеварднадзе (1992–2003) және Михаил Саакашвили (2004–2012) басшылығымен, сондай-ақ «Грузин арманы» үкіметіне (2012 жылдан бері) қатысты үлкен даулар мен сайлау алаяқтығы туралы айыптаулар орын алды. АҚШ Конгресінің Хельсинки комиссиясының 2000 жылғы есебінде 1999 жылғы парламент сайлауы кезінде «елдегі сайлау комиссияларына артық ықпал ету» фактісі тіркелген. Бұл Шеварднадзенің «Азаматтар одағы» партиясының сол жылы және 2000 жылғы президент сайлауында үлкен жеңіске қол жеткізуіне көмектесті. Шеварднадзе кезеңінде ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылау миссиялары бюллетеньдерді толтыру, хаттамаларды бұрмалау және дауыс санау процесінде ашықтықтың болмауы сынға алынды. 2003 жылғы қарашадағы кең ауқымды сайлау алаяқтығы «Гүл революциясына» әкелді, ал 2004 жылғы президенттік және парламенттік сайлаулар Грузия тарихындағы ең еркін сайлаулар деп танылды, себебі ЕҚЫҰ есебінде олар «бұрынғы сайлаулармен салыстырғанда мақтауға лайық прогресс көрсетті» делінген. Алайда, Саакашвили басшылығы да 2008 жылғы президент сайлауы кезінде сайлаушылардың манипуляциялануы туралы айыптаулармен күресті, оның нәтижелерін оппозиция мойындамады (бұл оның өкілеттігі аяқталғанға дейін орнынан кетуін үнемі талап ету арқылы тұрақты саяси дағдарысқа әкелді). 2012 жылғы парламент сайлауында саяси партиялар (оның ішінде биліктегі «Бірыңғай ұлттық қозғалыс» және оның қарсыласы «Грузин арманы») сайлаушыларға пара беру әрекеттеріне қатысты. 2020 жылғы Грузия парламент сайлауы оппозиция мен билік партиясы арасындағы келіспеушілікке себеп болды, оппозиция сайлау нәтижелерінің бұрмаланғанын мәлімдеді. Олар 2020 жылғы сайлауда және одан бұрын 2018 жылғы президент сайлауында сайлау нәтижелеріне әсер ету үшін Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің (МҚҚ) кең ауқымды араласуын айыптады. Билік партиясы бұл айыптауларды жоққа шығарды, оппозиция мен ҮЕҰ сайлау алаяқтығының нақты дәлелдерін ұсынбағанын атап өтті. 2020 жылғы сайлауды ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясы және басқа да халықаралық ұйымдар кейбір кемшіліктерді атап өтсе де, еркін және әділ деп мойындады. Грузиядағы АҚШ елшілігі ЕҚЫҰ мәлімдемесіне жауап ретінде былай деді: «Біз барлық тараптарды екінші турдан және болашақ сайлаулардан бұрын осы кемшіліктерді жоюға шақырамыз. Сайлау процесін бұзуға бағытталған сайлаушыларды қорқыту, дауыс сатып алу, дауыс беру құпиясына араласу, партиялық және мемлекеттік қызметтің араласуы, сайлау бақылаушылары мен журналистерге қарсы зорлық-зомбылық, нәтижелерді жоққа шығару үшін жеткіліксіз болса да, Грузияның сайлау процесіне нұқсан келтіріп, қабылданбайды».