Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грузияның саяси жүйесі Грузиядағы саясат көппартиялық жүйемен парламенттік өкілді демократиялық республика болып табылады. Грузия Президенті – рәсімдік мемлекет басшысы, ал Грузия Премьер-министрі – үкімет басшысы. Премьер-министр мен Үкімет атқару билігін жүзеге асырады. Заң шығару билігі Грузия Үкіметі мен бірпалаталы Парламентке жүктелген. Грузия мемлекеті Абхазия және Аджария автономиялық аймақтары мен Оңтүстік Осетияның бұрынғы автономиялық аймағын қоспағанда, жоғары дәрежеде орталықтандырылған. Кеңес үкіметі тұсында Грузия КСР-і құрамында автономияға ие болған Абхазия мен Оңтүстік Осетия 1990 жылдары Грузиядан бір жақты тәуелсіздік алды. Грузия үкіметі Абхазияны Грузия құрамындағы автономиялық аймақ ретінде мойындайды, бірақ Оңтүстік Осетияға ерекше мәртебе бермейді.
Political system of Georgia
Politics in Georgia involve a parliamentary representative democratic republic with a multi party system. The President of Georgia is the ceremonial head of state and the Prime Minister of Georgia is the head of government. The Prime Minister and the Government wield executive power. Legislative power is vested in both the Government and the unicameral Parliament of Georgia. The Georgian state is highly centralized, except for the autonomous regions of Abkhazia and Adjara and the former autonomous region of South Ossetia. Abkhazia and South Ossetia, which had autonomy within the Georgian SSR during Soviet rule, unilaterally seceded from Georgia in the 1990s. While, , the Georgian government recognizes Abkhazia as autonomous within Georgia, it does not recognize South Ossetia as having any special status.
Грузия монархиясының саяси жүйелері
Ертедегі грузин мемлекеттерінің басты ерекшелігі рулық құрылымдар болды, олар орталықтандырылған патшалықтарға қарағанда әртүрлі кландардың конфедерациясына көбірек ұқсады. Батыс Грузияда әртүрлі тайпалар бірігіп, Диаохи мен Колхис сияқты прото-мемлекеттерді құрғанда, елдің басқа бөліктері "мамасахлиси" (მამასახლისი, "шаңырақтың басшысы") бастаған жеке кландармен басқарылды. Олар үлкен жерлерді бақылап, өз кландарына қарасты отбасылар үшін ережелер белгіледі. Бізге белгілі жалғыз мамасахлиси – б.з.д. 4 ғасырда Александр Македонскийдің Иберияны басып алуымен құлатылған Мцхетаның Самарасы, бірақ оның ұлы Фарнаваз кейін Иберия патшалығын құрды. Б.з.д. III ғасырда Иберия ең қуатты грузин мемлекеті ретінде пайда болды, ол бір патшаның басқаруымен орталықтандырылған патшалық болып, бірнеше провинцияларға бөлінді. Әр провинцияны патша тағайындаған "эристави" (ერისთავი, "халық басшысы") басқарды. Алайда, орталықтандыруға күшті ақсүйектер қарсы шықты, олар өздерінің ықпалының төмендеп бара жатқанын көрді және қарулы көтерілістер арқылы өздерінің жер құқықтарын мойындатуға мәжбүр етті. Бұл ақсүйектер бастапқыда "азнаури" (აზნაური) деп аталды, ал олар арасындағы ғасырлар бойғы билік күресі нәтижесінде ақсүйектердің жоғары класы – "мтавари" (მთავარი) немесе "тавади" (თავადი) пайда болды, бұл батыс еуропалық ханзада атағымен теңестірілді. Патшалар, эриставилер, ханзадалар мен азнаурилер арасындағы билік бөлісу дамыды, бірақ ғасырлар бойы негізінен өзгермеді және ортағасырлық Грузия патшалығы кезінде де жалғасты, тіпті бірнеше монархтар ақсүйектердің ықпалын төмендетуге тырысқанына қарамастан. 11 ғасырдың соңында патша Давид IV мемлекеттік реформаға кірісті, ол бір жағынан ірі дворяндардың билігін төмендетіп, екінші жағынан патшаға кеңес беру үшін мемлекеттік кеңес ("Дарбази") құрды, ол дін және феодалдық өкілдерінен тұрды. Патшайым Тамар тұсында саудагерлердің көтерілісі Дарбазидің өкілеттіктерін кеңейтуге әкелді. 1490 жылы Дарбази ондаған жылдар бойы соғысқан Грузия патшалығын ресми түрде таратуға дауыс берді, оның орнына үш патшалық және бір княздық құрылды (Кахетия, Картли, Имеретия және Самцхе). Дарбазиден басқа, патшаның істерін басқаруға бірнеше сарай шенеуніктері көмектесті, олардың алдында "мтсигнобартухутсеси" (მწიგნობართუხუცესი) тұрды, ол әдетте патшаның үкімет басшысы ретінде әрекет ететін шіркеу өкілі болды. Бұл институттардың көпшілігі 15 ғасырдың соңында патшалықты өз ара бөліскен әртүрлі грузин мемлекеттеріне мұрагерлікпен көшті, бірақ олардың билігі көбінесе шешім қабылдау құқығы шетелдік басқыншы күштердің (Османлы түріктері немесе Сафави Персиясы) қолында болғандықтан, сондай-ақ кейде орталық үкіметтен де күшті болған қуатты ақсүйек үйлердің (Дадиани, Гуриэли, Багратион Мухранели және т.б.) ықпалында болды.
Tribal configurations were the dominant feature of early Georgian states, which resembled confederations of different clans more than centralized kingdoms. While in Western Georgia, various tribes came together to form proto states like Diaokhi and Colchis, other parts of the country were ruled by individual clans led by a "mamasakhlisi" (მამასახლისი, "head of household") that controlled large swaths of land and set rules for the various families settled under his clan. The only known mamasakhlisi is Samara of Mtskheta in the 4th century BCE who was overthrown by Alexander the Great's occupation of Iberia but whose son Pharnavaz eventually created the Kingdom of Iberia. In the 3rd century BCE, Iberia emerged as the most powerful Georgian state, a centralized kingdom ruled by one king and divided into several provinces, each governed by an "eristavi" (ერისთავი, "head of the people") appointed by the king. However, centralization was challenged by powerful nobles who saw their influence decrease and forced through armed rebellions the recognition of their own land rights. These nobles would originally be known as "aznauri" (აზნაური), while centuries of power struggles between these nobles eventually gave rise to a higher class of nobles, the "mtavari" (მთავარი) or "tavadi" (თავადი), equivalent to the western European title of prince. Power sharing between kings, eristavis, princes, and aznauris evolved but remained largely the same over the centuries and continued during the medieval Kingdom of Georgia, despite attempts by several monarchs to lower the influence of the noble class. In the late 11th century, King David IV engaged in a state reform that lowered the power of large nobles on the one hand, while creating a state council (the "Darbazi") to advise the king and made of both church and feudal representatives. Under Queen Tamar, a rebellion by the merchant class led to a large expansion of the Darbazi's powers. In 1490, it was the Darbazi that voted to formally abolish the Kingdom of Georgia after decades of civil wars, replacing it with three kingdoms and one principality (Kakheti, Kartli, Imereti, and Samtskhe). Besides the Darbazi, several court officials assisted the monarch in administering the kingdom's affairs, led by the "mtsignobartukhutsesi" (მწიგნობართუხუცესი), usually a Church figure acting as head of the king's government. Many of these institutions would be inherited by the various Georgian states that divided among themselves the kingdom at the end of the 15th century, although their powers were largely reduced as most decision making powers were held by foreign invading powers (Ottoman Turkey or Safavid Persia), as well as powerful noble houses that at times were more powerful than the central government (Dadiani, Gurieli, Bagration Mukhraneli, etc. ).
Өңірлік айырмашылықтар
Атаулы түрде, орталық үкімет Грузияның көп бөлігін тарих бойы бақылап келгенімен, географиялық оқшаулану салдарынан кейбір аймақтар толық тәуелсіздікке ие болмаса да, көбінесе дербес болды. Әсіресе, Сванетия, Хевсуретия және Тушетия сияқты жоғау таулы аймақтарда монархтардың немесе жат жұрттық басқыншылардың назарына ілікпегендіктен, тәуелсіз саяси және сот жүйелері қалыптасты. Сванетия, ежелгі заманнан бері жат жұрттық шабуылдар кезінде ұлттық құндылықтарды сақтау ошағы ретінде танылған, орта ғасырдың соңында-ақ, жалғыз билеушісі болмайтын, сайланған өкілдер арқылы тәуелсіз құқықтық жүйе құрған шағын кландық ұйымдарға бірікті. Заңдық шешімдер дәстүрлі түрде иконаларға ант беру арқылы бекітілетін болды, бұл жүйе жергілікті дауларды шешу үшін бүгінге дейін сақталып келеді. Тарихшы Бригитта Шраде бұл жүйені Грузин православие шіркеуімен тұрақтандырылған "әскери-демократиялық жүйе" деп сипаттады, ал шіркеу Местия қаласында өкілдік еткендіктен, Местия Сванетияның де-факто тарихи астанасы саналады. Ресей империясының әкімшілері аймақтың үнемі наразылығына тап болғандықтан, оны "Еркін Сванетия" деп атады. 2022 жылы президент Саломе Зурабишвили ұлттық сот реформасына дәстүрлі свандық төрелік жүйелерін енгізуді ұсынды. Басқа таулы аймақтарда, мысалы Хевсуретиде, жергілікті тұрғындар "халықтың иелері мен заң шығарушылары" деп аталатын Гага (გაგა) деп аталатын губернаторларды сайлап қойды. Гагалар ежелгі дәстүрлерге негізделген түрлі отбасылар арасындағы дауларды реттеуге қатысып, шағын мәселелерде жергілікті судьялар, ал отбасылық жанжалдарды клан ақсақалдары шешті. Елдің кейбір аймақтарында гагаларды "Махвши" (მახვში) деп атаған. Бұл ежелгі институттардың тарихи шығу тегі толыққанды белгілі болмаса да, осы дәстүрлер қола дәуірінің соңында қалыптасып, 19 ғасырға дейін сақталған деп есептеледі.
Though nominally, a central government controlled most Georgian territories throughout history, certain regions were largely autonomous, if not entirely independent, due to their geographic isolation. Notably, high mountain regions like Svaneti, Khevsureti, and Tusheti developed independent political and judicial systems as their affairs were largely ignored by monarchs or foreign invaders. In Svaneti, long considered to be a refuge for national treasures in times of foreign invasions, small villages coalesced together into small clan based organizations with no single ruler and cultivating independent legal systems carried out by elected representatives, as early as the late medieval period. Legal rulings were traditionally confirmed by oaths taken on icons, a system that continues to be observed to this day to arbitrate local conflicts. This system has been described by historian Brigitta Schrade as a "military democratic system" stabilized by the Georgian Orthodox Church, itself represented locally in the town of Mestia, making the latter a de facto historical capital of Svaneti. Russian imperial administrators facing continuous insubordination from the region would label it "Free Svaneti". In 2022, President Salome Zourabichvili proposed to integrate traditional Svan arbitration systems into national judicial reform. In other mountainous provinces like Khevsureti, locals historically elected governors called Gagas (გაგა), also known as the "masters and legislators of the people". Gagas were regularly involved in arbitrating conflicts between various families based on ancient customs and was represented in small cases by local judges, while intra family feuds were regulated by clan elders. In some parts of the country, gagas were called "Makhvshi" (მახვში). Though the historical origins of these ancient institutions are not well known, it is believed these traditions were established in the late Bronze Age period and continued well into the 19th century.
Бірінші республика (1918-1921)
19 ғасырда грузин патшалықтары мен бір княздік Ресей империясына қосылды. 1918 жылы Ресей империясы құлағаннан кейін Оңтүстік Кавказ елдері тәуелсіздіктерін жариялап, Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасын құрды. Қысқа ғұмырлы мемлекет Грузия, Армения және Әзірбайжан халықтарын бір үкімет пен бір заң шығару органы – Сеймнің құрамында біріктірді. Сеймге Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында Осман империясымен Кавказ майданындағы жаушылықты тоқтату үшін тікелей келіссөздер жүргізу өкілеттігі берілді. Үш елдің сыртқы саясаттағы әртүрлі таңдаулары мемлекеттің ыдырауына себеп болды және 1918 жылдың мамырында Грузия Демократиялық Республикасы жарияланды. ГДР-дің алғашқы үкіметі Премьер-министр Ной Рамишвили басқарған, Социал-демократиялық (меншевиктер) партиясының басымдығын қамтамасыз еткен солшыл коалициядан құралды. Шілдеде оның орнына бұрынғы императорлық үкіметті республикалық институттарға ауыстыру үшін алғашқы реформаларды жүргізген Ноэ Жордания келді. Жергілікті, муниципалдық деңгейдегі үкіметтер тікелей сайлау арқылы құрылды, ал 20 ғасырдың басынан бері құрылған императорлық провинциялар мен революциялық кеңестер таратылды. ГДР-нің заң шығару органының рөлін бастапқыда өтпелі Ұлттық кеңес атқарды. 1919 жылғы пропорционалдық сайлаулар 130 мүшеден тұратын Құрылтай жиналысын сайлады, олардың мақсаты елдің тұңғыш Конституциясын әзірлеу болды. Конституциялық Ассамблеяда Социал-демократиялық партия басым көпшілікті құрады, ал жалпы саны төрт партия (соның ішінде Грузияның Социалистік-федералистік революциялық партиясы, Ұлттық демократиялық партиясы және Грузияның Социалистік-революциялық партиясы) өкілдік етті. 1919 жылғы сайлау Грузия тарихындағы тұңғыш жалпыұлттық, тікелей және жалпы сайлау болып табылды, онда 20 және одан үлкен жастағы барлық азаматтарға дауыс беру құқығы берілді, бұл Грузияны әйелдерге дауыс беру және сайланбалы лауазымдарға ие болу құқығын берген әлемдегі алғашқы елдердің біріне айналдырды. Әртүрлі революциялық, әскери және императорлық трибуналдар Конституциялық Ассамблея сайлаған судьялармен аудандық соттармен алмастырылды. Социал-демократиялық партия Грузиядағы ең күшті саяси ұйым болды. Оның ықпалы әлемдік социалистік қозғалыстағы кең ауқымды халықаралық серіктестер желісіне де негізделген, бұл 1920 жылы Екінші Интернационалдың Грузияға сапарынан көрінді, ол Грузияны "социалистік идеологияның тірі бейнесі" деп жариялады. Оппозициялық Грузияның Социалистік-федералистік революциялық партиясы мен Грузияның Социалистік-революциялық партиясы да солшыл және көбінесе радикалды болды. Ұлттық демократиялық партия – Құрылтай жиналысында өкілдік еткен жалғыз оңшыл партия. Тарихшы Отар Жанелидзе ГДР-дегі саяси плюрализмді "бейбіт бәсекелестік" деп сипаттады, ол бәсекелестікке негізделген, бірақ келісімге келуге дайын риторикамен көрінді. Грузия Демократиялық Республикасының Конституциясы 1921 жылдың 21 ақпанында қабылданды және әлеуметтік демократия қағидаттарын бекітті. Радикалды парламенттік құжат президенттің кеңсесіне қажеттілік көрмеді және оның орнына саясатты қабылдайтын және оны жүзеге асыратын әлсіз атқарушы билікке басшылық ететін Үкімет төрағасы, сондай-ақ Премьер-министр болатын заң шығарушы органның үстемдігін көздейді. Грузия Демократиялық Республикасы көптеген саяси күйреулерді бастан өткерді, өйткені ол Сочи қақтығысы, Оңтүстік-Батыс Кавказ Республикасына қарсы соғыс, грузин-осетин қақтығысы және Армения-Грузия соғысы сияқты көптеген аумақтық қақтығыстарға қатысты. Осы шиеленістерге байланысты Конституциялық жиналыс Абхазия, Саингило және Аджария сияқты даулы аймақтарға Грузия Конституциясында бекітілген автономия мәртебесін беру туралы шешім қабылдады. Қысқа ғұмырлы болуына қарамастан, меньшевиктер үкіметі грузин большевиктеріне қарсы қарулы күреске қатысты, оларға орыс большевиктер қозғалысы да қолдау көрсетті. Грузия большевиктері Рача-Лечхуми, Самегрело және Душетиде шаруалар мен жұмысшылардың көптеген көтерілістерін ұйымдастырды. 1920 жылы олар меньшевиктер үкіметін басып алып, большевиктердің басшыларын тұтқындады. Нәтижесінде, Қызыл Армия көтеріліске көмектесу үшін Әзірбайжаннан Грузияға шабуыл жасады, бірақ грузин армиясы оларды ығыстырды. Кеңес Ресейі мен Грузия арасында келісімге қол қойылды, бұл Ресейдің Грузияның тәуелсіздігін мойындауына әкелді, Грузия Грузия Коммунистік партиясының қызметін заңдастыруға міндетті болды. Алайда, бірнеше айдан кейін большевиктер меньшевиктер үкіметіне қарсы тағы бір көтеріліс ұйымдастырды және Қызыл Армия көтеріліске көмектесу үшін Грузияға қайта шабуыл жасады, бұл Грузияда меньшевиктер үкіметінің құлауына әкелді. Бұл үкімет Франциядан 1954 жылға дейін ресми түрде өкілеттіктерді жүзеге асыра берді.
In the 19th century, Georgian kingdoms and one principality were integrated into the Russian Empire. Following the collapse of the Russian Empire in 1918, South Caucasus nations declared their independence and formed the Transcaucasian Democratic Federative Republic. A short lived state, it brought together the Georgian, Armenian, and Azerbaijani nations under one government and one legislature, the Seim, empowered with directly negotiating with the Ottoman Empire in the last months of World War I to end hostilities on the Caucasus front. The state collapsed as the three nations differed on their foreign policy choices and by May 1918, the Democratic Republic of Georgia was proclaimed. The first government of the DRG was made of a left wing coalition dominated by the Social Democratic (Menshevik) Party and headed by Prime Minister Noe Ramishvili. In July, he would be replaced by Noe Zhordania, who carried out the first reforms to transition the previous imperial government into republican institutions. Local, municipal level governments were established through direct elections, while imperial provinces and revolutionary councils established since the early 20th century were abolished. The role of DRG's legislative organ was first filled by a transitional National Council. The proportional elections in 1919 selected a Constituent Assembly made of 130 members with a goal of drafting the country's first ever constitution. An overwhelming majority held by the Social Democratic Party, while overall four parties were represented in the Constituent Assembly (including Georgian Socialist Federalist Revolutionary Party, National Democratic Party and Socialist Revolutionary Party of Georgia). The 1919 elections are the first nationwide, direct and universal elections in the history of Georgia and all citizens aged 20 and older were granted the right to vote, making Georgia one of the first countries in the world to grant women the right to vote and hold elected office. Various revolutionary, military, and imperial tribunals were replaced by district courts with judges elected by the Constituent Assembly. The Social Democratic Party was the most powerful political organization in Georgia. Its influence was also based on a large network of international partners within the global socialist movement, as shown in the 1920 visit to Georgia by the Second International, which declared Georgia a "living incarnation of the socialist ideology". The opposition Georgian Socialist Federalist Revolutionary Party and Socialist Revolutionary Party of Georgia were also left wing and mostly more radical. The National Democratic Party the only right wing party to be represented in the Constituent Assembly. Historian Otar Janelidze has described the political pluralism in the DRG as "peaceful rivalry", expressed by competitive but compromising rhetoric. The Constitution of the Democratic Republic of Georgia was adopted on 21 February 1921 and embodied principles of social democracy. A radically parliamentarian document, it saw no need for the office of a President and instead envisioned a governing legislature adopting policies for a weak executive to implement, itself led by a President of the Government, also known as the Prime Minister. The Democratic Republic of Georgia saw many political turmoils as it was involved in numerous territorial conflicts such as Sochi conflict, the war against the South West Caucasian Republic, Georgian–Ossetian conflict and Armeno Georgian War. Due to these tensions, the Constituent Assembly decided to grant disputed regions, such as Abkhazia, Saingilo and Adjara status of autonomy, which was enshrined in the Constitution of Georgia. Throughout its short lived existence, the Menshevik government was embroiled in armed struggles against Georgian Bolsheviks, which were also backed by the Russian Bolshevik movement. Georgian Bolsheviks organized numerous peasants' and workers' rebellions in Racha Lechkhumi, Samegrelo and Dusheti. In 1920, they staged a coup against the Menshevik government, which led to arrests of Bolshevik leaders. Consequently, the Red Army invaded Georgia from Azerbaijan to aid the rebellion, although they were driven off by the Georgian army. The agreement was signed between the Soviet Russia and Georgia, which led to Russian recognition of Georgia's independence with Georgia being obliged to legalize activities of the Communist Party of Georgia. However, a few months later, the Bolsheviks staged another rebellion against the Menshevik government and the Red Army invaded Georgia again to aid the rebellion, leading to toppling of the Menshevik government in Georgia. That government would continue to formally exercise powers until 1954 from France.
Кеңес Грузиясы
Шабуылдың алғашқы күндері, грузин большевиктерінің басшылары Грузияның Советтік Социалистік Республикасын ресми түрде жариялап, заң шығару және атқару биліктерін бірге иеленген Революциялық комитет (RevKom) құрды. Грузин КСР-інің де-юре тәуелсіздігі 1921 жылдың мамырында Кеңес Ресейі мен Кеңес Грузиясы арасындағы Жұмысшы-шаруалар одағы туралы келісіммен уақытша мойындалды. Алайда, Грузияның РевКомы өкілеттігін Ресей тағайындаған Кавказ бюросы Коммунистік партиясы және 11-ші Қызыл Армияның Революциялық Әскери Кеңесі берді, ал жұмысшылар мен шаруалар жасақтары, Жас коммунистік лигасы сияқты қарулы күштерді пайдалана отырып, елдегі билігін нығайтты. Большевиктер биліктің бөлінуінің либералды-демократиялық қағидасын мойындамады, советтік социалистік республикалардағы барлық билікті жұмысшы табы қолдауы және біртұтас жүзеге асыруы керек деп сақты. РевКом 1921 жылдың 21 сәуірінде мемлекеттік билікті ұйымдастыру туралы декрет арқылы барлық заң шығару және атқару биліктерін ресми түрде өз қолына алды. Большевиктер жүйесінде РевКом мүшелері үкіметтің атқарушы органы ретінде Халық Комиссариаттарын құрды, ал Ішкі істер Халық Комиссариаты тез арада ең ықпалды мемлекеттік мекемеге айналып, 1919 жылы сайланған барлық жергілікті басқару органдарын таратып, оларды жергілікті Коммунистік партия басшылары бақылайтын революциялық аудандармен алмастырды. Оның билігін Мемлекеттік саяси басқарма (ОГПУ), Арнайы комитет (СакЧека), кейін Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті (КГБ) қолдады. Мушглехини (Жұмысшы-шаруа кеңестері) 1922 жылы жұмысшы, шаруа және әскери кеңестерін сайлау үшін сайлау өткізілгенге дейін Комиссариаттардың қызметін бақылау үшін инспекциялық орган ретінде құрылды. Бұл сайлауға және одан кейінгі барлық сайлауларға дін қызметкерлері, жеке секторда жұмыс істейтін азаматтар мен бұрынғы мемлекеттік қызметкерлердің қатысуына тыйым салынды, сондай-ақ Коммунистік партиядан басқа барлық саяси партиялардың қатысуына жол берілмеді. Бұл сайлаулар 380 мүшеден тұратын РевКом съезін сайлады, ол өз кезегінде 95 мүшеден тұратын Бүкіл Грузия Орталық Атқару Комитетін сайлады, ол атқару билігін жүзеге асырды. 1922 жылы Советтік Грузия өзінің Конституциясын қабылдады, бірақ ол басқа советтік республикалардың Конституцияларынан ерекшеленбеді. 1927 жылдың наурызында қабылданған жаңа Конституция билікті Жоғарғы Кеңес (заң шығарушы орган) мен Халық Комиссарлары Кеңесі (атқарушы орган) арасында бөлісті, ал Грузия Бүкілресейлік Советтердің Съезінің Орталық Атқару Комитетінде өкілдік құқығына ие болды. Барлық лауазым иелері Грузия Коммунистік партиясының мүшелері болды және оларды Кеңес Одағы тағайындаған большевиктер партиясының Кавказ бюросы тағайындады. Барлық басқа саяси партияларға тыйым салынды, бірақ 1970-ші жылдардың соңында Грузин Хельсинки одағы, Республикалық партия және Ұлттық демократиялық партия сияқты кейбір астыртын оппозициялық топтар партиялар ретінде ұйымдаса бастады.
In the early days of the invasion, a Revolutionary Committee (RevKom) was proclaimed by Georgian Bolshevik leaders which formally declared the Soviet Socialist Republic of Georgia and held both legislative and executive powers. A de jure independence of the Georgian SSR was temporarily recognized by the Worker Peasant Union Agreement between Soviet Russia and Soviet Georgia of May 1921. However, the Georgian RevKom held its power from the Russia appointed Caucasian Bureau of the Communist Party and the Revolutionary Military Council of the 11th Red Army, while solidifying its hold over the country using armed factions like the Militia of Workers and Peasants and the Young Communist League. The Bolsheviks did not recognize the liberal democratic concept of separation of powers, arguing that all power in the soviet socialist republics should be held by the working class and exercised in a unified manner. The RevKom formally took over all legislative and executive powers through a 21 April 1921 decree about organization of the state power. Under the Bolshevik system, People's Commissariats by the members of RevKom of were formed as the executive branch of government and soon, the People's Commissariat of Internal Affairs became the most powerful state institution, abolishing all local governments elected in 1919 and replacing them with revolutionary districts overseen by local Communist Party leaders. Its power was backed by the State Political Department (OGPU), the Special Committee (SakCheka), and later the Committee of State Security (KGB). Mushglekhini (or Worker Peasant Councils) were created as a form of inspectorate to oversee the activities of the Commissariats before legislative elections were held in 1922 to elect Workers', Peasants', and Military Soviets. Those elections, and all subsequent ones under the Soviet regime banned participation for clergymen, people employed in the private sector, and former public workers, while preventing the participation of all political parties other than the Communist Party. These elections elected a 380 member RevKom Congress, which in turn elected a 95 member All Georgia Central Executive Committee, which held executive power. Soviet Georgia adopted its own constitution in 1922, although it was virtually the same as that of other Soviet republics. A new constitution adopted in March 1927 organized state powers between the Supreme Soviet (legislature) and the Soviet of People's Commissars (executive), while Georgia was entitled seats in the Central Executive Committee of the Congress of All Russia Soviets. All officeholders were members of the Communist Party of Georgia and were appointed by the Caucasus Bureau of the Bolshevik Party, itself appointed by the Soviet Union. All other political parties were banned, although some underground dissident groups started to organize as parties in the late 1970s, including the Georgian Helsinki Union, the Republican Party, and the National Democratic Party.
Тәуелсіздік және төңкеріс
Грузияда саяси плюрализм 1989 жылғы 9 сәуірдегі трагедиядан кейін Кеңес Одағындағы саяси реформалардың нәтижесінде қайта орнатылды. 1990 жылы барлық партияларға ашық сайлаулар өткізу жоспарланды. 1990 жылғы қазан айындағы Жоғарғы Кеңес сайлауына алты партия және бес блок қатысты. Сайлауда Коммунистік партия жеңіліске ұшырады, ал диссидент Звиад Гамсахурдия басқаратын кеңеске қарсы партиялардың «Дөңгелек үстел – Азат Грузия» коалициясы жеңіске жетті. Ол Жоғарғы Кеңестің төрағасы болып сайланды, кейіннен Жоғарғы Кеңес болып қайта аталды және 1991 жылғы 9 сәуірде тәуелсіздік жариялауға әкелген қадамдар жасады. Мемлекеттік органдар 1976 жылғы Кеңес Конституциясы бойынша жұмыс істеуін жалғастырды, бірақ тәуелсіздік алғаннан кейін француз үлгісіндегі президенттік республика құру үшін бірнеше өзгерістер қабылданды. 14 сәуірде Звиад Гамсахурдия Грузия Президенті ретінде мойындалды, ал 26 мамырда өткен президенттік сайлау оның мәртебесін растады. Жоғарғы Кеңес тек заң шығару функциясын сақтап қалды, ал атқару билігі Президент пен оның тағайындаған Премьер-министрінің қолында болды. Халықаралық азаматтық қоғамдық ұйым Helsinki Watch жаңа президенттік өкілеттіктерді «шешуші» деп сипаттады, олар Президентке вето құқығын, соғыс және әскери жағдай жариялау құқығын, Премьер-министрді, Жоғарғы Сот төрағасын, Бас прокурорды және Бас қолбасшыны тағайындау құқығын, сондай-ақ қылмыстық қудалаудан иммунитет беру құқығын берді. Жоғарғы Кеңес Президенттің билігін нығайтуға бағытталған реформаларды қабылдады, соның ішінде тек Президентке бағынышты облыстардағы ықпалды префекттерді тағайындау құқығы да болды. 1991 жылдың тамызында Ұлттық гвардияның бір бөлігі бұрынғы Премьер-министр Тенгиз Сигуа мен Ұлттық гвардия қолбасшысы Тенгиз Китованидің басшылығымен көтеріліс жасады, ал оларға Грузияның криминалдық әлемімен байланысы бар жартылай әскери ұйым – Мхедриони көмектесті. 1991 жылдың соңына қарай қақтығыс азаматтық соғысқа айналды, және Звиад Гамсахурдия 1992 жылдың 6 қаңтарында Грузиядан қашуға мәжбүр болды. Ол өзінің құлатылуын ешқашан мойындамады, және оның көптеген жақтастары, Жоғарғы Кеңестің мүшелері де оны эмиграциядағы заңды Президент деп тануын жалғастырды, алғашқыда Грозныйде, содан кейін Батыс Грузияның Самегрело аймағында, 1993 жылы қайтыс болғанға дейін. Төңкерісшілер 1992 жылдың қаңтарында Жоғарғы Кеңес пен барлық мемлекеттік институттарды таратып жіберген Әскери Кеңес жариялады. Әскери Кеңеске Тенгиз Китовани, Тенгиз Сигуа және Мхедриони жетекшісі Яба Иоселиани басшылық етті, оның толық құрамы жарияланбады, бірақ ол атқару және заң шығару биліктерін біріктірді. 1992 жылдың наурыз айында Әскери Кеңес таратылып, оның орнына Эдуард Шеварднадзе төрағалық еткен Уақытша Мемлекеттік Кеңес құрылды. Мемлекеттік Кеңес 1992 жылдың қазан айында «Мемлекет басшысы» (Эдуард Шеварднадзе) мен 20 партия және төрт блоктан тұратын Парламентті сайлау өткізді. Мемлекеттік Кеңес өмір сүрген үш жыл ішінде Оңтүстік Осетиядағы қақтығысты шешу, Абхазиядағы соғыс, Премьер-министр лауазымын жойған мемлекеттік реформалар және жаңа Конституцияны жазу сияқты шаралар жүргізді.
Political pluralism was reintroduced in Georgia after political reforms in the Soviet Union that followed the 9 April 1989 tragedy. Elections open to all parties were scheduled for 1990. Six parties and five blocs took part in the Supreme Soviet elections of October 1990, which saw the defeat of the Communist Party and the victory of the Round Table—Free Georgia coalition, a group of anti Soviet parties led by dissident Zviad Gamsakhurdia. The latter was elected Chairman of the Supreme Soviet, which was renamed the Supreme Council and which took steps that eventually led to a declaration of independence on 9 April 1991. Though state authorities continued to operate under the 1976 Soviet Constitution, several changes were adopted following independence to create a French style presidential republic. On 14 April, Zviad Gamsakhurdia was recognized as President of Georgia and presidential elections held on 26 May confirmed his status. The Supreme Council retained solely a legislative role, while the executive was controlled by a President and a Prime Minister appointed by him. The international civil society organization Helsinki Watch described the new presidential powers as "sweeping", granting the President the right to veto, to declare war and martial law, to appoint the Prime Minister, the Supreme Court chairperson, the State Prosecutor, and the Commander in Chief, immunity from criminal prosecution. The Supreme Council adopted reforms meant to consolidate President's power, including the power to appoint powerful prefects in regions answerable only to the President. In August 1991, parts of the National Guard declared a rebellion under the leadership of former Prime Minister Tengiz Sigua and National Guard commander Tengiz Kitovani, and would soon be assisted by the Mkhedrioni, a paramilitary organization with the ties to the Georgian underworld. The conflict devolved into a civil war by the end of 1991 and Zviad Gamsakhurdia was forced to flee Georgia on 6 January 1992. He would never recognize his overthrow and many of his partisans, including members of the Supreme Council, continued to recognize him as legitimate President in exile, first in Grozny and then in the western Georgian region of Samegrelo, until his death in 1993. Coup leaders proclaimed a Military Council in January 1992 that abolished the Supreme Council and all state institutions. The Military Council was led by Tengiz Kitovani, Tengiz Sigua, and Mkhedrioni leader Jaba Ioseliani and combined both executive and legislative powers, although its full composition was never published. In March 1992, the Military Council disbanded itself to be replaced by an interim State Council chaired by Eduard Shevardnadze. The State Council held nationwide elections in October 1992 to elect a "Head of State" (Eduard Shevardnadze) and a Parliament composed of 20 parties and four blocs. In the three years of the State Council's existence, it went through a resolution of the conflict in South Ossetia, a war in Abkhazia, state reforms that abolished the Prime Minister's post, and the writing of a new Constitution.
Бірінші Конституция
Төңкерістен кейін көп ұзамай Әскери Кеңес Грузия Демократиялық Республикасының 1921 жылғы Конституциясын ресми түрде қалпына келтіретін қаулы қабылдады. Мемлекеттік Кеңес 1992 жылғы қарашадағы «Кіші Конституция» деп белгілі Мемлекеттік билік туралы заңға сәйкес құрылды. 1993 жылғы наурызда Парламент Грузияның жаңа Конституциясын жазу үшін Эдуард Шеварднадзе төрағалық еткен Мемлекеттік Конституциялық комиссия құрды. Парламент 1995 жылғы 24 тамызда Конституцияны ратификациялады, бастапқы ұсынысты өзгертіп, бұрынғы жартылай президенттік республика орнына президенттік басқару жүйесін құрды. Конституцияның қабылдануынан кейін 1995 жылдың соңында президенттік және парламенттік сайлаулар өтті, нәтижесінде Эдуард Шеварднадзе және оның жаңа президенттік партиясы – Грузия Азаматтар Одағы қайта сайланды. Сайлау шегінің енгізілуі көп партиялылықтың жылдам төмендеуіне алып келді: Парламенттегі партиялардың саны 1995 жылы 14-ке, ал 1999 жылы 4-ке дейін азайды. Азаматтар Одағы оппозициялық партиялардың жетекші мүшелерін, соның ішінде «Жасылдар» партиясының Зураб Жваниясын белсенді түрде қабылдады, ол көп ұзамай Азаматтар Одағының көрнекті көшбасшысына айналды. Оның жалғыз күшті қарсыласы – Аджарияның ықпалды губернаторы Аслан Абашидзенің аймақтық «Демократиялық жаңғыру одағы» болды. Алайда, Азаматтар Одағының ішкі дағдарысы көп ұзамай Президент Шеварднадзенің біріктіре алмаған әртүрлі фракциялардың құрылуына әкелді. Бұл фракциялар оппозициялық партияларға қарағанда Президент Шеварднадзенің саясатына қарсы тұруда тиімдірек болды. Атап айтқанда, «Реформаторлар» фракциясы Шеварднадзе үкіметінің көпшілігіне қарсы сыбайлас жемқорлыққа қарсы реформаларды ілгерілетуге тырысты.
Shortly after the coup, the Military Council passed a resolution which formally restored the 1921 Constitution of the Democratic Republic of Georgia. The State Council was organized under the State Power Act of November 1992, also known as the "Small Constitution". In March 1993, Parliament created a State Constitutional Commission chaired by Eduard Shevardnadze to author the new Constitution of Georgia. Parliament ratified the Constitution on 24 August 1995, after amending the original proposal to create a presidential system of governance instead of the previously envisioned semi presidential republic. The adoption of the Constitution was followed by presidential and parliamentary elections in late 1995 that reelected Eduard Shevardnadze and his new presidential party, the Citizens Union of Georgia. The imposition of electoral thresholds led to a rapid decrease in multi partisanship: the number of parties in Parliament decreased to 14 in 1995 and four in 1999. The Citizens Union actively recruited leading members of the opposition parties, including Zurab Zhvania of the Greens Party, who soon became a prominent leader of the Citizens Union. Its only strong opposition was the regional Democratic Revival Union of Adjara's strongman governor Aslan Abashidze. However, an internal divide within the Citizens' Union soon led to creation of the various factions which President Shevardnadze failed to unite. These factions turned out to be more effective in opposing President Shevardnadze than opposition parties. Most notably, the Reformers Faction pushed for anti corruption reforms against a majority of the Shevardnadze government.
Роза революциясы және Саакашвилидің президенті
2001 жылы бұрынғы Әділет министрі Михаил Саакашвили өзінің партиясын – Жаңа ұлттық қозғалысты (кейіннен Біріккен ұлттық қозғалысы деп қайта аталды) құрды. 2002 жылы Зураб Жвания өзінің Демократтар партиясын құруға көшті. Президенттік фракция, ықпалды губернатор Леван Мамаладзе басшылығымен, оның көптеген қолдаушыларын парламенттік комитеттердегі басшылық лауазымдардан босатуға қол жеткізді. Кейін Жвания Нино Бурджанадземен одақтасып, ол сол кезде Азаматтар одағынан парламенттің көрнекті мүшесі болды. Грузияның оппозициялық партиясы, соңғы жылдары танымалдыққа ие болған Грузияның Еңбек партиясы, өзін заң шығарушы және атқарушы биліктің жоғарғы сатысында тұрған Жаңа ұлттық қозғалысы мен Жаңа оңшыл саясаткерлерге қарама-қарсы ретінде орналастырды. 2002 жылғы жергілікті сайлаудан кейін Шеварднадзе өзін қолдауға болатын саяси коалицияны қайта құруға тырысты. КГК 2003 жылғы парламент сайлауына дейін қайта құрылды, бұл 2005 жылғы президент сайлауына дейін негізгі сынақ болып саналды. Алайда, президент Шеварднадзенің танымалдылығы шамамен 5%-ға дейін төмендеді, бұл оның басшылығымен КГК-ны қайта жаңғыртуға жасалған кез келген әрекетті әлсіретті. Жаңа КГК ішкі даулар бойынша бөлініп, өзінен кеткендерді алмастыру үшін тиімді басшылықтың жоқтығын көрсетті. Оппозициялық партиялардың үлкен танымалдылыққа ие болғанына қарамастан, 2003 жылғы парламенттік сайлауда Шеварднадзе партиясы қайта сайланды, бірақ сайлауда ірі көлемде алдап-сұлтандау жасалғаны туралы айыптаулар 2003 жылдың қарашасында Розалар революциясына әкелді. Розалар революциясы бейбіт оқиға болды – посткеңестік әлемдегі алғашқы түсті революция – және нәтижесінде Шеварднадзе қызметтен кетіп, үш адам билікке келді: Михаил Саакашвили президент, Зураб Жвания премьер-министр және Нино Бурджанадзе Парламент спикері болды. Жаңа Парламент 2004 жылы конституциялық түзетулерді ратификациялады, бұл Президенттің өкілеттіктерін ұлғайтып, үш көшбасшы арасында өкілеттіктерді бөлісті. Жаңа Грузия үкіметі он жылдық азаматтық қақтығыстардан кейін мұра еткен құлап бара жатқан инфрақұрылым мен терең сыбайлас жемқорлықты тоқтату үшін ауқымды реформалар жүргізді. Полиция саласында радикалды реформалар жүргізілді, 2004 жылы сыбайлас жемқорлықты жою үшін бүкіл полиция күші жұмыстан босатылды. Үкімет шетелдік инвестицияларды тартуға бағытталған либералды экономикалық реформаларды енгізді және бірнеше министрліктер мен мемлекеттік ведомстволарды жойды. Үлкен ауқымды жекешелендіру жүзеге асырылды, еңбек заңнамасы либералдыланды, денсаулық сақтау жекешелендірілді, импорттық тарифтер төмендетілді, капиталға бақылау жойылды, салықтар төмендетілді, көптеген мемлекеттік реттеуші органдар таратылды және грузин жеріне шетелдіктердің иелік етуіне тыйым салынды. Білім берудегі реформалар академиялық секторда кеңестік дәуірдегі басшылықты жою үшін жаппай жұмыстан босатуға әкелді. Жергілікті өзін-өзі басқару орталықтандырылды, бұл мыңдаған сайланған ауылдық кеңестерді жоюға әкелді. Заңсыз ұрлықпен байланысты заңнамалар қоғамдық өмірге астыртын әлемнің ықпалын азайту үшін қатаңдалды, бұл жаппай тұтқындауға әкелді. 2005 жылы Парламент мектептерде дін оқытуды және мектептерде діни рәміздерді діни мақсаттарда пайдалануды шектеу туралы Жалпы білім беру туралы заң қабылдады. Революциядан кейінгі үкімет алғашқы жылдары халық тарапынан үлкен қолдау тапты, бұл 2004 жылғы президенттік сайлауда Саакашвилиге 97% дауыс берілгенін және сол жылы өткен парламенттік сайлауда Ұлттық қозғалысқа заң шығарушы органда айқын көпшілік берілгенін растады. Жаңа үкімет сыбайлас жемқорлықты жоюда айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. 2008 жылы Transparency International Грузияны Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде 67-орынға ие етті, бұл көрсеткіш 10 мүмкін баллдың 3,9 балын құрады. Бұл ТМД елдері арасындағы ең жақсы нәтиже және Грузияның 2004 жылдан бері 2,0 баллмен 133-орында тұрған көрсеткішіне қарағанда күрт жақсарды. Қылмыстар деңгейі де төмендеді және Грузия ең қауіпсіз елдердің біріне айналды. Бірінші төрт жылда ЖІӨ едәуір өсті, бірақ экономикалық реформалар кедейлікті азайта алмады және тұрмыс деңгейін едәуір арттырмады. Сандро Гиргвлианидің өлтірілуі сияқты даулы оқиғалар үкіметтің танымалдылығын төмендетті. Үкімет сөз бостандығын қорғау үшін жалған жала жабатын қылмыстық кодекстің ережелерін алып тастады. Алайда, БАҚ-тың плюрализмі төмен деңгейде қалды. Оппозициялық телеарналар Грузияның Ұлттық коммуникация комиссиясынан жаңалықтар тарату лицензиясын алуда қиындықтарға тап болды. 2007 жылғы Грузиялық наразылықтар кезінде мыңдаған грузиндықтар Саакашвили билігіне наразылық білдіріп, Тбилиси және Батуми қалаларының көшелерінде бейбіт шеруге шықты. Үкімет наразылықтарға шабуыл жасап, TV Imedi және Kavkasia сияқты оппозициялық арналарды жапты. Бұл оқиғалар 2008 жылы Нино Бурджанадзенің үкіметтік коалициядан кетуіне әкелді. Зураб Жванияның 2005 жылы қайтысымен бірге, бұл Саакашвилиге мемлекеттік биліктің барлығын шоғырландыруға мүмкіндік берді, оған бірнеше ықпалды шенеуніктер (Ішкі істер министрі Вано Мерабишвили, Әділет министрі Зураб Адеишвили және Қорғаныс министрі Давит Кезерашвили) көмектесті. 2010 жылы Парламент Грузияны жартылай президенттік республикаға айналдыратын жаңа конституциялық түзетулерді ратификациялады, бұл премьер-министрдің өкілеттіктерін арттырып, президенттің рөлін көбірек рәсімдікке айналдырды. Көптеген сарапшылар бұл өзгерістер Саакашвилидің президенттік мерзімі аяқталғаннан кейін билікте қалуын қамтамасыз ету үшін қабылданғанына сенді, бірақ 2012 жылғы парламент сайлауында «Грузин арманы» партиясы Ұлттық қозғалысты жеңіп шықты.
In 2001, former Minister of Justice Mikheil Saakashvili launched his own party, the New National Movement (later renamed as United National Movement). In 2002, Zurab Zhvania moved to create his own party Democrats. Pro presidential faction, led by the influential governor Levan Mamaladze, managed to dismiss most of his supporters from leadership positions in parliamentary committees. Later Zhvania allied with Nino Burjanadze, which was a prominent member of the parliament at that time from Citizens Union. Georgian Labour Party, an opposition party which rose to prominence in recent years, positioned itself as an outsider in contrast to New National Movement and New Right politicians who were represented in top echelons of the legislature and executive. Following the disastrous 2002 local elections, Shevardnadze made a concerted attempt to rebuild a political coalition that could support him. The CUG was rebuilt before the 2003 parliamentary election, which was understood to be a key trial before the 2005 presidential election. However, President Shevardnadze's popularity rating had plummeted to around 5%, undermining any attempt to revive the CUG under his leadership. The new CUG further found itself divided over internal disputes, and lacking effective leadership to replace those that had defected. Despite the fact that opposition parties enjoyed large popularity, the 2003 parliamentary election saw the reelection of Shevardnadze's party, albeit the accusations of large scale electoral fraud, leading to the Rose Revolution of November 2003. The Rose Revolution was a peaceful development – the first color revolution of the post Soviet world – and resulted in Shevardnadze's resignation and the rise to power of a trio: Mikheil Saakashvili as president, Zurab Zhvania as Prime Minister, and Nino Burjanadze as Speaker of Parliament. The new Parliament ratified constitutional amendments in 2004 that increased the powers of the President and divided powers among the three trio leaders. The new Georgian government launched large reforms to curb the crumbling infrastructure and deep seated corruption that had been inherited after a decade of civil conflicts. The radical reforms were enacted in the police, with the entire police force being dismissed in 2004 to root out corruption. The government introduced the liberal economic reforms aimed at attracting foreign investment and abolished several ministries and governmental departments. Large scale privatization was implemented, labor legislation was liberalized, healthcare was privatized, import tariffs were lowered, a capital control was abolished, taxes were lowered, many governmental regulatory agencies were disbanded and a ban on foreign ownership of Georgian land was repealed. The reforms in education led to massive firings in the academic sector to remove Soviet era leadership. The local self government was centralized, which led to the abolition of thousands of elected village councils. The legislation concerning thieves in law was tightened to reduce the influence of the underworld on the public life. This led to mass incarceration. In 2005, the Parliament passed the General Education Act, restricting the teaching of religion in schools and the use of religious symbols in the school space for devotional purposes. The post revolution government enjoyed large popular support in the starting years, confirmed in the 2004 presidential election that gave Saakashvili 97% of the vote and in that same year's parliamentary election that gave the National Movement a clear majority in the legislature. The new government has achieved considerable progress in eradicating corruption. In 2008 Transparency International ranked Georgia 67th in its Corruption Perceptions Index, with a score of 3.9 points out of 10 possible. This represented the best result among the CIS countries and a dramatic improvement on Georgia's score since 2004, when the country was ranked 133rd with 2.0 points. The rates of crimes was also reduced and Georgia became one of the safest countries. The GDP increased significantly in the first four years, although the economic reforms failed to reduce poverty and substantially increase the standards of living. Scandals such as Sandro Girgvliani murder case eventually decreased the popularity of the government. The government removed provisions in the Criminal Code which criminalized libel, supposedly to protect freedom of speech of the media. However, the media pluralism remained low. The opposition TV channels faced significant difficulties in obtaining news broadcasting license from the Georgian National Communications Commission. During the 2007 Georgian demonstrations, thousands of Georgians dissatisfied with the Saakashvili's rule protested peacefully in the streets of Tbilisi and Batumi. The government responded by raiding the protests and shutting down the opposition channels such as TV Imedi and Kavkasia. These events led to the eventual departure of Nino Burjanadze from the ruling coalition in 2008. Along with the death of Zurab Zhvania in 2005, this allowed Saakashvili to concentrate all state powers, assisted by a few powerful officials (including Interior Minister Vano Merabishvili, Justice Minister Zurab Adeishvili, and Defense Minister Davit Kezerashvili). In 2010, Parliament ratified new constitutional amendments that transitioned Georgia into a semi presidential republic, increasing the powers of the Prime Minister and making the President's role more ceremonial. Many observers believe those changes were adopted to guarantee Saakashvili's stay in power after being term limited as president, although the National Movement would be defeated in the 2012 parliamentary election by Georgian Dream party.
Парламенттік республикаға көшу
Грузиндік армандар 2012 жылғы парламент сайлауында Михаил Саакашвилидің президенттігіне қарсы бірнеше партиялардың коалициясы ретінде билікке келді. Оның негізін қалаушы, Грузияның ең бай адамы Бидзина Иванишвили, «тегеурілдік кезең» деп аталатын кезеңде премьер-министр болды, ал Саакашвили шектеулі өкілеттіктермен Грузия президенті қызметін атқарды. Саакашвилидің президенттік мерзімі 2013 жылдың соңында аяқталды. Оның орнын 2013 жылдан 2018 жылға дейін Грузияның төртінші президенті болған Георгий Маргвелашвили басты. Грузия 2018 жылға дейін жартылай президенттік республика болғанмен, биліктің басым бөлігі Премьер-министр кеңсесінде шоғырланды (Иванишвилиден кейін 2013 жылы Иракли Гарибашвили, 2015 жылы Георгий Квирикашвили, ал 2018 жылы Мамука Бахтадзе тағайындалды). 2017-2018 жылдарғы конституциялық түзетулер Грузияның парламенттік басқару жүйесіне өтуін аяқтады, президенттің атқарушылық өкілеттіктерiн жойды және президенттің қызметін көбінесе рәсімдік рөлге айналдырды.
Georgian Dream came to power in the 2012 parliamentary election as a coalition of several parties opposed to Mikheil Saakashvili's presidency. Its founder, Bidzina Ivanishvili, the wealthiest man in Georgia, became Prime Minister during the so called "Cohabitation Period", Saakashvili remaining President of Georgia with limited powers. Saakashvili's terms as President ended in the late 2013. The latter would be replaced by Giorgi Margvelashvili, who became Georgia's fourth president from 2013 to 2018. Though Georgia was a semi presidential republic up to 2018, most powers already relied in the hands of the Prime Minister's Office (Ivanishvili being followed by Irakli Gharibashvili in 2013, Giorgi Kvirikashvili in 2015, and Mamuka Bakhtadze in 2018). The 2017 2018 constitutional amendments finalized Georgia's transition to a parliamentary system of governance, removing the President's executive powers and making the presidency a largely ceremonial role.
Грузиндік арманның билігі
Жаңа үкімет қылмыстық саясатты либералдады, кең ауқымды кешірім жасады және тікелей бірінен соң бірі жаза тағайындауды жойды. 2013 жылы парламент Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) стандарттарына сәйкес жаңа Еңбек кодексін қабылдады, ал үкімет Жалпыға бірдей денсаулық сақтау бағдарламасын (ЖДСП) іске қосты, ол мемлекеттік медициналық сақтандыруды кең ауқымда қолжетімді етті. Біріккен ұлттық қозғалыстың бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктері билікті теріс пайдалану айыбымен тұтқындалды. 2013 жылдың қараша айында Бидзина премьер-министр қызметінен кеткенін мәлімдеді. Иванишвили азаматтық секторға оралып, үкіметтік емес ұйым құру ниетін білдірді. Премьер-министрліктен кеткеннен кейін төрт күн өткен соң, ол «Грузин арманы» партиясы төрағасы лауазымынан да кетті. Көптеген сарапшылар, азаматтық қоғам ұйымдары және оппозициялық топтар 2013 жылдан бері мемлекеттік қызметте болмаса да, Бидзина Иванишвилидің Грузиядағы ең ықпалды шешім қабылдаушы болып қала бергенін, әсіресе «Грузин арманының» артындағы ең ірі қаржылық күш ретінде айыптады. «Грузин арманы» бастапқыда бірнеше партиялардың блогы болғанмен, олардың көпшілігі 2016 жылға қарай биліктегі коалициядан шықты (әсіресе 2014 жылы «Еркін демократтар», 2015 жылы «Республикалық партия» және 2016 жылы «Ұлттық форум»). 2016 жылғы парламент сайлауында «Грузин арманы» жеке қатысып, конституциялық көпшілікті жеңіп алып, биліктің барлық тетіктерін консолидациялады. Партия президент Маргвелашвилимен қақтығысқа түсті және 2018 жылы Саломе Зурабишвилиді қолдады, ол Біріккен ұлттық қозғалысының үміткері Григол Вашадзені еңсеріп президенттікке сайланды. 2017-2018 жылдары Грузияны парламенттік республикаға айналдырған ірі конституциялық реформа жүргізілді. Осы түзетулер Грузияның парламент сайлауын 2024 жылға дейін толық пропорционалдық жүйеге көшірді, тікелей президенттік сайлауды жойды, Грузияның әл-ауқат мемлекеті болуын, прогрессивті салық салуға тыйым салуды алып тастады, ауыл шаруашылығы жерлеріне шетелдік меншікті шектеді, некені отбасын құру мақсатында әйел мен ер адамның одағы ретінде бекітті және Грузияның конституциялық сыртқы саясатының мақсаттары ретінде Еуроодаққа және НАТО-ға интеграцияны анықтады. Ресеймен сыртқы саясатта үкімет «Сауда арқылы бейбітшілік» қағидасын ұстана отырып және дипломатиялық байланысты дамыту арқылы Ресеймен қақтығысты деэскалациялауға және қарым-қатынасты қалыпқа келтіруге тырысты. 2012 жылдың қараша айында премьер-министр Иванишвили Ресеймен қарым-қатынастар жөніндегі арнайы өкілі Зураб Абашидзені тағайындады (екі елдің арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас ресми түрде үзілген күйде қалды). 2012 жылдың желтоқсан айында Грузия мен Ресей дипломаттары Прагада кездесіп, 2008 жылғы соғыс аяқталғаннан бері алғаш рет екі ел арасындағы мәселелі қарым-қатынастарды талқылады. Бұл «Абашидзе-Карасин форматы» деп аталды. 2013 жылдың маусым айында Ресей Грузия шарабына қатысты эмбаргоны алып тастады. Грузия 2006 жылдан бері алғаш рет Ресейге шарап экспорттауын қайта бастады. Бұл саясат әскери қақтығыс қаупін азайтты, бірақ Грузия Еуроатлантикалық интеграцияны жалғастырғандықтан және аумақтық даулар шешілмегендіктен шиеленіс жоғары қалды. 2019 жылы Ресейдің коммунистік депутаты Сергей Гавриловтың Грузияға сапарына байланысты үкіметке қарсы наразылықтар мен демонстрациялар болды. Ресей делегациясы Грузия Парламентінде өткізілуі жоспарланған Православие жөніндегі парламентаралық ассамблеяның сессиясы аясында Грузияға келді. Ресей мен Грузия, екеуі де православиелік христиан елдері, Ассамблеяның құрамына кіреді. Сессия барысында Ассамблея президенті Сергей Гаврилов Парламент басшысының орындығына отырып, Грузия мен Ресейдің православиелік бауырластығы туралы орыс тілінде сөз сөйледі. Гаврилов бұрын Абхазияның тәуелсіздігіне дауыс берген болатын. Парламент ғимаратына шабуыл жасауға тырысқаннан кейін және арнайы күштердің күшпен таратуынан кейін наразылық күшейді, нәтижесінде «Грузин арманы» сайлау реформасын жүргізуге және келесі жылғы парламент сайлауын толық пропорционалдық жүйе бойынша өткізуге уәде берді. 2019 жылдың қараша айында Парламент уәде етілген конституциялық түзетулерді қабылдамауы (Грузин арманының ішкі фракцияларының қарсылығына байланысты) оппозицияның парламенттік бойкотына және саяси дағдарысқа әкелді. Бірақ президент Зурабишвилидің қараша айындағы наразылықтарда тұтқындалған оппозиция жетекшісі Георгий Руруаны кешіруден бас тартуы келісімнің күшін жойды, ал COVID-19 пандемиясы наразылықтарды жалғастыруға мүмкіндік бермеді. 2020 жылғы парламент сайлауында «Грузин арманы» үшінші рет сайланды, бірақ оппозиция сайлаудың бұрмаланғанын мәлімдеп, наразылық акцияларын ұйымдастырды, жаңа Парламентті бойкоттап, жаңа саяси дағдарыс тудырды. Бұл дағдарыс 2021 жылдың 19 сәуір күні Еуропалық кеңес президенті Шарль Мишельтің делдалалығымен оппозициялық партиялар мен «Грузин арманы» арасындағы жаңа келісімге қол қою арқылы аяқталды, ол Ника Мелияны босатудың шарты ретінде сайлау және сот реформаларын кепілдеді, ол 2019 жылғы наразылықтарда зорлық-зомбылық ұйымдастырды деген айыппен тұтқындалған БҰҰ қозғалысының жетекшісі еді. Бірақ бұл келісім ұзаққа соқпады, өйткені Біріккен ұлттық қозғалысы партиясы келісімге қол қоюдан бас тартты, содан кейін «Грузин арманы» партиясы бірнеше айдан кейін қол қоюын қайтарып алды, келісім мақсаттарына жете алмады деп мәлімдеді. 2021 жылдың соңына қарай Грузиядағы саяси дағдарыс бұрынғы президент Саакашвилидің билікті теріс пайдалануы үшін тұтқындалғаннан кейін нашарлады, ал президент Зурабишвилидің делдалалық әрекеттері ақыры сәтсіз аяқталды. Зурабишвилидің өзі дипломатиялық тағайындаудағы шектеулі өкілеттіктерін күдікке түсірген үкімет тарапынан бірқатар конституциялық сот процесіне ұшырады. 2022 жылдың маусым айында Еуропалық кеңес Грузия билігі Еуроодаққа мүшелікке үміткер болу үшін жүзеге асыруы тиіс реформалардың тізімі «12 ұсыныс» жариялады. Бастапқыда 2022 жылдың соңына дейін реформаларды жүзеге асыруға мерзім берілгенімен, келісімге қол жеткізе алмау Еуропалық комиссияны мерзімді 2023 жылдың күзіне дейін ұзартуға мәжбүр етті. 2023 жылдың 14 желтоқсанында Еуроодақ Грузияға кандидат мәртебесін берді, елдің Еуроодаққа интеграцияға бағытталған күш-жігерін мойындады. Шығыс серіктестігінің мүшелері Украина мен Молдовамен бірге Еуропалық кеңес жариялаған бұл шешім, Грузиямен дипломатиялық қарым-қатынасты дамытуға және елдің Еуроодаққа интеграциялық ұмтылыстарын ілгерілетуге Еуроодақтың үздіксіз бейілділігін көрсетеді.
The new government liberalized criminal policies, implementing a large scale amnesty and abolishing consecutive sentencing. In 2013, the parliament passed a new Labour Code in line with International Labour Organization (ILO) standards and the government launched the Universal Healthcare Program (UHP) which made state sponsored health insurance available on a massive scale. Several high ranking government officials from United National Movement were arrested on charges of abuse of power. In November 2013, Bidzina announced his resignation from the post of Prime Minister. Ivanishvili stated that his intention was to return to civil sector and form a non government organisation. Four days after his resignation as Prime Minister, he resigned as Chairman of Georgian Dream. Many observers, civil society organizations, and opposition groups have alleged that Bidzina Ivanishvili has remained the most powerful decision maker in Georgia despite not holding any public office since 2013, mostly as the largest financial power behind Georgian Dream. Though Georgian Dream started as a bloc of several parties, most of them left the ruling coalition by 2016 (most notably, the Free Democrats in 2014, the Republican Party in 2015, and the National Forum in 2016). In the 2016 parliamentary election, Georgian Dream ran on its own and won a constitutional majority, consolidating all levers of power. The party rapidly entered into conflict with President Margvelashvili, and endorsed the candidacy of Salome Zourabichvili in 2018, which won the presidency in a run off vote against the United National Movement nominee Grigol Vashadze. A major constitutional reform took place in 2017–2018 that made Georgia a parliamentary republic. The same amendments transitioned Georgia's parliamentary elections to a fully proportional system by 2024, abolished direct presidential elections, stipulated that Georgia should be a welfare state, removed a ban on progressive taxes, banned foreign ownership of agricultural land, defined marriage as a union of a woman and a man for the purpose of founding a family and made EU and NATO integration as the constitutionally enshrined foreign policy objectives of Georgia. In foreign policy with Russia, the government sought to de escalate conflict with Russia and normalize relations by promoting "Peace Through Trade" and diplomatic engagement. In November 2012, Prime Minister Ivanishvili appointed special envoy for relations with Russia, Zurab Abashidze (diplomatic relations between the countries remained formally broken). In December 2012, Georgian and Russian diplomats met in Prague to discuss problematic relations between the countries first time since the end of the 2008 war. This became known as "Abashidze–Karasin Format". In June 2013, Russia lifted the embargo on Georgian wine. Georgia resumed wine exports to Russia for the first time since 2006. The policy reduced the risks of military conflict, although tensions remained high as Georgia continued Euro Atlantic integration and territorial disputes remained unresolved. In 2019, there was a wave of protests and demonstrations against the government caused by the visit of Russian communist MP Sergei Gavrilov to Georgia. The Russian delegation visited Georgia in the framework of the Interparliamentary Assembly on Orthodoxy session planned to be held in the Parliament of Georgia. Russia and Georgia, both Orthodox Christian nations, are part of the Assembly. During the session, Sergei Gavrilov, the President of the Assembly, sat in the chair reserved by protocol for the Head of Parliament and gave speech in Russian about Orthodox brotherhood of Georgia and Russia. Gavrilov had previously voted in favor of the independence of Abkhazia. The protest, which worsened after an attempt to storm the parliament building and violent dispersal by special forces, led to Georgian Dream pledging electoral reform and to hold the next year's parliamentary election under a fully proportional system. In November 2019, Parliament's failure to pass the promised constitutional amendments (caused by opposition to the amendments by some internal factions within Georgian Dream) led to a parliamentary boycott by the opposition and a political crisis. although a refusal by President Zourabichvili to pardon Giorgi Rurua (an opposition leader arrested during the November 2019 protests) led to a collapse of the agreement, while the COVID 19 pandemic prevented a continuation of protests. The 2020 parliamentary elections saw the reelection of Georgian Dream for a third term, although the opposition alleged that the elections were rigged and organized protests, boycotting the new Parliament and forcing a new political crisis. That crisis came to an end on 19 April 2021, when opposition parties and Georgian Dream signed a new agreement mediated by European Council President Charles Michel guaranteeing electoral and judicial reforms in exchange for the release of Nika Melia, UNM leader who had been arrested for organizing violence during the 2019 protests. That agreement was short lived, as the largest opposition party, the United National Movement, refused to sign the agreement, and because of this the ruling Georgian Dream party withdrew its signature within a few months, saying that the agreement failed to reach its goals. By the end of 2021, the political crisis in Georgia had worsened following the arrest of former President Saakashvili for abuse of power, while attempts by President Zourabichvili to mediate eventually failed. Zourabichvili herself was targeted by a series of constitutional lawsuits filed by the government to challenge the use of her limited powers in diplomatic appointments. In June 2022, the European Council issued the "12 Recommendations", a series of reform proposals to be implemented by the Georgian authorities before it could be granted European Union membership candidacy status. While originally granted a deadline till the end of 2022 to implement the reforms, failure to reach compromises led to the European Commission agreeing to postpone the deadline till the fall of 2023. On December 14, 2023, the European Union granted Georgia candidate status, acknowledging the nation's ongoing efforts toward EU integration. The decision, announced by the European Council, came alongside the initiation of accession negotiations with Eastern Partnership members Ukraine and Moldova. Despite very limited progress on these recommendations, the EU's decision reflected an ongoing commitment to fostering diplomatic relations with Georgia and advancing the nation's EU integration aspirations.
Төрағалық
Грузия президенті Грузия Конституциясының Төртінші тарауымен, сондай-ақ Конституцияның 25, 37, 38, 44, 46, 48, 56, 57, 58, 60, 64, 66, 68, 71, 72, 73 және 77-баптарымен реттелетін өте шектеулі атқарушы өкілеттіктерге ие мемлекет басшысы болып табылады. Конституцияда Президент "елдің бірлігі мен ұлттық тәуелсіздігінің кепілі" деп белгіленген. Осы ретте, лауазым иесі Грузия Қорғаныс күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы болып табылады және "Грузияны шетел қатынастарда өкілдік ету" міндетін атқарады. Бұл өкілеттік жиі пікірталастар тудырады, себебі Үкімет 52-баптағы Үкімет келісімі туралы ережені тұрақты түрде пайдаланады, ол Президенттің кез келген дипломатиялық әрекетіне Үкіметтің мақұлдауын талап етеді. Президенттің тағайындау және ұсыну өкілеттіктері шектеулі. Ол Жоғары сот кеңесінің бір мүшесін тағайындай алады және бұрын кандидаттарды іріктеу комиссиясының ұсынымы бойынша Орталық сайлау комиссиясының төрағасы мен мүшелерін ұсынуға құқығы болған, бірақ бұл өкілеттік 2023 жылдың шілдесінде жойылды. Сонымен қатар, ол Қорғаныс күштерінің басшысы және бірнеше басқа ұлттық реттеуші органдарға үкіметтік үміткерлерді бекітеді. Президент сотталғандарға кешірім беруге және азаматтық беруге құқылы. Ұлттық төтенше жағдайлар кезінде Премьер-министр Президентке Төтенше жағдай жариялау туралы кеңес бере алады (соңғы рет 2020 жылдың мамыр айында COVID-19 пандемиясы кезінде жарияланды), бірақ бұл Парламенттің мақұлдауын қажет етеді. Төтенше жағдай кезінде Президент кез келген жергілікті өкімет органының қызметін тоқтата алады, бірақ бұл үшін Премьер-министрдің кеңесі мен Парламенттің келісімі қажет. Президент заңдарға вето қоюға құқылы, бірақ вето парламенттің қарапайым көпшілігімен күшін жоя алады, Грузиядағы ветоның басқа Еуроатлантикалық демократиялардағыдан гөрі әлдеқайда аз маңызға ие екенін көрсетеді. Қазіргі президент – Саломе Зурабишвили, ол 2018 жылғы президент сайлауында сайланды және тікелей сайлау арқылы сайланған соңғы президент. 2024 жылдан бастап Грузия Конституциясы президенттік сайлауды заң шығарушы органдардың, автономиялық республикалардың және жергілікті билік органдарының өкілдерінен құралған сайлау коллегиясы арқылы өткізуді көздейді. Президент Зурабишвили – толыққанды парламенттік басқару жүйесінде мемлекет басшысы қызметін атқаратын алғашқы президент.
The President of Georgia serves as head of state with very limited executive powers, which are regulated by Chapter Four of the Constitution of Georgia, but also by Articles 25, 37, 38, 44, 46, 48, 56, 57, 58, 60, 64, 66, 68, 71, 72, 73, and 77 of the Constitution. The Constitution defines the President as "the guarantor of the country's unity and national independence". As such, the officeholder also serves as Supreme Commander in chief of the Georgian Defense Forces and has the duty to "represent Georgia in foreign relations." The latter power has been the subject of regular debates, as the Government has routinely relied on the Government Consent Clause of Article 52, which provides for government approvals for any of the President's diplomatic activities. The President has limited appointment and nomination powers. She can appoint one member to the High Council of Justice and had the power to nominate the chairperson and board members of the Central Election Commission, per recommendation of a Candidate Selection Commission, although that power was abolished in July 2023. She also makes the final confirmation for government nominations for Chief of the Defense Forces and several other national regulatory bodies. On a discretionary basis, the President has the power to issue pardons to convicts and to grant citizenship. In times of national emergencies, the Prime Minister entertains the right to advice the President to declare a State of Emergency (last declared in May 2020 during the COVID 19 pandemic) which later requires the approval of the Parliament. During the state of emergency the President can dissolve any municipal government body but that also requires the advice of the Prime Minister and the consent of Parliament. The President has the power to veto legislation, although a veto can be overridden by a simple parliamentary majority, rendering the veto power in Georgia much less significant than in other Euro Atlantic democracies. The current President is Salome Zourabichvili, elected during the 2018 presidential election and the last president to be elected via direct suffrage. Starting in 2024, the Constitution of Georgia provides for presidential election via an Electoral college made of legislative, autonomous republic, and municipal leaders. President Zourabichvili is also the first President to head the state under its fully parliamentary system of government.
Атқарушы үкімет
Грузия Үкіметі Грузияның мемлекеттік институттарының атқарушы органы болып табылады. Оның басында Парламенттік көпшілік тағайындайтын және Парламент дауысымен бекітетін Премьер-министр тұрады. Үкімет құрамына 10 министрлік пен бір мемлекеттік министрлік, сондай-ақ "Қызметтер" деп белгілі бірнеше атқарушы агенттіктер кіреді, олар тікелей Үкіметке бағынышты (мысалы, Грузия барлау қызметі, Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі, Мемлекеттік деректерді қорғау қызметі және Арнайы мемлекеттік күзет қызметі). Грузия парламенттік республика болғанымен, оның атқарушы органы заң жобаларын ұсыну, қаулылар шығару және бюджет жобаларын дайындау сияқты маңызды өкілеттіктерге ие. Үкіметтің өкілеттігі екі парламенттік сайлау арасында іске асырылады және Парламенттің қарапайым көпшілігімен құрылады. Қазіргі Премьер-министр – 2021 жылдан бері қызмет ететін үкіметтік «Грузин арманы» партиясының өкілі Иракли Гарибашвили. Премьер-министр лауазымы Конституциямен белгіленгенімен, министрліктер қарапайым парламенттік заңмен құрылуы мүмкін. Премьер-министрдің өкілеттігі Президенттің өкілеттігінен әлдеқайда жоғары, әсіресе сыртқы саясат саласында, ол халықаралық шарттар жасасуға толық құқылы жалғыз орган болып табылады. Министрлер кабинетінің жеке мүшелерін бекіту үшін Парламенттің мақұлдауы қажет емес, ал жаңа Премьер-министр тағайындалған кезде Кабинет бір дауыспен бекітіледі. Кабинет мүшелерінің көпшілігі ауысқан жағдайда сенімсіздік дауысы қажет болады. Премьер-министрге Вице-премьерлерді тағайындау құқығы берілген. Қазіргі таңдағы Вице-премьерлер – Мәдениет министрі Тея Цулукиани және Экономика министрі Леван Давиташвили. Үкімет Грузияның автономды республикаларынан тыс аумақтардағы жергілікті басқаруды ұйымдастыруға уәкілді. Қазіргі уақытта орталық үкімет тікелей басқаратын тоғыз облыс бар (Самегрело-Земо Сванети, Рача-Леххуми-Квемо Сванети, Гурия, Самцхе-Джавахети, Имерети, Квемо Картли, Шида Картли, Мцхета-Мтианети және Кахети). Бұл облыстарда Премьер-министр тағайындайтын «Мемлекеттік өкіл – әкімдер» өкілдік етеді. Елорда Тбилиси ерекше мәртебеге ие және басқа әкімшілік бірліктерге қарағанда артық өкілеттіктерге ие болмаса да, ешқандай облысқа кірмейді.
The Government of Georgia serves as the executive branch of Georgia's state institutions. It is headed by a Prime Minister, who is appointed by the Parliamentary Majority and confirmed in a vote of Parliament, and includes 10 ministries and one state ministry, as well as several executive agencies, commonly known as "Services" that are responsible directly to the Government (such as the Georgian Intelligence Service, the State Security Service, the State Data Protection Service, and the Special State Protection Service). Though Georgia is a parliamentary republic, its executive branch holds considerably large powers, including that of sponsoring legislation, issuing executive decrees, and holding exclusive powers to draft budgets. The term of the Government is exercised between two parliamentary elections and is formed by a simple majority of Parliament. The current Prime Minister is Irakli Gharibashvili of the ruling Georgian Dream party, who has held the post since 2021. While the Office of Prime Minister is constitutionally prescribed, ministries can be created by simple parliamentary law. The Prime Minister's powers are considerably larger than that of President, including in foreign policy where the former is the sole authority with the power to conclude international treaties. Individual cabinet appointments do not require parliamentary approval and a Cabinet is approved in a single vote upon the designation of a new Prime Minister. Votes of confidence are required once a majority of Cabinet members are changed. The Prime Minister is allowed to designate Vice Prime Ministers. Currently, two cabinet members hold that title: Culture Minister Tea Tsulukiani and Economy Minister Levan Davitashvili. The Government is empowered with organizing the territorial administration of Georgia outside of its autonomous republics. Currently, there are nine regions administered directly by the central government (Samegrelo Zemo Svaneti, Racha Lechkhumi Kvemo Svaneti, Guria, Samtskhe Javakheti, Imereti, Kvemo Kartli, Shida Kartli, Mtskheta Mtianeti, and Kakheti), which is represented in those regions by a "State Representative Governors" who are appointed by the Prime Minister. The capital Tbilisi enjoys a special status and is not included in any of those regions, although it does not enjoy any further autonomy than other administrative units.
Заң шығарушы билік
Грузияның заң шығарушы билігі қазіргі уақытта бірпалаталы және Грузия Парламентінен тұрады, ол Конституцияда «елдің жоғарғы өкілдік органы, заң шығарушы билікті жүзеге асыратын, елдің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын анықтайтын, Үкіметтің қызметін бақылайтын» деп белгіленген. Конституция «Грузияның бүкіл аумағында Грузияның құзыреттілігі толыққанды қалпына келтірілгеннен кейін» теориялық екіпалаталы заңнаманы көздейді, яғни Абхазия мен Оңтүстік Осетия мәселесі шешілген соң. Заң шығарушы орган Республика Кеңесінен (пропорционалды сайлау арқылы сайланған мүшелерден тұрады) және Сенаттан (Абхазия, Аджария автономиялық республикалары мен Грузияның басқа да аумақтық бірліктерінен сайланған мүшелерден және Президент тағайындаған бес мүшеден тұрады) құралады. Қазіргі уақытта Парламент 150 мүшеден тұрады, олардың 30-ы бір мандатты сайлау округтерінен, ал 120-сы толыққанды партиялық пропорционалдық жүйе бойынша сайланады, бұл жүйеде белгілі бір сайлау шегі бар. 2024 жылы сайлау жүйесі толық пропорционалды болады, барлық бір мандатты округтер жойылады және сайлау шегі 5% болып бекітіледі. Парламентке Төраға (қазіргі уақытта Шалва Папуашвили) және Төрағаның бірінші орынбасары басшылық етеді, ал Парламенттік оппозицияға оппозицияның ең ірі фракциясы ұсынған Төрағаның орынбасарын таңдау құқығы берілген. Парламенттің жұмысы комитеттерге, сондай-ақ бірнеше арнайы комиссияларға, кеңестерге және ұлттық қауіпсіздік саясатын бақылаумен айналысатын сенім тобына бөлінген. Әрбір депутат тек бір фракцияға (кем дегенде жеті мүшеден тұрады) немесе саяси топқа (екіден алты мүшеге дейін) ғана кіре алады, қазіргі уақытта екі фракция және алты саяси топ бар. Әрбір депутат мемлекеттік органдарға сауалдар жолдауға құқылы, ал олар оларға жауап беруге міндетті. Фракция Министрлер кабинетінің мүшесін тыңдауға шақыруға құқылы. Грузия парламенттік республика болғанымен, Парламенттің саясатты қалыптастырудағы рөлі жылдар бойы азайды, көптеген өкілеттіктер Премьер-министр кеңсесінде шоғырланды. Парламенттік бақылауды күшейту мақсатында ұсынылған реформаларға кабинеттік және дипломатиялық тағайындауларды Парламенттің бекітуін қажет ету, Үкіметтің заңдарды демеулеу құқығын жою және Үкіметтің дискрециялық өкілеттіктерін азайту кіреді.
The legislative branch of Georgia is currently unicameral and is made of the Parliament of Georgia, defined by the Constitution as "the supreme representative body of the country that exercises legislative power, defines the main directions of the country's domestic and foreign policies, controls the activities of the Government "
The Constitution provides for a theoretical bicameral legislation "following the full restoration of Georgia's jurisdiction throughout the entire territory of Georgia", ergo upon resolution of the status of Abkhazia and South Ossetia. The legislature would then be made of:
The Council of the Republic, composed of members elected proportionally. The Senate, composed of members elected from the Autonomous Republics of Abkhazia, Adjara, and other territorial units of Georgia, and five members appointed by the President. As of now, Parliament is made of 150 members elected in a mixed electoral system, with 30 members elected from single mandate majoritarian districts and 120 elected through a fully party based proportional system with a natural electoral threshold. In 2024, the electoral system is set to become fully proportional, abolishing all majoritarian districts and setting an electoral threshold at 5%. Parliament is headed by a Chairperson (currently Shalva Papuashvili) and a First Deputy Chair, while the Parliamentary Opposition is allowed to select a deputy chair, nominated by the largest faction in the Opposition. The work of Parliament is divided into Committees, as well as several Special Commissions, Councils, and a Trust Group in charge of overseeing national security policy. Each MP is allowed to join only one Faction (composed of at least seven members) or Political Group (made of two to six members) and there are currently two Factions and six Political Groups. Each MP is entitled to ask questions to public agencies, which are mandated to provide answers. A Faction is entitled to summon a Cabinet member for hearing. Though Georgia is a parliamentary republic, Parliament's role in policy making has been largely reduced over the years, with most powers concentrated in the Prime Minister's Office. Proposed reforms to ensure parliamentary oversight have included requiring parliamentary confirmations of cabinet and diplomatic appointments, removing the Government's power to sponsor legislation, and reducing the Government's discretionary powers.
Сот жүйесі
Грузияда Конституциялық сот жетекшілік ететін орталықтандырылған сот жүйесі бар. Бұл орган президенттің, парламент пен Жоғарғы соттың арасында бөліскен, 10 жыл мерзімге тағайындалған тоғыз судьядан тұрады. Оның міндеті – қолданыстағы заңнама, шарттар мен атқарушы шешімдердің конституциялық заңдылығын тексеру. Грузияның Кассациялық соты – Жоғарғы Сот, ол 28 судьядан тұрады, оларды Жоғары Әділет Кеңесі өмір бойына тағайындайды және Парламент бекітеді. Апелляциялық және аудандық соттар Грузияның жалпы соттарын құрайды және оларды Жоғары Әділет Кеңесі реттейді. Жоғары Әділет Кеңесі – конституциялық тұрғыдан «жалпы соттардың тәуелсіздігі мен тиімділігін қамтамасыз ету, судьяларды тағайындау және босату, сондай-ақ басқа да міндеттерді орындау» үшін белгіленген тәуелсіз орган. Оның құрамында 15 мүше бар, оның ішінде 14-і 4 жыл мерзімге тағайындалады және Жоғарғы Сот төрағасы. 14 тағайындалған мүше ішінде біреуін президент тағайындайды, ал қалғандарын Парламент және «жалпы соттар судьяларының өзін-өзі басқару органы» (Грузия судьяларының конференциясы деп те аталады, ол барлық деңгейдегі барлық судьялардан тұрады) тағайындайды. Конституцияның 65-бабы Прокуратура Кеңесінің ұсынуы бойынша Парламент сайлайтын Бас прокурор басқаратын тәуелсіз Прокуратура кеңсесін қарастырады. Кеңес 15 мүшеден тұрады және «Прокуратура кеңсесінің тәуелсіздігін, ашықтығын және тиімділігін қамтамасыз ету» мақсатында құрылған. Батыс елдерінен қаржы алатын үкіметтік емес ұйымдар Жоғары Әділет Кеңесін «Сот кланының» мүдделерін қорғауда және судьяларды сот шешімдеріне сүйене отырып, жоғарылату немесе босату үшін өкілеттіктерін пайдалануда айыптайды. 2023 жылдың 5 сәуірінде АҚШ Мемлекеттік департаменті Жоғары Әділет Кеңесінің төрт қазіргі және бұрынғы мүшесіне жемқорлықпен байланысты іс-әрекеттері үшін санкция салды.
Georgia has a centralized judiciary system, led by the Constitutional Court of Georgia, a body made of nine judges appointed for a term of 10 years with appointments scattered between the President, Parliament, and the Supreme Court. Its responsibility is to check the constitutionality of existing legislature, treaties, and executive decisions. The Court of Cassation of Georgia is the Supreme Court, made of 28 judges appointed for life terms by the High Council of Justice and confirmed by Parliament. Appellate and municipal courts form the common courts of Georgia and are regulated by the High Council of Justice. The High Council of Justice is an independent body constitutionally prescribed to "ensure the independence and efficiency of the common courts, to appoint and dismiss judges and to perform other tasks". It is made of 15 members, including 14 appointed for a 4 year term and the Chair of the Supreme Court. Among the 14 appointees, the President is entitled to appoint one member, while the remaining are appointed by Parliament and "the self governing body of judges of the common courts" (also called the Conference of Judges of Georgia, which consists of all acting judges at all levels). Article 65 of the Constitution provides for an independent Prosecutor's Office led by a General Prosecutor elected by Parliament upon nomination for a six year term by the Prosecutorial Council. The latter is made of 15 members and exists to "ensure the independence, transparency and efficiency of the Prosecutor's Office." Western funded non governmental organizations have accused the High Council of Justice of serving the interests of a "Judicial Clan" and of using its powers to promote or dismiss judges based on their court rulings. On 5 April 2023, the United States Department of State sanctioned four current and former members of the High Council of Justice for alleged corrupt practices.
Бақылау мен тепе-теңдік
Ресми түрде конституциялық құрылым тексерулер мен тепе-теңдіктерді және институттардың тәуелсіздігін кепілдіктейді, президенттің вето құқығы және Жоғары Әділет Кеңесі мен Грузия Ұлттық банкіне үміткерлерді ұсыну құқығы бар, Парламент осы үміткерлерді бекітеді және ветоны қабылдамау құқығын сақтайды, Үкімет заңнамалық шешімдерді іске асырады және президенттің қызметін бақылайды, ал сот жүйесі өзін-өзі реттейді. Дегенмен, кейбір сарапшылар грузин саясатында тиісті тексерулер мен тепе-теңдіктердің жетіспейтінін айтады. Парламенттің 10-шы шақырылымында қабылданған көптеген заң жобалары Үкімет тарапынан бастама көтерілді, бұл заң шығару тәуелсіздігінің төмен деңгейін көрсетеді. Президенттің вето құқығы 2019 жылдан бері екі рет қолданылды, екеуі де Парламент тарапынан қабылданбады. Жеке депутаттардың дәстүрлі түрде күшті бақылау өкілеттіктері соңғы жылдары әлсіреп, 2023 жылы мемлекеттік органдарға жолданған парламенттік сауалдардың 60%-ға жуығы жауапсыз қалды. 2021 жылдың басынан бері президент Зурабишвили мен Ираклий Гарибашвили Үкіметі арасындағы шиеленіс президент пен Үкімет арасындағы институционалдық соғысқа әкелді. Үкімет кем дегенде екі рет президенттің шетелге сапар шегуіне тыйым салып, оның Украина, Польша, Германия және Францияға баруына кедергі келтірді. 2023 жылдың наурызында Үкімет президенттің Брюссель мен Парижге рұқсатсыз сапарға баруы және Үкімет ұсынған елшілік тағайындауға қатысты жарлықтарға қол қоюдан бас тартуына байланысты Конституциялық сотқа екі іс қозғайтынын мәлімдеді, бірақ бірнеше айдан кейін бұл істерді қайтарып алды. 2023 жылдың маусымында Парламент Ұлттық банктің құрамын өзгертетін және банк президентін тағайындау құқығын Үкіметке кеңейтетін заң жобасына президенттің ветосын жоққа шығарды. 2021 жылдың желтоқсанында Парламент Үкіметке сын айтқан бірнеше шешім шығарғаннан кейін Мемлекеттік инспекторлық қызметті тарату туралы Үкімет ұсынған заң жобасын мақұлдады.
Formally, the constitutional framework guarantees checks and balances and institutional independence, with the President holding veto power and the right to nominate candidates for the High Council of Justice and the National Bank of Georgia, Parliament confirming those nominations and maintaining a veto override power, the Government enforcing legislative decisions and overseeing the President's activities, and a self regulating Judiciary. However, some observers have opined that there is a lack of proper checks and balances in the Georgian politics. Most bills passed in the 10th Convocation of Parliament have been initiated by the Government, indicating a low level of legislative independence. The President's veto powers has been used twice since 2019, both times overridden by Parliament. The traditionally strong oversight powers held by individual MPs have been weakened in recent years, with up to 60% of parliamentary questions asked to public agencies left unanswered in 2023. Since the beginning of 2021, tensions between President Zourabichvili and the Government of Irakli Gharibashvili have led to institutional warfare between the President and the Government. In at least two occasions, the Government banned the President from traveling abroad, preventing her from visiting Ukraine, Poland, Germany, and France. In March 2023, the Government announced it would file two lawsuits with the Constitutional Court against the President over her decision to go on an unauthorized visit to Brussels and Paris and over her refusal to sign outright decrees appointing ambassador candidates nominated by the Government, before dismissing the lawsuits several months later. In June 2023, Parliament overrode a presidential veto over a bill that changes the composition of the National Bank and gave the Government more powers over the appointment of the bank's president. In December 2021, Parliament approved a Government sponsored bill that abolished the State Inspector's Service after the latter issued several rulings critical of the Government.
Автономиялы республикалар
Автономиялы республикалар өздерінің атқарушы және заңнамалық құрылымдарына ие, олар Үкімет және Жоғарғы Кеңес нысанында болады. Грузия Президенті автономиялы республикалар Үкіметінің төрағасын "Жоғарғы Кеңесте өкілдік ететін саяси күштермен кеңескеннен кейін" тағайындайды, алайда автономиялы республикалардың конституцияларындағы кеңесу ережесі қазіргі практикада көбінесе ескерілмейді, Президент Жоғарғы Кеңестің көпшілігі ұсынған үміткерді автоматты түрде тағайындайды. Аджар Автономиялық Республикасы Үкіметінің қазіргі төрағасы – Торнике Рижвадзе. Жоғарғы Кеңестер жалпыұлттық парламенттік сайлаумен бір уақытта тікелей сайлау арқылы сайланады, бірақ Абхазия Автономиялық Республикасы органдары ерекше мәртебеге ие, себебі оның билігі 1993 жылдан бері эмиграцияда жүр. 1995 жылғы Мемлекеттік билік туралы заңға сәйкес, Абхазия Жоғарғы Кеңесі 1991 жылы Грузияға адал қалған Жоғарғы Кеңес мүшелерінен құралады және даулы мәселе шешілмегенше сайлау жоспарланбайды. Дегенмен, Жоғарғы Кеңес бес жыл сайын Үкімет төрағасын сайлай береді. Абхазияның эмиграциядағы Үкіметінің қазіргі төрағасы – Руслан Абашидзе. Автономиялы республикалар облыстарға қарағанда көп жауапкершілікке ие және олардың дербес мекемелері бар, соның ішінде Жоғарғы сайлау комиссиялары және министрліктер. Олардың Жоғарғы Кеңестері Грузия Парламентіне заң жобаларын ұсынуға құқылы және 2024 жылы құрылатын Сайлаушылар алқасында орын алуға құқылы. Олардың өздерінің Конституциялары бар және Грузия заңнамасында белгіленген шекте олар өз аумақтарын басқаруға уәкілетті. Грузия Конституциясы абхаз тілін Абхазия Автономиялық Республикасының ресми тілі деп мойындайды. 2007 жылы Грузия Парламенті Грузия билігімен келісім бойынша Грузия бақылауындағы Оңтүстік Осетия аумақтарын басқару үшін Оңтүстік Осетияның Дмитрий Санакоев басшылығымен құрылған Оңтүстік Осетияның Уақытша әкімшілігінің билігін мойындады. Уақытша әкімшілік әлі де жұмыс істеп тұр, бірақ Грузия 2008 жылғы Ресей-Грузия соғысынан кейін Оңтүстік Осетияның барлық аумағын бақылаудан шығарды. Оңтүстік Осетия кеңестік Грузия Конституциясында автономиялы облыс мәртебесіне ие болды. 1990 жылы Оңтүстік Осетия автономиялық облысы Грузиядан тәуелсіздік жариялағанда, Грузия Жоғарғы Кеңесі сепаратизмді болдырмау үшін оның мәртебесін жоюға дауыс берді. Бүгінде кейбіреулер осы қақтығысты шешудің мүмкін болатын келісімдік шешімі ретінде Оңтүстік Осетияның автономиясын конституциялық тұрғыдан мойындауды қолдайды.
Autonomous republics are entitled to their own executive and legislative structures, in the forms of a Government and a Supreme Council. The President of Georgia appoints the Chairman of the Government of autonomous republics upon "consultations with political entities represented in the Supreme Council", although the Consultation Clause of the autonomous republics' constitutions has been largely disregarded in modern practice, with the President automatically appointing the nominee of the Majority of the Supreme Councils. The current chairman of the Government of the Adjarian Autonomous Republic is Tornike Rizhvadze. Though Supreme Councils are elected via direct suffrage at the same time as nationwide parliamentary elections, the bodies of the Autonomous Republic of Abkhazia enjoy a special status as its authority has been in exile since 1993. Per the State Power Act of 1995, the Supreme Council of Abkhazia is therefore made of those Supreme Council members who remained loyal to Georgia in 1991 and no election is scheduled as long as the conflict remains unresolved. The Supreme Council nonetheless elects a new Chairman of Government once every five years. The current chairman of the Abkhazian Government in exile is Ruslan Abashidze. Autonomous republics enjoy more responsibilities than regions and have their own independent agencies, including Supreme Election Commissions and Ministries. Their Supreme Councils have the right to sponsor legislation in the Parliament of Georgia and are entitled to seats in the Electoral College set to be inaugurated in 2024. They have their own Constitutions and are empowered with administering their territories to the extent set out by Georgian legislation. The Constitution of Georgia recognizes Abkhazian as the official language of Autonomous Republic of Abkhazia. In 2007, the Parliament of Georgia recognized the authority of the Provisional Administration of South Ossetia, an entity created under the leadership of South Ossetia's Dimitri Sanakoev to administer territories of South Ossetia under Georgian control in agreement with Georgian authorities. While the Provisional Administration continues to exist, Georgia has lost control of all of South Ossetia following the 2008 Russo Georgian War. South Ossetia enjoyed status of autonomous oblast in the Soviet Georgian Constitution. In 1990, when South Ossetian Autonomous Oblast declared its independence from Georgia, the Supreme Council of Georgia voted to abolish its status to prevent separatism. Nowadays some have advocated for the constitutional recognition of a South Ossetian autonomy as a potential compromise settlement in the conflict.
Қалалық округтер
Грузия 69 муниципалитетке бөлінеді, бірақ олардың 63-і Грузия үкіметі бақылайтын аумаққа жатады, ал қалған алтысы Абхазия және Оңтүстік Осетияда орналасқан. Конституцияның 7-бабында азаматтардың «жергілікті маңызы бар мәселелерді жергілікті өзін-өзі басқару арқылы реттеуі керек» деп көрсетілген. Муниципалитеттер мен олардың шекараларын Үкімет белгілейді және Парламент бекітеді. Муниципалитеттерді әкім және жергілікті жерде «Сакребуло» (საკრებულო) деп аталатын муниципалдық кеңес басқарады. Екеуі де төрт жылдық мерзімге тікелей сайлау арқылы сайланады, ал Сакребуло аралас, көпшіліктік-пропорционалдық жүйе бойынша сайланады. Сакребуло мүшелерінің саны әр муниципалитетте әртүрлі болады. Әкімдер Сакребуло қабылдаған қаулыларды іске асыруға жауапты, ал жергілікті бюджетті әкімдік белгілесе де, қаржыландыруды тек орталық үкімет қамтамасыз етеді. Жергілікті өзін-өзі басқару органдары ұлттық заңнамаға сәйкес және орталық үкіметтің немесе автономиялық республикалардың ерекше құқықтарына жатпайтын барлық мәселелер бойынша шешімдер қабылдауға уәкілді. 2024 жылдан бастап жергілікті өзін-өзі басқару бірліктері сайлау алқасында өкілдік құқығына ие болады. Грузия Конституциясы сондай-ақ құрылғаннан кейін «ерекше құқықтық режимде» жұмыс істейтін Анаклия экономикалық аймағын да қарастырады. Бұл ерекше құқықтық режимге ие жалғыз конституциялық арнайы экономикалық аймақ, бірақ Грузия Парламенті осындай аймақтарды құруға құқылы.
Georgia is divided into 69 municipalities, although only 63 fall in the territory controlled by the Georgian Government, with the remaining six divided located in Abkhazia and South Ossetia. Municipalities are entitled their own self government per Article 7 of the Constitution, which states that citizens "shall regulate affairs of local importance through local self government". Municipalities and their boundaries are established by the Government and confirmed by Parliament. The municipalities are governed by a mayor and a municipal assembly locally known as "Sakrebulo" (საკრებულო). Both are elected by direct suffrage for a four year term, with the Sakrebulo elected in a mixed majoritarian proportional system. The number of Sakrebulo members varies in each municipality. Mayors are responsible for the implementation of ordinances adopted by the Sakrebulo, and though local budgets are established by the Mayor's Office, funding is provided exclusively by the central government. Local self governments are entrusted with taking decisions in compliance with national legislation and on all matters that do not fall in the exclusive powers of the central government or autonomous republics. Starting in 2024, local self government units will be entitled to representation in the Electoral College. The Constitution of Georgia also provides for the Anaklia Economic Zone, which shall operate under a "special legal regime" once established. It is the only constitutionally prescribed special economic zone with a special legal regime, although similar ones can be created by the Parliament of Georgia.
LEPL-тер
Қоғамдық құқық бойынша заңды тұлғалар (LEPL) – қоғамдық бақылаудағы саяси, білім беру, мәдени немесе өзге де қызметтерді жүзеге асыру үшін заңмен немесе үкімет шешімімен құрылған, жергілікті, автономды немесе орталық деңгейдегі дербес ұйымдар. Олар Батыс демократияларындағы арнайы аудандарға ұқсас, бірақ Грузияның LEPL-дері бақылау кеңестеріне, тағайындалған басшыларға ие емес және қаржылық жағынан дербес емес. Көптеген министрліктер, мемлекеттік органдар мен муниципалитеттер LEPL құрған. LEPL-дердің ең белгілілері – мемлекеттік университеттер, мемлекеттік кеңселер мен мәдени орталықтар. LEPL-ді сынаушылар қаржылық ашықтықтың болмауы оларды сайлау науқандары кезінде әкімшілік ресурстарды бөлу құралына айналдырды деп санайды.
Legal Entitles under Public Law (LEPLs) are autonomous organizations at the local, autonomous or central level created by legislation or executive decree to carry out political, educational, cultural or other activities under public control. They are similar to special districts in Western democracies, although Georgian LEPLs have no oversight boards, appointed leaderships, and are not financially autonomous. Virtually every ministry, state body, and municipality has established LEPLs. Some of the best known LEPLs are public universities, government bureaus, and cultural institutions. Critics of LEPLs have argued that the lack of financial transparency have transformed them into a mechanism to distribute administrative resources during electoral campaigns.
Тарихи дамуы
1990 жылдан бері барлық сайлаулар 18 жастан асқан барлық азаматтар үшін жалпыға бірдей тікелей сайлау құқығымен өткізілді және Орталық сайлау комиссиясы тіркеген барлық саяси партиялар үшін қатысуға еркін болды. Қазіргі Грузиядағы алғашқы көппартиялық сайлау 1990 жылы Грузин КСР-інің 250 мүшелі Жоғарғы Кеңесіне өкілдер сайлау үшін өткізілді және Грузияның КСРО-дан тәуелсіздігін жариялауға бастамашы болған «Дөңгелек үстел – Бос Грузия» блогы деп аталатын сайлау альянсының жеңісіне әкелді. Бұл сайлаулар аралас көпшіліктік-пропорционалдық жүйеде өткізілді, онда 125 мүше бір мандатты округтерде сайланды және 125 мүше пропорционалды түрде, 4% шегінен өткен партиялар бойынша сайланды. 1991–1992 жылдардағы мемлекеттік төңкерістен кейін Жоғарғы Кеңес таратылғанмен, 1992 жылы 225 мүшелі Парламентті сайлау үшін жаңа заңнамалық сайлаулар өткізілді, оның ішінде 75-і көпшіліктік округтерде және 150-і пропорционалдық сайлауда сайланды. Бұл сайлаудың пропорционалдық бөлігі табиғи шекте өткізілді, яғни кем дегенде 0,67% дауыс жинаған партия Парламентте орын алуға құқылы болды, бұл Грузия тарихындағы ең көппартиялық Парламентке әкелді, онда 20 саяси партия мен төрт сайлау блогы орын алды. Табиғи шекпен өткізілген жалғыз парламент сайлауы (тек 120 орынға) 2020 жылғы сайлау болды, онда жеті партия мен екі блок орын алды. 1995 жылдан 2016 жылға дейінгі барлық парламенттік сайлаулар аралас көпшіліктік-пропорционалдық жүйеде өткізілді, бірақ сайлаудан сайлауға өзгерістер енгізілді. 1992 жылғы ашық сайлаудан кейін 1995 жылғы Грузия Конституциясында 5% сайлау шегі қарастырылды, бұл сайланған субъектілердің санын тоғыз партия мен екі блокқа дейін азайтты. 1999 жылы шек қайтадан 7%-ға дейін көтеріліп, 2008 жылғы парламент сайлауына дейін сол деңгейде сақталды, онда мұндай жоғары шектің демократиялық стандартына қатысты алаңдаушылық билікті 5% шегіне қайтаруға мәжбүр етті. Содан бері барлық сайлаулар 5% шекте өткізілуде (2020 жылғы сайлаудан басқа). 1995 және 2008 жылдар арасындағы барлық парламенттік сайлауларда 75 бір мандатты округ болды, бірақ 2008 жылы Кодори шатқалы мен Оңтүстік Осетияны Ресей күштерінің басып алуы екі округтің таратылуына әкелді. 2019 жылғы наразылықтардың нәтижесінде барлық бір мандатты округтерді жою және толық пропорционалдық сайлау өткізу үшін конституциялық түзету ұсынылды. Түзетулер қабылдалмады, бұл 2020 жылдың маусымына дейін созылған саяси дағдарысқа әкелді. Осы кезде биліктегі «Грузин арманы» партиясы мен оппозициялық партиялар көпшіліктік округтер санын 73-тен 30-ға дейін азайту және пропорционалды сайланған депутаттардың санын 77-ден 120-ға дейін көбейту туралы келісімге келді. Бұл келісім тек 2020 жылғы сайлауда қолданылды және көпшіліктік округтер таратылғанмен, 2024 жылы 5% шекті қайта орнату жоспарлануда. Грузия 1991 жылдан бері жеті рет президент сайлауын өткізді, оның ішінде екі рет мерзімінен бұрынғы сайлау (2004 және 2008 жылдары). Президенттік сайлауға қатысуға барлық саяси партияларға, Орталық сайлау комиссиясында тіркелгендерге рұқсат етілді. 2018 жылғы сайлауда президенттікке үміткерлердің саны ең көп болды (26) және бұл сайлау екінші турға өткен алғашқы сайлау болды. Президенттік сайлаудағы ең жоғары қатысу 2004 жылы (88%) «Гүл революциясынан» кейін, ал ең төменгісі 2013 жылы (47%) тіркелді. 2018 жылғы сайлау тікелей сайлау арқылы өткізілген соңғы президенттік сайлау болды, өйткені келесі президентті сайлаушылар коллегиясы сайлайды. 1992 жылы Грузияда Мемлекет басшысы сайланды (ол сонымен қатар Парламент төрағасы болды), бұл лауазым 1991–1992 жылдардағы төңкерістен кейін құлатылған президент Цвиад Гамсахурдияның орнына қысқа мерзімге құрылды. Эдуард Шеварднадзе сайланып, 1995 жылғы президенттік сайлауға дейін осы лауазымда қызмет етті. Грузияның муниципалдық сайлау жүйесі тұрақсыз болды, өйткені орталықсыздандыру және жергілікті басқарудағы халықтың қатысуы тәуелсіздік алғаннан бері әр ұлттық әкімшілікте талқыланды. Грузиядағы алғашқы жергілікті сайлау 1991 жылдың 30 сәуірінде өтті және тәуелсіздік алғаннан кейінгі Грузиядағы алғашқы демократиялық сайлау деп есептеледі, бірақ оның нәтижелері бірнеше айдан кейін Әскери кеңес тарапынан жойылды, содан кейін барлық жергілікті билік тікелей орталық үкімет тарапынан басқарылды. 1998 жылы орталықсыздандыру реформалары муниципалдық және кенттік деңгейде жергілікті сайлау өткізуге мүмкіндік берді және аралас сайлау жүйесі бойынша 1031 кеңесте 10 693 мүше сайланды (ірі қалалар...).
All elections since 1990 have been held under universal direct suffrage for all citizens 18 years old and over and have been free to participate in for all political parties registered by the Central Election Commission. The first multi partisan elections in modern Georgia were held in 1990 to elect the 250 member Supreme Soviet of the Georgian SSR and led to a victory by the electoral alliance known as the Round Table – Free Georgia bloc, which spearheaded Georgia's declaration of independence from the USSR. Those elections were held in a mixed majoritarian proportional system, with 125 members elected in single mandate majoritarian districts and 125 elected proportionally from those parties that passed the 4% threshold. Though the Supreme Council was abolished following the 1991–92 coup d'état, new legislative elections were held in 1992 to elect a 225 member Parliament, including 75 elected in majoritarian districts and 150 in proportional elections. The proportional part of these elections were held under a natural threshold, meaning that any party winning at least 0.67% of the vote was entitled a seat in Parliament, leading to the most multi partisan Parliament in Georgia's history, with 20 political parties and four electoral blocs winning seats. The only other parliamentary election held with a natural threshold (although for only 120 seats) was the 2020 election, which saw seven parties and two blocs win seats. All parliamentary elections from 1995 to 2016 have been held in a mixed majoritarian proportional system, although changes have been introduced from election to election. Following the 1992 open elections, the 1995 Constitution of Georgia provided for an electoral threshold of 5%, which severely reduced the number of elected subjects to nine parties and two blocs. The threshold would be increased again in 1999 to 7% and remain at that level till the 2008 parliamentary election, when concerns about the democratic standard of such a high threshold made the authorities return to the 5% threshold. All elections have been held under the 5% threshold since then (except for the 2020 election). In all parliamentary elections between 1995 and 2008, there were 75 single mandate majoritarian districts, though the occupation of the Kodori Valley and South Ossetia by Russian forces in 2008 led to the cancellation of two districts. As a result of the 2019 demonstrations, a constitutional amendment was proposed to abolish all single mandate districts and hold fully proportional elections with no threshold. The amendment failed, causing a political crisis that would last until June 2020, when the ruling Georgian Dream party and opposition parties agreed to a compromise solution that reduced the number of majoritarian districts from 73 to 30 and increased proportional elected MPs from 77 to 120, with a natural threshold. This compromise was used only in the 2020 election and though majoritarian districts have been abolished, a 5% threshold is set to be restored in 2024. Georgia has held seven presidential elections since 1991, including two snap elections (in 2004 and 2008). Participation in presidential elections has also been opened to all political parties registered by the CEC. The 2018 election saw the highest number of presidential candidates (26) and was the first ever election to go to a runoff. The highest electoral turnout in a presidential contest was seen in 2004 (88%) in the aftermath of the Rose Revolution, while the lowest was seen in 2013 (47%). The 2018 election was the last presidential election held via direct suffrage, as an Electoral College is set to elect the next president. In 1992, Georgia held an election of the Head of State (who was also Chairman of Parliament), a position briefly established after the 1991–92 coup to substitute the overthrown President Zviad Gamsakhurdia. Eduard Shevardnadze was elected and served in this position until the 1995 presidential election. Georgia's municipal election system has been irregular with constant changes as decentralization and the amount of public input in local governance have been the subject of debates in each national administration since independence. The first local elections in Georgia took place on 30 April 1991 and are considered to be the first democratic elections in post independence Georgia, although its results would be cancelled a few months later by the Military Council, after which all local governments would be directly administered by the central government. In 1998, decentralization reforms allowed for local elections at the municipal and township levels and a total of 10,693 members were elected in 1,031 councils under a mixed electoral system (large towns and cities held proportional elections and smaller units held majoritarian elections). In 2002, the central government allowed for the first time direct mayoral elections across the country, except for Tbilisi and Poti whose mayors were appointed by the President of Georgia. But a 2005 local government reform abolished all local town councils and maintained only Municipal Assemblies (Sakrebulos). Direct elections for mayors in all municipalities were introduced in 2010. Electoral reforms that discouraged decentralization and encouraged multi partisanship since 2010 have abolished elections for district prefects while reducing the number of majoritarian districts to increase the share of proportional elections in all municipalities. Georgia has held two referendums (the Independence Referendum of 1991 and a 2003 vote on reducing the number of MPs from 235 to 150) and two plebiscites (both in 2008; one on supporting NATO membership and one on scheduling early parliamentary elections for the spring of that year) in recent history. According to the Georgian legislation, the referendums, unlike plebiscites, have a binding force. The highest voter turnout in any Georgian election in history was recorded during the 1991 referendum (91%).
Қазіргі кездегі рәсімдер
Парламент сайлауының тәртібі Грузия Конституциясының 37-бабында белгіленген, онда пропорционалды, жалпы және тікелей сайлау арқылы 4 жыл мерзімге бір көпмандатты сайлау округінде 150 парламент мүшесі сайланады. Сайлаудағы 5%-дық шектің үстінен өткен партиялар Парламентте орын алады. Саяси партиялардың сайлауға қатысуы үшін ешқандай өтініш немесе қаржылық талаптар жоқ, бірақ барлық партиялар өздерінің сайлау тізімдеріндегі әрбір төрт есімге кем дегенде бір әйелді қосу арқылы гендерлік квотаны орындауы керек (бұл ереже 2032 жылға дейін күшіне енеді). 2024 жылғы парламент сайлауы – толық пропорционалдық жүйе бойынша өткізілетін алғашқы сайлау. Президент сайлауы соңғы рет 2018 жылы тікелей сайлау құқығымен өткізілді. 2024 жылдан бастап президенттік сайлау төрт жылда бір рет өткізіледі және президентті 300 мүшеден тұратын сайлаушылар алқасы сайлайды, оның ішінде барлық парламент мүшелері, Абхазия мен Аджарияның Жоғарғы Кеңестерінің барлық мүшелері және пропорционалды географиялық өкілдік пен партиялық қолдау негізінде таңдалған муниципалитеттердің партиялық өкілдері бар. Келесі муниципалитет сайлаулары 2025 жылға жоспарланған және сайлау процедуралары муниципалитеттерге байланысты әртүрлі болады, бірақ олардың барлығы өздерінің сакребулоларында пропорционалдық және көпшілік орындардың үйлесімін сақтайды. 2021 жылы жүзеге асырылған реформалар пропорционалдық орындардың үлесін арттырды, сонымен бірге Тбилисиде сайлау шегін 4-тен 2,5%-ға дейін және Грузияның қалған бөлігінде 3%-ға дейін төмендетті. Тбилисиде, Батумиде, Кутаисиде, Руставиде және Потиде пропорционалдық орындарға қатысты 4:1 арақатысы бар, ал басқа муниципалитеттерде 2:1 арақатысы бар. 2021 жылғы сайлаудан бастап, егер бірінші турда бірде-бір кандидат 40%-дан астам дауыс жинамаса, көпшілік округтерде екінші тур өткізілуі қажет. Барлық сайлау процедураларын Орталық сайлау комиссиясы реттейді және басқарады, оның төрағасы мен екі мүшесі Парламент Төрағасы ұсынған және Парламент көпшілігімен 5 жылдық мерзімге бекіткен Кандидаттарды іріктеу комиссиясы таңдайды. Қазіргі уақытта ОСК төрағасы – Георгий Каландаришвили, ол уақытша қызмет атқарады, себебі Парламент президент Саломе Зурабишвилидің 2022 жылдан бері тағайындаған лауазымдарын растаудан бас тартты. 17 ОСК мүшесінің 15-і Парламенттегі саяси партиялар тағайындайды. Жергілікті деңгейде ОСК округтік және учаскелік сайлау комиссияларын басқарады, олардың құрамында 17 адам болады (8-і ОСК-нің, 8-і саяси партиялардың атынан тағайындалған). V Dem Демократия индексі бойынша Грузия 2023 жылы Азиядағы ең сайлау демократиялық 6-шы ел болды.
The electoral procedures for Parliament are set out by Article 37 of the Constitution of Georgia, which outline 150 elected members of Parliament in a single multi mandate electoral district for a 4 year term through proportional, universal, and direct suffrage. Parties that cross the 5% electoral threshold shall be entitled seats in Parliament. There is no petitioning or financial requirements for political parties to gain ballot access, though all parties are required to meet a gender based quota by having at least one woman for every four names in their electoral lists (this provision will be in force until 2032). The 2024 parliamentary elections are the first to be held under a fully proportional system. The last presidential election held under direct suffrage took place in 2018. Starting in 2024, presidential elections will be held once every four years and the President will be elected by an Electoral College made of 300 members, including all members of Parliament, all members of the Supreme Councils of Abkhazia and Adjara, and partisan representatives of municipal governments selected based on proportional geographical representation and partisan support. The next municipal elections are scheduled for 2025 and electoral procedures vary based on municipalities, though all will continue to have a combination of proportional and majoritarian seats in their Sakrebulos. Reforms implemented in 2021 increased the share of proportional seats, while lowering the electoral threshold from 4 to 2.5% in Tbilisi and 3% in the rest of Georgia. In Tbilisi, Batumi, Kutaisi, Rustavi, and Poti, there is a 4–1 ratio in favor of proportional seats, while other municipalities have a 2–1 ratio. Since the 2021 elections, majoritarian districts require a runoff if no candidate gains more than 40% of the vote in the first round. All electoral procedures are regulated and administered by the Central Election Commission, whose chairperson and two board members are selected by a Candidate Selection Commission, nominated by the Chairman of Parliament, and confirmed by a majority of Parliament for a 5 year term. The current chairman of the CEC is Giorgi Kalandarishvili, who serves in an interim basis as Parliament has refused to confirm appointments made by President Salome Zourabichvili since 2022. Out of 17 CEC board members, 15 are appointed by political parties represented in Parliament. At the local level, the CEC administers District Election Commissions and Precinct Election Commissions, which are also made of 17 members (8 appointed by the CEC and 8 by political parties). According to the V Dem Democracy indices Georgia was 2023 the 6th most electoral democratic country in Asia.
Саяси партиялар
Грузия – көппартиялық республика, онда саяси партиялар елдің саяси дамуында республикалық тарихының барлық кезеңінде маңызды рөл атқарды. Алғашқы партиялар 19 ғасырдың соңына дейін барып жетеді, сол кездегі зиялылар топтары орыс Грузиясында жақтас топтар құрған (мысалы, Илия Чавчавадзенің классикалық либералдық және ұлтшыл «Пирвели Даси» және Георгий Церетелидің орталық-солшыл «Меоре Даси»). 1892 жылы интеллигенция жетекшілері Егнате Ниношвили мен Михаил Цхакая Грузияның алғашқы ресми саяси партиясын – социалистік революцияны жақтаған әлеуметтік-демократиялық «Месаме Даси» партиясын құрды. Грузияның Социал-демократиялық партиясы бір жылдан кейін құрылды, бірақ көп ұзамай Грузияның ең беделді саяси ұйымына айналды, соңынан тәуелсіздік қозғалысына жетекшілік етіп, Грузия Демократиялық Республикасы кезінде үкіметтік көпшілікті жеңді. Кеңес Грузиясында барлық саяси партияларға тыйым салынды және Коммунистік партия үкіметтің барлық саласын бақылайтын жалғыз заңды саяси ұйым болды. Алайда, 1970 жылдары диссиденттік қозғалыстар жер асты партияларына біріге бастады, 1976 жылы Звиад Гамсахурдия құрған Хельсинки одағы, 1978 жылы Республикалық партия және 1988 жылы Ұлттық демократиялық партия құрылды. 1990 жылы заң шығарушы сайлауларға дейін түрлі антисоветтік диссиденттер ондаған партия құрды, олардың 14-і Жоғарғы Кеңеске өкілдер жіберді. 1990 жылғы заң шығарушы сайлаудан кейін бұрынғы биліктегі Коммунистік партия билігін жоғалтты, ал 1991 жылы Звиад Гамсахурдия басшылығымен Грузияның Жоғарғы Кеңесі 1991 жылғы кеңестік төңкеріс әрекетін қолдады деген айыптамамен оны тыйым салды. Бұл шешім кейіннен Грузияның Жоғарғы сотымен бекітілді. 1992 жылы Грузияның Мемлекеттік кеңесіне 27 партия сайланды, бұл сайлауда төмен сайлау шегі болды және 1991-1992 жылдардағы төңкерістен кейін өтті. Осы партиялардың көпшілігі Эдуард Шеварднадзе үкіметі 5% сайлау шегін енгізгеннен кейін біртіндеп жойылды (1995 жылғы сайлауда 12 партия, 1999 жылы тоғыз, ал 2003 жылы жеті партия орын алды). Розалар революциясынан кейін 1990 жылдары жұмыс істеген көптеген саяси партиялар таратылды, соның ішінде Шеварднадзенің биліктегі «Грузияның азаматтар одағы» және Аслан Абашидзенің оппозициялық «Демократиялық қайта жаралуы», ал көптеген саяси қайраткерлер 2004 жылдан 2012 жылға дейін Грузия үкіметін басқарған Михаил Саакашвилидің «Біріккен ұлттық қозғалысы» айналасында бірікті. Саакашвилидің президенттігі кезінде парламенттік оппозициялық партиялар айтарлықтай әлсіз болды, 2004 жылғы парламенттік сайлауда тек төрт партия орын алды. 2008 жылға қарай парламентте қалған жалғыз оппозициялық партия христиандық-демократиялық қозғалыс болды. Алайда, парламенттен тыс оппозиция айтарлықтай белсенді болды және бірнеше партиялар, белгілі саяси тұлғалардың айналасында бірігіп, оппозицияның жетекшілігін алмастырып отырды. 2006 жылы отставкаға жіберілген Сыртқы істер министрі Саломе Зурабишвили құрған «Грузия жолы» Саакашвилидің президенттігі кезінде алғашқы ірі үкіметке қарсы қозғалыс болды. Көп ұзамай ол басқа ондай партиялармен бірігіп, 2008 жылы Леван Гачечиладзеге президенттікке қолдау көрсеткен «Біріккен оппозицияны» құрды. 2010 жылы БҰҰ-ның бұрынғы елшісі Иракли Аласанияның «Еркін демократтар» партиясы да маңызды рөл атқарды. Осы партиялардың көпшілігі 2012 жылы Бидзина Иванишвили құрған «Грузиндік арманға» қосылып кетті немесе таратылды. Сол кезде билікке келген биліктегі коалицияға түрлі бұрынғы оппозициялық партиялар кірді, соның ішінде «Еркін демократтар», «Ұлттық форум» және «Республикалық партия», бірақ олардың әрқайсысы 2016 жылға қарай жаңа үкіметке қарсы оппозицияға қосылды. Грузияның көптеген ескі саяси партиялары, соның ішінде Илия Чавчавадзе қоғамы және «Индустрия Грузияны құтқарады» партиясы, сайлаудағы нәтижелері нашар болғаннан кейін жойылды. 2020 жылғы парламенттік сайлауда 14 партия заң шығарушы органда орын алды, бірақ ең үлкен екі партия «Грузиндік арман» және «Біріккен ұлттық қозғалыс» болып қала береді. Екеуі де 2012 жылдан бері бірнеше рет бөлінді: «Әділет үшін» (2019), «Ынтымақтастық альянсы» (2020), «Грузия үшін» (2021) және «Халық күші» (2022) «Грузиндік арман» мүшелері құрды, ал «Гирчи» (2015), «Еуропалық Грузия» (2017) және «Стратегия Агмашенбели» (2020) «Біріккен ұлттық қозғалыс» мүшелері бастады. Осы екі топқа бөлінген партиялардың кейбіреулері өздерінің жеке бөліністерін бастан кешірді («Гирчи – Көп еркіндік» 2020 жылы «Гирчи» мүшелері құрды, «Дроа» 2021 жылы «Еуропалық Грузия» мүшелері құрды). Ішкі және халықаралық сарапшылар Грузияның саяси партиялары арасында нақты идеологияның жоқтығын атап өтті. Олардың орнына партиялар көбінесе жеке басшылардың айналасында қалыптасады және сирек өз негіздеушілерінен кейін тіршілік етеді. Сайлау шегінің төмен болуы, саяси мәдениеттің жетілмеуі және пропорционалды сайлау жүйесі партиялық емес саяси қайраткерлердің жетіспеуіне әкелді, бұл өз кезегінде жеке басшыларды егер ағымдағы партиялармен ортақ тіл табуға келмесе, өз партияларын құруға ынталандырды. Жарияланған ұстанымдар партиялар арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпейді және елдегі ағымдағы саяси оқиғаларға сәйкес келеді. Мысалы, 1990 жылдардағы көптеген партиялар Грузия-Абхазия жанжалын бейбіт шешуге шақырды, ал Розалар революциясынан кейінгі барлық партиялар Грузияның Еуропалық одаққа интеграциясын және либералды экономикалық реформаларды жақтады. Грузиядағы саяси партиялар Конституциямен анықталады, оның 3-бабында «Саяси партиялар халықтың саяси еркінің қалыптасуына және іске асырылуына қатысады» делінген. 1997 жылғы «Саяси бірлестіктер туралы» заң партиялардың құрылуын және қызметін реттейді және барлық жаңа партиялар кемінде 300 мүшеден тұратын құрылтай арқылы құрылуын талап етеді. Партиялар өздерінің мүшелік процедураларын реттеуге ерікті, бірақ заң партиялардың кемінде үш мүшеден тұратын атқару органына ие болуын талап етеді. Көптеген партиялар үшін осы кеңестер партия жетекшілігімен тағайындалады, бірақ партия ішіндегі демократия соңғы жылдары біртіндеп дамыды: 2013 жылы «Біріккен ұлттық қозғалыс» президенттік праймерилерді өткізген алғашқы партия болды, «Гирчи» 2020 жылғы парламенттік сайлауда сайлау тізімінің құрамын анықтау үшін праймерилер өткізген алғашқы партия болды, ал «Біріккен ұлттық қозғалыс» 2023 жылы атқару органына сайлау өткізген алғашқы партия болды. Грузиядағы белсенді саяси партиялардың көптігіне қарамастан, Грузия Конституциясы белгілі бір критерийлерге негізделген партияларға тыйым салуды көздейді. Үкіметті құлатуға, Грузияның аумақтық тұтастығын бұзуға, этникалық, географиялық немесе әлеуметтік топтар арасында азаматтық жанжалға немесе зорлық-зомбылыққа шақыратын партияларға тыйым салынды. Қазіргі Конституция бойынша, Конституциялық сот ғана партияның конституциялық екенін тексеруге және оны тыйым салуға құқылы. Партияны тыйым салу туралы өтінішті Президент, Үкімет немесе Парламент депутаттарының кемінде бесіден бірі ұсынуы мүмкін. 2023 жылға қарай осы ереже бойынша екі партия тыйым салынды, олар 1991 жылы Коммунистік партия және 2016 жылы «Центристтер» партиясы. «Біріккен ұлттық қозғалысты» тыйым салуға қатысты бірнеше заңнамалық бастамалар болды, олардың көпшілігі «Отаншылдар одағы» тарапынан ұсынылды. Бірнеше азаматтық қоғам ұйымдары мен парламент депутаттары «Консервативтік қозғалысты» тыйым салуға ұсыныс жасады. Грузиядағы саяси партиялар сайлау блогын құру үшін тарихи тұрғыдан алғанда одақтар құрды. Мұндай алғашқы блок 1990 жылғы заң шығарушы сайлауда жетеу антисоветтік партиясы «Дөңгелек үстел – еркін Грузия» одағын құрды, ол елдегі алғашқы еркін сайлауда Коммунистік партияны жеңіп, Звиад Гамсахурдияны билікке жеткізуді мақсат етті. Сол жылғы сайлауда бес блок қатысты. Содан бері блоктар...
Georgia is a multi partisan republic where political parties have played a major role in the country's political development throughout its republican history. The first parties date back to the late 19th century when groups of intellectuals formed advocacy groups in then Russian Georgia (Ilia Chavchavadze's classical liberal and nationalist Pirveli Dasi and Giorgi Tsereteli's center left Meore Dasi for example). In 1892, intelligentsia leaders Egnate Ninoshvili and Mikhail Tskhakaya founded Georgia's first official political party – Mesame Dasi, a social democratic party that advocated for a socialist revolution. The Social Democratic Party of Georgia would be founded a year later as a split party but would soon become Georgia's most influential political organization, eventually leading the independence movement and winning a ruling majority during the Democratic Republic of Georgia. In Soviet Georgia, all political parties were banned and the Communist Party became the only legal political organization that controlled all branches of government. However, dissident movements started coalescing into underground parties in the 1970s, with the Helsinki Union created by Zviad Gamsakhurdia in 1976, the Republican Party in 1978, and the National Democratic Party in 1988. Dozens of parties would be created in 1990 by various anti Soviet dissidents ahead of the 1990 legislative elections, in which 14 parties won seats to the Supreme Council. After the 1990 legislative elections, the formerly ruling Communist Party lost its power, and in 1991, the Supreme Council of Georgia under the leadership of Zviad Gamsakhurdia banned it for allegedly supporting the 1991 Soviet coup d'état attempt. The decision was later reaffirmed by the Supreme Court of Georgia. In 1992, 27 parties would be elected to the State Council of Georgia in a legislative election that saw a low electoral threshold and that followed the 1991–1992 coup d'état. Many of these parties would progressively disappear after the Eduard Shevardnadze government imposed a 5% electoral threshold (12 parties won seats in the 1995 elections, nine in 1999 and seven in 2003). Following the Rose Revolution, most political parties that operated in the 1990s were disbanded, including the ruling Citizens Union of Georgia of Shevardnadze and the opposition Democratic Revival of Aslan Abashidze, while most political operatives coalesced around the United National Movement of Mikheil Saakashvili, which controlled the Georgian government from 2004 to 2012. Under Saakashvili's presidency, parliamentary opposition parties remained considerably weak, with only four parties winning seats in the 2004 parliamentary elections. By 2008, the only opposition party that remained in Parliament was the Christian Democratic Movement. However, the extraparliamentary opposition was considerably active and several parties, centered around various political well known figures, successively took leadership of the opposition. The Way of Georgia, created in 2006 by dismissed Foreign Minister Salome Zourabichvili, was the first major anti government movement under Saakashvili's presidency. It would soon join forces with a dozen other parties to create the United Opposition that backed the presidential candidacy of Levan Gachechiladze in 2008. By 2010, the Free Democrats of former UN Ambassador Irakli Alasania played a considerable role as well. Most of these parties either disappeared or were absorbed by Georgian Dream when that party was created in 2012 by Bidzina Ivanishvili. The ruling coalition that came to power at the time was made of various former opposition parties, including the Free Democrats, National Forum, and the Republican Party, although they would each join the opposition to the new government by 2016. Many of Georgia's oldest political parties have disappeared after years of poor electoral results, including the Ilia Chavchavadze Society and the Industry Will Save Georgia party. In the 2020 parliamentary election, 14 parties won seats in the legislature, although the two largest parties remain Georgian Dream and the United National Movement. Both have suffered from several splits since 2012: For Justice (2019), Solidarity Alliance (2020), For Georgia (2021), and People's Power (2022) were formed by Georgian Dream members, while Girchi (2015), European Georgia (2017) and Strategy Aghmashenebeli (2020) were launched by UNM members. Some of these split parties have themselves experienced their own splits (Girchi – More Freedom was created by Girchi members in 2020, Droa was created by European Georgia members in 2021). Domestic and international observers have noted the lack of clearly defined ideologies among Georgian political parties. Instead, parties mostly evolve around individual leaders and rarely survive their founders. Low electoral thresholds, a lack of political culture, and the proportional electoral system have contributed to the lack of non partisan politicians, which in turn has encouraged individual leaders to form their own parties when failing to find common ground with existing parties. Publicly stated position statements almost never differentiate between parties and correspond to existing political developments in the country. For example, most parties in the 1990s called for a peaceful settlement of the Georgian Abkhazian conflict, while virtually every party since the Rose Revolution has publicly backed Georgia's integration into the European Union and liberal economic reforms. Unlike many other European democracies, political parties in Georgia are defined by the Constitution, Article 3 of which states that, "Political parties shall participate in the formation and exercise of the political will of the people." The Political Associations Act of 1997 regulates the creation and activities of parties and require all new parties to be created by a founding assembly of at least 300 members. Parties are free to regulate their own membership procedures, although the law requires parties to maintain an executive board of at least three members. For most parties, these boards are appointed by party leadership, although intra party democracy has slowly developed in recent years: in 2013, the United National Movement became the first party to hold a presidential primary, Girchi would become the first party to hold primaries to decide the makeup of its electoral list in the 2020 parliamentary election, while UNM would become the first party to hold elections for its executive board in 2023. Despite the large amount of active political parties in Georgia, the Georgian Constitution provides for the prohibition of parties based on certain criteria. Parties that advocate for the overthrow of the government, the violation of Georgia's territorial integrity, civil strife or violence based on ethnicity, geography, or social classes are banned. Under the current Constitution, only the Constitutional Court has a right to review the constitutionality and ban a political party. The request to ban a political party can be submitted to the court by the President, the Government, or by at least one fifth of the Members of Parliament. As of 2023, two parties have been banned under this rule, the Communist Party in 1991 and the Centrists Party in 2016. There have been several legislative initiatives to ban the United National Movement, mostly proposed by the Alliance of Patriots. Several several civil society organizations and parliamentary deputies have suggested to ban the Conservative Movement party. Political parties in Georgia have historically formed alliances to create electoral blocs. The first such bloc dates back to the 1990 legislative election when seven anti Soviet parties formed the Round Table – Free Georgia alliance to defeat the Communist Party in the country's first free elections and bring Zviad Gamsakhurdia to power. A total of five blocs took part in that year's elections. Since then, blocs have mostly been used by opposition parties as a way to join forces to defeat an incumbent government: the National Democrats UNM Republican Party alliance of 2003 against Shevardnadze's government, the United Opposition of 2008 against Mikheil Saakashvili, the Georgian Dream coalition of 2012, and Strength is in Unity currently bringing together three parties against Georgian Dream. Blocs have been criticized for encouraging political polarization and discouraging issues based debates. Election reform in 2021 banned electoral blocs in all future elections, which in turn has encouraged small parties to integrate with each other ahead of the 2024 election.
Фракциялар мен саяси топтар
Парламент депутаттары фракцияларға немесе бір партиядан немесе сайлау блогынан сайланған кем дегенде жеті депутаттан тұратын топтарға қосылуға құқылы. Фракциялар – ресми, мемлекеттік қаржыландырылатын және реттелетін парламенттік органдар, олар бірнеше құқыққа ие, мысалы, комитеттер мен делегациялар квоталары, министрлерді арнайы тыңдауларға шақыру, Парламент Төрағасы мен төраға орынбасарына кандидаттарды ұсыну және заңнамалық күн тәртібін белгілейтін Парламент бюросында өкілдік ету. Қазіргі уақытта Парламентте екі фракция бар: «Грузиндік арман» және «Күш – бірлікте». 2021 жылы Парламент бір партиядан сайланған кез келген екі депутаттың парламентте фракциялармен бірдей өкілеттіктерге ие «саяси топ» құруына мүмкіндік беретін, парламенттік ережелерге қайшы келетін түзетуді қабылдады, оның конституциялықтығына қатысты сұрақтар туындады. Осы аяда төрт саяси топ құрылды: «Лело», «Гирчи», «Реформалар тобы» және «Еуропалық социалистер». 2023 жылдың маусым айында Парламент депутаттарға басқа партия тізімімен сайланған жағдайда да саяси топтар құруға мүмкіндік беретін нормативтік өзгерістерді қабылдады, соның нәтижесінде «Халық күші» және «Еурооптимистер» топтары құрылды. Ірі оппозициялық партиялар бұл шараларды ірі оппозициялық партияларды таратуға бағытталған шығармашылық ынталандыру деп сынға алды, әсіресе саяси топтар мемлекеттік қаржыландыруға құқылы. Фракциялар мен саяси топтарға берілген кең өкілеттіктер тәуелсіз депутаттардың ықпалын төмендетті. 2024 жылғы парламент сайлауынан бастап көпмандатты округтерді жою партиялық емес кандидаттардың сайлауға қатысуына тыйым салады, ал саяси партиялардан шығып, фракция немесе топқа қосылудан бас тартқан депутаттар кеңсеге азырақ қаржы алады, Парламенттегі құқықтары шектеледі және саяхат шығындарын өтеуге құқығы жоқ.
Members of Parliament are entitled to join factions, or groups of at least seven MPs elected from the same party or electoral bloc. Factions are formal, publicly funded and regulated parliamentary bodies entitled to several rights, such as committee and delegation quotas, summoning ministers for special hearings, nominating candidates for Parliamentary Chair and deputy chair, and be represented in the Parliamentary Bureau that sets the legislative agenda. There are currently two factions in Parliament: Georgian Dream and Strength is in Unity. In 2021, Parliament adopted a controversial amendment to parliamentary regulations allowing any two MPs elected from the same party to create a "Political Group" in Parliament with effectively the same powers as factions, with questions raised about its constitutionality. Four political groups were created under that umbrella: Lelo, Girchi, Group of Reforms, and the European Socialists. In June 2023, Parliament adopted further regulatory changes allowing MPs to create Political Groups even if elected under another party banner, allowing the creation of the People's Power and Euro Optimists groups. Large opposition parties have criticized these measures as creative incentives for the dissolution of large opposition parties, especially as Political Groups are entitled to public funding. The large powers granted to Factions and Political Groups have in turn lowered the influence of independent MPs. Starting with the 2024 parliamentary election, the abolition of majoritarian districts will ban the electoral participation of non partisan candidates, while those MPs that leave political parties and refuse to join a faction or group receive less office funding, less rights in Parliament, and are not entitled to travel reimbursements.
Мемлекеттік қаржыландыру
Саяси партиялардың бюджеттерінің көп бөлігі 1997 жылғы «Саяси бірлестіктер туралы» заңда және 2020 жылы қабылданған түзетулерде белгіленгендей, мемлекеттік қаржыландыру есебінен түседі. Алдыңғы парламенттік сайлауда кем дегенде 1% дауыс алған кез келген саяси партия өзінің нәтижесіне сәйкес мемлекеттік қаржыландыруға құқылы: алғашқы 50 000 дауыс үшін бір дауысқа 15 000 GEL, ал әрбір келесі дауыс үшін 5 GEL. Партия бір парламенттік шақырылым ішінде өзінің орындарының кем дегенде жартысын жоғалтса немесе депутаттардың кем дегенде жартысы парламенттік отырыстардың көп бөлігіне қатыспаса, мемлекеттік қаржыландырудан айырылады. 2020 жылғы сайлаудан кейін оппозициялық партиялардың парламенттік бойкоты, бойкотқа қатысқан партияларға мемлекеттік қаржыландыруды жою туралы даулы ұсынысқа әкелді, бұл ұсынысты Еуропалық Одақ сынға алды және соңында одан бас тарды.
The large majority of political party budgets comes from public funding, as prescribed by the 1997 Political Associations Act and amendments to the law adopted in 2020. Any political party that receives at least 1% in the previous parliamentary election is entitled to public funding based on its results: 15,000 GEL per vote for the first 50,000 votes and 5 GEL for each subsequent vote. A party loses its public funding if it loses at least half of its seats within one parliamentary convocation or if at least half of the MPs fail to attend a majority of parliamentary sessions. The parliamentary boycott by opposition parties that followed the 2020 election led to a controversial proposal on abolishing public funding for boycotting parties, a proposal that was criticized by the European Union and eventually scrapped.
Сепаратизм
1990 жылдардың бірінші жартысында Грузия бірқатар сепаратистік қақтығыстарға ұшырады, нәтижесінде Абхазия мен Оңтүстік Осетия де-факто тәуелсіздікке ие болды. Бұл екі аймақ Грузия Совет Социалистік Республикасының құрамында автономия мәртебесіне ие болған және Грузия тәуелсіздікке ұмтылғанда қайта құрылған Кеңес Одағының құрамында қалуды қалаған. Соңында қақтығыстар мыңдаған адамның өмірін қиған толыққанды соғыстарға ұласты. Абхазиядағы соғыс (1992–1993) кезінде шамамен 230 000–250 000 грузин Абхазия сепаратистері және Солтүстік Кавказ еріктілері (оның ішінде чечендер) тарапынан Абхазиядан қуылды. Сонымен қатар, Оңтүстік Осетиядан да шамамен 23 000 грузин қашқан. 1990 жылдан бері аумақтық мәселелер грузин саясатындағы ең маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Президент Эдуард Шеварднадзе кезінде шиеленісті азайту және осы оқшауланған республикаларды дипломатиялық жолмен қайта біріктіру үшін бірнеше әрекеттер жасалды. 1996 жылы "Эргнети" базары ашылып, грузиндер мен Оңтүстік осетиялықтардың сауда-саттық жүргізетін орнына айналды. 1996 жылы Людвиг Чибиров Оңтүстік Осетияда өткен президент сайлауында жеңіске жетті. 1996 жылдың 16 мамырында Мәскеуде "Қауіпсіздікті қамтамасыз ету және сенімді нығайту шаралары" туралы меморандумға қол қойылды, ол Грузия мен Оңтүстік Осетия сепаратистері арасындағы жақындасудың алғашқы қадамы ретінде қарастырылды. Бұдан кейін Грузия президенті Эдуард Шеварднадзе мен Оңтүстік Осетияның де-факто президенті Людвиг Чибиров бірнеше рет кездесті. Олар 1996 жылы Владикавказда, 1997 жылы Явада және 1998 жылы Боржомиде кездесті. Бұл кездесулердің нәтижесінде ІЖК-ның қайта оралуы, экономикалық даму, мәселелерді саяси тұрғыдан шешу және қақтығыс аймағындағы халықты қорғау мәселелері талқыланды және оң нәтижелерге қол жеткізілді. 1998 жылдың сәуір-мамырында Грузия мен Абхазия сепаратистері арасындағы қақтығыс Гал ауданында қайтадан күшейді, онда бірнеше жүз абхаз күштері грузиндер әлі де тұратын ауылдарға еніп, сепаратистер ұйымдастырған парламент сайлауын қолдады. Грузия президенті Эдуард Шеварднадзе оппозицияның сын-ескертпелеріне қарамастан, Абхазияға қарсы әскер жіберуден бас тартты. Бұл жағдай абхаз сепаратистері мен жергілікті грузин партизандары арасында алты күндік соғысқа ұласты. Грузия оппозициясы президент Эдуард Шеварднадзені грузин армиясымен партизандарды қолдамағаны үшін соғыста жеңіліске ұшырағаны үшін кінәлады. Шеварднадзе әскери қызметке шақырылмауының себебі әскери дайындық деңгейінің жеткіліксіздігі болғанын мәлімдеді. 20 мамырда атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді. Соғыс екі тараптан да жүздеген адамның қаза болуына және 20 000 грузиннің босқындарға айналуына әкелді. 2001 жылдың қыркүйегінде Кодори аңғарында 400-ге жуық чечен жауынгерлері мен 80 грузин партизаны пайда болды. Чечен-грузин жарымәскери күштері Сухумиге дейін жетті, бірақ ақырында Абхазия күштері мен Гудаутадағы ресейлік бейбітшілік күштері тарапынан кері қайтарылды. 8-19 тамызда Грузия күштері мен Оңтүстік Осетия арасында қарқынды шайқастар болды. Бұл он екі жылдан бері бірінші әскери қақтығыс болды. 5 қарашада Ресейдің Сочи қаласында Грузия премьер-министрі Зураб Жвания мен Оңтүстік Осетия басшысы Эдуард Кокойтидің жоғары деңгейдегі кездесуінде қақтығыс аймағын әскерден арылту туралы келісімге қол жеткізілді. Атысты тоқтатуға қол жеткізілгеніне қарамастан, аймақта атыс эпизодтары жалғасты, көбінесе осетиялық тараптан бастау алды. 2003 жылғы Роза революциясы Ресеймен қарым-қатынастың нашарлауына әкелді, сонымен қатар Ресейдің екі сепаратистік аймаққа ашық көмек пен қолдау көрсетуі де осыған себеп болды. Осы қиын жағдайға қарамастан, 2005 жылдың мамырында Грузия мен Ресей екіжақты келісімге қол жеткізді, оған сәйкес Батуми мен Ахалкалакидегі ресейлік әскери базалар (Совет дәуірінен қалған) жабылды. Ресей 2007 жылдың желтоқсанына дейін осы нысандардан барлық персонал мен жабдықты шығарып тастады, бірақ Абхазиядағы Гудаута базасынан шығуға асықпады, оны 1999 жылғы Стамбул саммитінде қабылданған Еуропадағы әдеттегі қарулы күштер туралы келісімге сәйкес босату қажет болды. 2008 жылдың сәуірінде грузин-ресей дипломатиялық дағдарысы болды. 2008 жылдың 1 тамызында грузин бейбітшілік сақтаушыларын тасымалдайтын көлікке бомба шабуыл жасалды. Бұл қақтығыстың бастамасы болды және бес грузин әскери қызметшісі жарақаттанды, содан кейін бірнеше Оңтүстік Осетиялық милиция шебуылдарынан кейін мергендермен өлтірілді. Оңтүстік Осетия сепаратистері 1 тамызда грузин ауылдарын обстрелдеуді бастады. Бұл артиллериялық шабуылдар грузин әскери қызметшілерін жауап беруге мәжбүр етті. 7 тамыз күні 2008 жылы Грузия президенті Михаил Саакашвили бір жақты атысты тоқтату туралы жариялады және бейбіт келіссөздерге шақырды. Грузин ауылдарына жасалған шабуылдар (Оңтүстік Осетия қақтығыс аймағында орналасқан) грузин әскерлерінің атыспен жауап беруімен ұласты, содан кейін 8 тамыз күні түнде Оңтүстік Осетияның жарияланған Республикасының астанасы (Цхинвали) бағытында әскерлерді жылжытты, таңғы 8 тамызда оның орталығына жетті. Ресейлік әскери сарапшы Павел Фельгенгауэрдің сөзіне сәйкес, осетиялық провокация грузин жауабын тудыруға бағытталған, ол ресейлік әскери шабуылға алғышарт ретінде қажет болды. Грузин барлау қызметінің және бірнеше ресейлік БАҚ хабарларына сәйкес, грузин әскери әрекетінен бұрын ресейлік армияның бір бөлігі (бейбітшілік сақтаушы емес) Роки тоннелі арқылы Оңтүстік Осетия аумағына кірген. Ресей Грузияны "Оңтүстік Осетияға қарсы агрессия" жасады деп айыптады және 8 тамыз күні 2008 жылы "бейбітшілікті сақтау" операциясының желеуімен Грузияға қарсы ірі құрлық, әуе және теңіз шабуылын бастады. 10 тамызға дейін Цхинвали ресейлік әскерлер бақылауына көшті. Ресей күштері даулы аумақтардан тыс жердегі грузин қалаларын басып алды. Қақтығыс кезінде Оңтүстік Осетияда грузиндерге қарсы этникалық тазалау науқаны жүргізілді, соғыс аяқталғаннан кейін грузин елді мекендерінің қиратылуы да осыған кірді. Соғыс 192 000 адамды күшпен қоныстандырды және соғыстан кейін көптеген адамдар үйлеріне оралуға мүмкіндік алғанымен, бір жыл өткен соң шамамен 30 000 этникалық грузин күшпен қоныстандырылған күйде қалды. "Коммерсант" газетінде жарияланған сұхбатында Оңтүстік Осетия басшысы Эдуард Кокойти грузиндердің оралуына жол бермейтінін мәлімдеді. Франция президенті Николя Саркози 2008 жылдың 12 тамызында атысты тоқтату келісіміне қол жеткізді. Ресей 26 тамызда Абхазия мен Оңтүстік Осетияны жеке республикалар деп мойындады. Грузия үкіметі Ресеймен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Ресей күштері Абхазия мен Оңтүстік Осетияның шекарасындағы буферлік аймақтардан 8 қазан күні шығып кетті және Еуропалық Одақтың Грузиядағы Мониторингтік миссиясы буферлік аймаққа жіберілді. Соғыстан бері Грузия Абхазия мен Оңтүстік Осетияның Грузияның оккупацияланған аумақтары екенін мәлімдеп келеді.
In the first half of the 1990s, Georgia suffered from a series of separatist conflicts, which led to de facto independence of Abkhazia and South Ossetia. Both of these regions enjoyed autonomous status within the Georgian Soviet Socialist Republic and wanted to remain within renewed Soviet Union as Georgia pushed for independence. Eventually, the conflicts developed into full scale wars which left thousands of people dead. During the War in Abkhazia (1992–1993), roughly 230,000 to 250,000 Georgians were expelled from Abkhazia by Abkhaz separatists and North Caucasian volunteers (including Chechens). Around 23,000 Georgians fled South Ossetia as well. Since the 1990s, the territorial problems have been one of the most important problems in Georgian politics. Under President Eduard Shevardnadze, several efforts were made to defuse the tensions and reintegrate these breakaway republics through diplomatic means. In 1996, the Ergneti market was opened and soon became the place where Georgians and South Ossetians traded. In 1996, Lyudvig Chibirov won the presidential elections in South Ossetia. A memorandum on "Measures for providing security and confidence building" was signed in Moscow on 16 May 1996, which was regarded as the first step towards a rapprochement between Georgia and the separatists of South Ossetia. This was followed up by several meetings between the President of Georgia, Eduard Shevardnadze, and the de facto President of South Ossetia, Lyudvig Chibirov. They met in Vladikavkaz in 1996, in Java in 1997, and in Borjomi in 1998. These resulted in some positive developments as the talks about IDP return, economic development, a political solution to the issues, and the protection of the population in the conflict zone. In April–May 1998, the conflict between Georgia and Abkhaz separatists escalated once again in the Gali District when several hundred Abkhaz forces entered the villages still populated by Georgians to support the separatist held parliamentary elections. Despite criticism from the opposition, Eduard Shevardnadze, President of Georgia, refused to deploy troops against Abkhazia. The conflict developed into six day war between Abkhaz separatists and local Georgian guerillas. Georgia's opposition blamed President Eduard Shevardnadze for losing the war by not supporting the guerillas with the Georgian Military. Shevardnadze declared that one of the reasons he had not sent in the military was it was not combat ready. A ceasefire was negotiated on May 20. The hostilities resulted in hundreds of casualties from both sides and an additional 20,000 Georgian refugees. In September 2001, around 400 Chechen fighters and 80 Georgian guerrillas appeared in the Kodori Valley. The Chechen Georgian paramilitaries advanced as far as Sukhumi, but finally were repelled by the Abkhazian forces and Gudauta based Russian peacekeepers. Intense fighting took place between Georgian forces and the South Ossetians between 8 and 19 August. This was the first military confrontation for twelve years. At a high level meeting between Georgian Prime Minister Zurab Zhvania and South Ossetian leader Eduard Kokoity on 5 November in Sochi, Russia, an agreement on demilitarization of the conflict zone was reached. Some exchange of fire continued in the zone of conflict after the ceasefire, apparently primarily initiated by the Ossetian side. The Rose Revolution in 2003 resulted in a severe deterioration of relations with Russia, fuelled also by Russia's open assistance and support to the two secessionist areas. Despite these increasingly difficult relations, in May 2005 Georgia and Russia reached a bilateral agreement by which Russian military bases (dating back to the Soviet era) in Batumi and Akhalkalaki were withdrawn. Russia withdrew all personnel and equipment from these sites by December 2007 while failing to withdraw from the Gudauta base in Abkhazia, which it was required to vacate after the adoption of the Adapted Conventional Armed Forces in Europe Treaty during the 1999 Istanbul summit. There was a Russo Georgian diplomatic crisis in April 2008. A bomb explosion on 1 August 2008 targeted a car transporting Georgian peacekeepers. South Ossetians were responsible for instigating this incident, which marked the opening of hostilities and injured five Georgian servicemen, then several South Ossetian militiamen were killed by snipers. South Ossetian separatists began shelling Georgian villages on 1 August. These artillery bombardments caused Georgian servicemen to return fire periodically. On 7 August 2008, the Georgian president Mikheil Saakashvili announced a unilateral ceasefire and called for peace talks. More attacks on Georgian villages (located in the South Ossetian conflict zone) were soon matched with gunfire from Georgian troops, who then proceeded to move in the direction of the capital of the self proclaimed Republic of South Ossetia (Tskhinvali) on the night of 8 August, reaching its centre in the morning of 8 August. According to Russian military expert Pavel Felgenhauer, the Ossetian provocation was aimed at triggering Georgian retaliation, which was needed as a pretext for a Russian military invasion. According to Georgian intelligence and several Russian media reports, parts of the regular (non peacekeeping) Russian Army had already moved to South Ossetian territory through the Roki Tunnel before the Georgian military action. Russia accused Georgia of "aggression against South Ossetia" and began a big land, air and sea invasion of Georgia under the pretext of a "peace enforcement" operation on 8 August 2008. Tskhinvali was seized by the Russian military by 10 August. Russian forces occupied Georgian cities beyond the disputed territories. During the conflict, there was a campaign of ethnic cleansing against Georgians in South Ossetia, including destruction of Georgian settlements after the war had ended. The war displaced 192,000 people and while many were able to return to their homes after the war, a year later around 30,000 ethnic Georgians remained displaced. In an interview published in Kommersant, South Ossetian leader Eduard Kokoity said he would not allow Georgians to return. The President of France, Nicolas Sarkozy, negotiated a ceasefire agreement on 12 August 2008. Russia recognized Abkhazia and South Ossetia as separate republics on 26 August. The Georgian government severed diplomatic relations with Russia. Russian forces left the buffer areas bordering Abkhazia and South Ossetia on 8 October and the European Union Monitoring Mission in Georgia was dispatched to the buffer areas. Since the war, Georgia has maintained that Abkhazia and South Ossetia are occupied Georgian territories.
Грузин православ шіркеуінің рөлі
Грузия Конституциясы Грузия православие шіркеуінің ерекше мәртебесін кепілдік береді. Конституция Грузия тарихы мен ұлт құруда Грузия православие шіркеуінің ерекше рөлін мойындайды. Грузия үкіметі мен Грузия православие шіркеуі арасындағы қарым-қатынастар 2002 жылғы Конституциялық келісімде, сондай-ақ Конкордат деп белгіленген, ол шіркеуге Грузиядағы барлық шіркеулер мен монастырларға меншік құқығын қоса алғанда, ерекше жеңілдіктер береді, шіркеутің мемлекеттік білім беру мәселелеріне қатысуына жол береді және оны салықтан босатады. Грузия үкіметі Грузия православие шіркеуіне жыл сайын 25 миллион лари тікелей қаржылай көмек көрсетеді, бұл КСРО кезіндегі қуғын-сүргін үшін өтемақы ретінде беріледі, бұл сомаға басқа да түрлі гранттар, салық жеңілдіктері және мүліктік трансферлер кірмейді. Сонымен қатар, Грузия православие шіркеуі қоғамдағы ең ықпалды және сенімді институт саналады. 2013 жылғы сауалнама бойынша, респонденттердің 95% оның жұмысына жағымды баға берді. Грузия халқының 84% православие дінін ұстанады, көбінесе Грузия православие шіркеуі. Қоғамдық сауалнамаларда шіркеу Грузиядағы ең сенімді институт ретінде жиі аталады. Католикос-Патриарх Илия II түрлі сауалнамалар бойынша Грузиядағы ең сенімді қоғам қайраткері деп танылған. Осыған сәйкес, шіркеу Грузияның саяси өмірінде маңызды рөл атқарады.
The Constitution of Georgia guarantees the special status of the Georgian Orthodox Church. The Constitution recognizes the special role of the Georgian Orthodox Church in Georgian history and nation building. The relations between the Georgian government and the Georgian Orthodox Church were outlined in the 2002 Constitutional Agreement between the two entities, also known as the Concordat, which grants the Church special privileges, including ownership of all churches and monasteries in Georgia, allows Church involvement in state education matters, and exempts it from taxation. The Government of Georgia provides an annual 25 million GEL in direct funding to the Georgian Orthodox Church for as a compensation for persecution during the Soviet Union, a figure that does not include various other grants, tax benefits, and property transfers. Additionally, the Georgian Orthodox Church is considered the most influential and trusted institution in the public sphere. According to a 2013 survey, 95% respondents had a favorable opinion of its work. 84% of the population in Georgia practices Orthodox Christianity, primarily the Georgian Orthodox Church. In public polls, the Church is regularly named as the most trusted institution in Georgia. Catholicos Patriarch Ilia II is shown as the most trusted public figure in Georgia by various polls. Accordingly, the Church plays a significant role in the political life of Georgia.
Чиркінің араласшы рөлі
Шіркеу көбінесе өзара қарама-қарсы саяси күштер арасындағы шиеленісті басуға көмектесетін делдал рөлін атқарады. 1991 жылдың қазан айының басында Грузиядағы саяси дағдарыс кезінде шіркеу президент Звиад Гамсахурдияның үкіметі мен оппозицияның бүлікшіл топтары арасында делдал ретінде қызмет етті. 2008 жылғы президенттік сайлаудан кейінгі дау кезінде Патриарх Илья II үкімет пен оппозиция арасында делдалдық жасады. Шіркеу сондай-ақ «Грузин арманы» мен «Біріккен ұлттық қозғалыс» арасында да жиі делдалдыққа қызмет етті. Бір дін қызметкерінің сөзіне сүйенсек, «Шіркеудің басшылығы қақтығысқан тараптарды татуластыруға тырысып, бұл тараптың немесе сол тараптың бәрі үшін ана екенін, және бұл дұрыс екенін жариялады. Бұл бір жағдайда ғана дұрыс, мысалы, маған «Біріккен ұлттық қозғалыс» пен «Грузин арманы» өкілдері келіп тұрады. «Қайнана мен келіннің» арасындағы дауды тарату үшін оларды біріктіруге тырысамын, барлық тараптар келіп жатыр. Бұл дұрыс ұстаным, себебі шіркеу егер бір жақты артықшылыққа қоймаса, бір жақтың ғана шіркеуі бола алмайды». Сонымен қатар, шіркеу Грузия мен басқа елдер арасындағы де-факто дипломатиялық байланыс құралы ретінде де жиі қызмет етті. 2013 жылы Грузия мен Ресей қарым-қатынастарын жақсартуға тырысқан кезде Патриарх Илья II Мәскеуде Ресей президенті Владимир Путинмен және Ресей Патриархы Кириллмен кездесіп, Грузия мен Ресей арасындағы де-факто дипломатиялық байланыс ролін атқарды. Кездесулер барысында тараптар екі ел арасындағы шиеленісті қарым-қатынасты талқылап, «осы қарым-қатынасты тұңғыр тұрақтан шығару үшін барлық күш-жігерді жұмсауымыз керек» деді.
The Church often takes the role of a mediator between the rivaling political forces, helping to defuse the tensions. In early October 1991, the Church served as a mediator between the government of President Zviad Gamsakhurdia and rebel factions of the opposition during the political crisis in Georgia. During the dispute which followed the 2008 presidential elections, Patriarch Illia II served as intermediary between the government and the opposition. The Church also often served as mediator between Georgian Dream and United National Movement. In the words of one of the priests, "The administrative leadership of the church was trying to reconcile conflicting parties and to declare, that it is a mother for everyone, this side or either that side and this is the right thing. This is right in one condition, for example, United National Movement and also Georgian Dream representatives were coming to me. The "daughter in law and mother in law" come to me and I am trying to consolidate them, all the sides are coming. This is the right position, because the church cannot be a church for one side, if you are not trying to obviously give preference to one side". Additionally, the Church often served as de facto diplomatic go between between Georgia and other countries. In 2013, when Georgia and Russia were trying to normalize relations, Patriarch Illia II met Russian President Vladimir Putin and Russian Patriarch Kirill in Moscow and served as de facto diplomatic go between between Georgia and Russia. During the meetings, the parties discussed the strained relations between the countries and said that "we should spare no efforts in order to bring these relations out of the deadlock".
Мәдени саясат
Шіркеу Грузияның дәстүрлі құндылықтарын қолдаған маңызды консервативті күш ретінде саясатта елеулі рөл атқарады. Роза революциясынан бері шіркеу пен мемлекет арасындағы қарым-қатынас күрт өзгерді. 2012 жылға дейін Саакашвили әкімшілігі либералды реформаларды ілгерілетуге тырысты, бұл шіркеутің кейбір әрекеттерін сынауға мүмкіндік беретін орта жасады. Ал «Грузин арманы» үкіметі православие басшылығымен тығыз байланыста жұмыс істеп келеді. 2018 жылғы президенттік сайлауға дейін Грузия үкіметі Грузия Православие шіркеуінің қарсылығына байланысты Грузияда марихуана өсіру мен сатуды заңдастыру жоспарынан бас тартты. Алдымен, бұл жоспар Бидзина Иванишвилиге марихуана өсіру және сату бизнесін бастауға мүмкіндік беру мақсатында болған деген болжам бар. Есірткі реформасын қолдамағанмен, Грузия Конституциялық соты марихуананы тұтынуды заңдастырды, бұл Грузия Православие шіркеуінің наразылығын тудырды. Көпшілік пікір бойынша, шіркеу Батумидегі жергілікті биліктің екінші мешіт салуға тыйым салуына, сондай-ақ Рустави қалалық әкімдігінің католик шіркеуіне шіркеу салуға тыйым салуына ықпал етті. Грузия Православие шіркеуі Грузиядағы ЛГБТ қозғалысына қарсы күресіп келеді. Грузия халқының арасында гомосексуализмге негативті көзқарас басым. Грузия Патриархы ІІ Илия гомосексуализмді ауру және рухани жағынан зиянды деп сипаттады. Бұл пікірді грузин халқы да бөліседі, олар гомосексуализмді қабылдамайды. 2013 жылы Грузия Православие шіркеуі Грузия билігін 17 мамырда Тбилисиде жоспарланған ЛГБТ митингісін тоқтатуға шақырды. 2014 жылы Грузия Православие шіркеуі 17 мамырды «Отбасы қасиеттілігі күні» деп жариялады және отбасылық құндылықтарды қорғауға уәде берді. Содан бері Отбасы қасиеттілігі күні Тбилиси және басқа қалаларда митингілермен жыл сайын атап өтіледі. 2021 және 2023 жылдары көптеген дін қызметкерлері Тбилиси мақтаныш шеруіне қарсы наразылық акцияларына қатысты. Өз уағыздарында ІІ Илия гомосексуализмді, абортты айыптады, теледидардағы жағымсыз мазмұнды цензуралауды талап етті, мектеп оқулықтарында патриотизмнің жеткіліксіздігін сынады, экстремалды либерализмге қарсы ескертулер жасады және шетелден келген «жалған мәдениеттен» сақтандырды. Ол Грузия заңына сәйкес басқа діндерге тең мәртебе беруге қарсылық білдірді және халықаралық білім алмасу мен шетелде жұмыс істеуді патриоттық емес деп сынады. 2014 жылы Грузия Парламенті «Барлық түрдегі дискриминацияны жою туралы» Грузия заңын қабылдады. Бұл заң Грузия мен Еуропалық Одақ арасындағы визалық либерализация жоспарын аяқтаудың шарты ретінде 2013 жылғы Еуропалық көршілік саясатының (ЕҚС) елдік прогресс есебінде ұсынылды. Заңның 1-бабы ЛГБТ-ге қарсы «дискриминацияға» тыйым салады. Грузия Православие шіркеуі парламентті заң жобасын талқылауды тоқтатуға шақырды, «заңсыздықты заңға айналдыру – үлкен күнә» және «мүміндер бұл заңды қабылдамайды» деді. Шіркеутің пікірінше, бұл заң Грузия халқының басым көпшілігіне қарсы олардың еркіне қарсы рухани жағынан зияндылықты таңуға бағытталған. Сыншылар бұл заң қауымдастық құру және дін бостандығын бұзады деп мәлімдеді.
The Church plays a significant role in the politics as a major conservative actor in favor of Georgia's traditional values. The relations between the Church and the state have evolved drastically since the Rose Revolution. While the Saakashvili administration sought to push for liberal reforms until 2012, which also created an environment that allowed for public criticism of certain Church activities, the Georgian Dream government has heavily relied on its ties to the Orthodox leadership. Prior to the 2018 presidential election, the Georgian government abandoned a plan to legalize cultivation and selling of the marijuana in Georgia due to opposition from the Georgian Orthodox Church. It was alleged that the plan was designed to allow Bidzina Ivanishvili to start business project relating to cultivation and selling of the marijuana. Even though the authorities backed down from endorsing a proposed drug reform, the Georgian Constitutional Court still legalized consumption of marijuana, which also caused backlash and a protest movement from the Georgian Orthodox Church. It has been largely assumed that the Church played a major role in the Batumi local government banning the construction of a second mosque in the municipality and in the ban by Rustavi city officials on the Catholic Church to build a local chapel. Georgian Orthodox Church has been campaigning against the LGBT movement in Georgia. Georgian population maintains negative views about homosexuality. Georgian Patriarch Ilia II described homosexuality as a disease and immoral. The view is shared by the Georgian population, which considers homosexuality to be unacceptable. In 2013, the Georgian Orthodox Church urged the Georgian authorities to stop LGBT rally planned for Tbilisi on 17 May In 2014, the Georgian Orthodox Church declared May 17 "a day of family sanctity" and promised to protect family values. Since then, the Day of the Holiness of the Family is celebrated every year with rallies in Tbilisi and other cities. Many priests took part in protests against Tbilisi Pride in 2021 and 2023 as well. In his sermons Ilia II has condemned homosexuality, abortion, and demanded television be censored to remove sexual content, has denounced school textbooks for insufficient patriotism, lectured against extreme liberalism and warned against pseudo culture from abroad. He has opposed attempts to give other confessions equal status under Georgian law and has condemned international educational exchanges and working abroad as unpatriotic. In 2014, the Georgian Parliament adopted the Law of Georgia on the Elimination of All Forms of Discrimination. It was recommended by the European Neighbourhood Policy (ENP) Country Progress Report 2013 for Georgia as a prerequisite for finalizing the Visa Liberalization Action Plan between Georgian and the European Union. Article 1 of the law prohibited "discrimination" against LGBT. The Georgian Orthodox Church urged the Parliament to suspend discussions of the bill, saying that "making illegality a law is a huge sin" and that "law will not be accepted by the believers". According to the Church, the law imposes immorality on the vast majority of Georgian population against their will. The critics have alleged that the law violates the right of association and freedom of religion.
Сайлау жүйесі
Сайлау реформасы грузин саяси тарихында ең көп қайталанарлық пікірталастардың бірі болды, ал наразылық бірінен кейін бірі келген әкімшіліктерге қатысты сынның маңызды көзіне айналды. Ең көп дау тудырған мәселелер сайлау жүйесі және сайлау шегі болды. Сайлау жүйесі 2010 және 2017-2018 жылдардағы конституциялық реформалар барысында кеңінен талқыланды. 2016 жылғы парламент сайлауынан кейін оппозиция 2020 жылы қолданыстағы жартылай пропорционалды жүйені толық пропорционалды жүйеге ауыстыруды ұсынды, ал үкіметтік партия бұл ауысуды 2024 жылға ықпалдастыруды қалады. Ол кезде 150 орындық грузин парламенті 77 орынды аралас жүйе арқылы пропорционалды өкілдікпен (5% шегі) және 73 бір мандаттық сайлау округі арқылы сайланды. Бұл мәселе келесі жылдары да бөліс тудыратын мәселе болып қала берді. 2019 жылғы жазғы наразылықтар кезінде оппозиция 2020 жылғы грузин парламент сайлауы үшін толық пропорционалды жүйеге өтуді тағы да талап етті, нәтижесінде «Грузин арманы» партиясының лидері Бидзина Иванишвили бұл талапты қабылдады. Алайда, 2019 жылдың қараша айында парламент мүшелерінің бір бөлігі сайлау жүйесін өзгерту туралы заң жобасына қарсы дауыс берді, бұл жаңа наразылықтарға себеп болды. «Грузин арманы» партиясының көпшілік депутатары сайлау реформасын тоқтатты, оның орнына екі палаталы заң шығарушы орган құруды ұсынды, оның жоғарғы палатасы көпшілік сайлау округтері бойынша сайланатын Сенат, ал төменгі палатасы пропорционалды өкілдікпен сайланатын Парламент болар еді. Президент Саломе Зурабишвили де 2020 жылы ұқсас келісімге келді. Бұл саяси дағдарысқа әкеп соқты, оны ЕО және АҚШ делдалдық жасады. Нәтижесінде, 2020 жылғы сайлау үшін сайлау кодексі 120 пропорционалды (1% шегі, бұрынғы 3% шегінен төмендетілді) және 30 бір мандаттық сайлау округінен тұратын аралас жүйеге өзгертілді. Сондай-ақ, партиялардың парламентте көпшілік орындарға ие болуына тыйым салынды, егер олар дауыстардың 40% -нан кемін алса. Пропорционалды сайлау жүйесін жақтаушылар көпшілік жүйенің үкіметтік партияға артықшылық беретінін және шындықты дәл бейнелемейтінін, үкіметтік партияға жергілікті сайлау округтерінде көптеген орындарды жеңіп алуға және алған дауыс санынан әлдеқайда көп орын алуға мүмкіндік беретінін мәлімдейді. Олар сондай-ақ бұл жүйенің бір немесе екі партиялық парламент құру мүмкіндігін арттыратынын айтады. Жартылай пропорционалды немесе толық көпшілік жүйелерді жақтаушылар мұндай жүйенің жергілікті аймақтар мен тікелей сайланған өкілдері арасында тікелей байланыс орнататынын, парламент мүшелерінің жауапкершілігін арттыратынын және партияның вертикальді билеуін әлсірететінін мәлімдейді. Пропорционалды жүйенің жақтаушылары көпшілік жүйенің артықшылықтары демократиялық институттардың әлсіздігіне байланысты іс жүзінде жұмыс істемейтінін, өйткені көпшілік депутаттар өздерінің мүдделерін қорғауға тырысады, ал олардың қарсыластары бұл мәселені шешу үшін қайта сайлауды енгізуді ұсынады. Тағы бір даулы мәселе сайлау шегі жүйесі болып табылады, оппозициялық саяси партиялар көпшілік өкілдікті қамтамасыз ету үшін 5% сайлау шегін жоюды талап етеді. 2022 жылы үкіметтік «Грузин арманы» партиясы Еуропалық Кеңес Грузияға ЕО-ға қатысу үшін кандидат мәртебесін берсе, шекті 5% -тан 3% -қа дейін төмендетуге уәде берді, бірақ бұл әлі болған жоқ. Қазіргі уақытта парламентте өкілдігі бар және 2020 жылғы сайлауда шексіз сайлау жүйесі арқылы сайланған 15 саяси партияның тек екеуі («Грузин арманы» және «Күш бірлікте») 5% -дан астам дауыс алды.
Electoral reform has been one of the most recurring debates in Georgian political history, with dissatisfaction being one of the most important sources of criticisms for successive administrations. The most contentious debates surround the electoral system and the electoral thershold. The electoral system was much debated topic during the 2010 and 2017 2018 constitutional reforms. Following the 2016 parliamentary elections, the opposition proposed a change from the existing semi proportional system to a fully proportional one for 2020, while the ruling party wanted to postpone the electoral transition to 2024. At that time, the 150 seat Georgian parliament was elected through a mixed system of 77 seats by proportional representation (5% threshold) and 73 single seat majoritarian constituencies. This remained a divisive issue in the following years. During the summer 2019 protests, the opposition demanded once more a change to a fully proportional system for the 2020 Georgian parliamentary election which secured a promise from Georgian Dream party leader Bidzina Ivanishvili to do so. In November 2019, however, individual members of parliament voted against a bill to change the electoral system, sparking renewed protests. majoritarian members of parliament (MPs elected from particular constituencies) from Georgian Dream blocked the electoral reform, instead they proposed a bicameral legislature with a majoritarian Senate and a proportional Parliament. Similar compromise solution was made by President Salome Zourabichvili in 2020. This eventually led to a political crisis in which EU and U. S. mediated. Ultimately, the election code was changed for the 2020 elections to a mixed system of 120 proportional (1% threshold, lowered from a one off 3%) and 30 single seat majoritarian constituencies. It also barred any party to claim a majority of seats in the Parliament if they receive less than 40% of votes. The proponents of the proportional electoral system claim that the majoritarian system disproportionately benefits the ruling party and does not reflects reality accurately, allowing the ruling party to win most of the seats in the local constituencies and receive many more seats than it received votes. They also argue that the system increases the chances getting a one party or two party parliament. The proponents of the semi proportional or fully majoritarian systems argue that such system provides the direct link between local areas and their directly elected representatives, promotes accountability of members of Parliament and weakens the party's vertical power. While proponents of the proportional system claim that these benefits the advantages of a majoritarian system practically do not work because of the weak democratic institutions since the majortarian MPs lobby for their own interests, their opponents call for the introduction of recall elections to solve these problems. Another contentious debate surrounds the system of the electoral threshold, with opposition political parties calling for a cancellation of the 5% electoral threshold to guarantee more pluralistic representation. In 2022, the ruling Georgian Dream party pledged to lower the threshold from 5 to 3% if the European Council granted Georgia membership candidacy status, which has not happened yet. Out of 15 political parties currently represented in Parliament and elected through a no threshold election in 2020, only two (Georgian Dream and Strength is in Unity) received more than 5% of the vote.
Олигархия
Грузия саясатындағы бизнесмендердің ықпалы соңғы жылдары көпшілік пікірталасындағы ең даулы тақырыптардың бірі болды. Грузияның ең бай адамы Бидзина Иванишвили 2013 жылғы қазан айында президент сайлауында Георгий Маргвелашвили жеңіске жеткен соң премьер-министр қызметінен кетіп, саясаттан толығымен бас тартқанын мәлімдеді. Бірақ көптеген сарапшылар мен оппозициялық топтар Иванишвилидің мемлекеттік лауазымда болмаса да, биліктегі «Грузин арманы» партиясының ең ықпалды шешім қабылдаушысы болып қала бергенін айыптады. 2018 жылы Иванишвили ресми түрде саясатқа оралып, сол жылғы президенттік сайлауға дейін «Грузин арманының» төрағасы болды. Президент ретінде Саломе Зурабишвили кейіннен көптеген шешімдерін Иванишвилимен келісіп алғанын растады, соның ішінде 2019 жылы тұтқындалған үкіметке қарсы белсенділерге кешірім беру туралы да талқылады. Иванишвили 2021 жылдың басында тағы да саясаттан кететінін жарияласа да, Зурабишвили 2022 жылы Иванишвилидің үкімет қызметінде «маңызды ықпалына» ие екенін мәлімдеді. 2020 жылғы Transparency International есебінде Бидзина Иванишвилидің ықпалы жылдар бойы өскені (және «2016 жылдан бері экспоненциалды түрде») айтылды. Ол саясаттан ресми түрде шеттенгеніне қарамастан, Үкіметке, құқық қорғау органдарына, сот жүйесіне, парламенттік институттарға және БАҚ-қа айтарлықтай бақылау жасады. Сайлау нәтижелерін өзгерту үшін жасалған қылмыстық істерді пайдалану, сайлаудағы бұрмалаушылықтар, саяси қарсыластарды қуғындау және шантаж жасау, ықпалды шешім қабылдаушыларды мемлекеттік қызметтен шеттету, жеке секторды бақылауға алу үшін жауыздықпен басып алу, наразылық акцияларын тоқтату сияқты әрекеттер арқылы билікті сақтап келді. 2012 жылдан бері биліктегі бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктер мемлекеттік қызметке кірмес бұрын Иванишвилидің әртүрлі компанияларында жұмыс істеген, олардың ішінде: Премьер-министрлер Георгий Квирикашвили және Ираклий Гарибашвили («Cartu Bank»), Ішкі істер министрі Вахтанг Гомелаури (2012 жылға дейін Иванишвилидің жеке күзетшісі), бұрынғы Бас прокурор Шалва Тадумадзе (2012 жылға дейін оның жеке адвокаты), Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің басшысы Григол Лилуашвили («Cartu Bank»), бұрынғы Инфрақұрылым министрлері Майя Тскитишвили және Нодар Джавахишвили («Cartu Bank»), бұрынғы Денсаулық сақтау министрлері Екатерина Тикарадзе және Давид Сергеенко (Иванишвилиге тиесілі жеке клиниканың бұрынғы директорлары), Экономика министрі Дмитрий Кумсишвили («Cartu Bank») және Мемлекеттік арнайы қорғау қызметінің басшысы Анзор Чубинидзе (оның жеке күзетшілер қызметінің бұрынғы басшысы). Парламент төрағасының бұрынғы орынбасары Давид Усупашвили, өзі Иванишвилидің «Грузин арманында» қызмет еткен, Ираклий Гарибашвили мен Георгий Квирикашвилидің премьер-министрлік әкімдіктері «кадрларды тағайындау саясатында, оның ішінде Министрлер кабинетін және тағайындау тәртібі заңмен белгіленген кеңселерді тағайындауда толығымен еркін емес» екенін мойындады. Иванишвили 2021 жылдың қаңтарында ресми түрде саясаттан кетіп қалса да, азаматтық қоғам мен БАҚ ұйымдары оның билікке ықпалын сақтап отырғанын мәлімдеді. Ол көпшілік алдында пайда болған жоқ, бірақ бірнеше мәлімдеме жасады, соның ішінде бұрынғы премьер-министр Георгий Гахарияны оппозицияға қосылғаннан кейін «сатқын» деп атады, сондай-ақ Ресейдің Украинаға шабуыл жасағаннан кейін АҚШ елшісі Келли С. Дегнанмен кездескенін растады. 2021 жылдың қыркүйегінде Мемлекеттік қауіпсіздік қызметіндегі ішкі барлау деректерінің жаппай ағылуы оппозиция, журналистер, азаматтық қоғам және дипломаттар туралы мәліметтерді Иванишвилиге жеке бергенін көрсетті. Грузиялық бизнесмен және бұрынғы қорғаныс министрі Давид Кезерашвилидің Грузия саясатына араласуына қатысты маңызды даулар туды. Кезерашвили Саакашвили президенттігі кезінде бірнеше жоғары лауазымдарда қызмет етті, 2006 жылы қорғаныс министрі болып тағайындалды. Ол Грузия-Ресей соғысы кезінде қорғаныс министрі болып қызмет етті және кең таралған сыннан кейін жақын арада отставкаға кетті. Осы кезеңде Кезерашвилидің байлығы туралы ақпараттар пайда болды, кейбіреулер оның қорғаныс министрі болып қызмет еткен кезінде саяси жемқорлыққа қатысқан деді. Швейцариялық Tribune de Genève басылымының хабарлауынша, Кезерашвилидің сенімді тұлғалары оның қорғаныс министрі қызметінен кеткеннен кейін екі күн ішінде миллиондаған долларды аударған үш офшорлық компанияны тіркеген. Ол содан кейін елден де кетіп қалды. Тергеу 2012 жылы басталды және 2021 жылы Грузия Жоғарғы соты Кезерашвилинің қорғаныс министрі болып қызмет еткен кезінде 5 миллионнан астам евроны жымқырғанын анықтады, содан кейін бұл ақшаны шетелге аударған. Сот Кезерашвилиді осы жемқорлық әрекеттері үшін он жылға бас бостандығынан айырды. Ұлыбританияда тұратын Кезерашвили түрме жазасынан қашып құтылды. 2023 жылы BBC «Мәңкілік ақшаның миллиард долларлық алаяқтығының артындағы бизнесмендерді іздеу» деген тақырыпта журналистік тергеу жариялады, онда Кезерашвилидің әлемдік алаяқтық және реттелмеген инвестициялық брендтер желісінің басшысы екені айтылды. Бұл брендтер салымдарын алдап, инвестиция жасау сылтавымен әсіресе еуропалық зейнеткерлерден ақша жымқырып отыр. Алаяқтық желінің негізгі нысаны – еуропалық зейнеткерлер. Қазіргі уақытта Эуропол, Эурожаст және бірнеше ұлттық үкіметтер (оның ішінде Грузия және Германия билігі) осы қылмыстарды анықтау және қылмыскерлерді жауапқа тарту үшін ынтымақтастық жасайды. Кезерашвилидің Грузиялық саяси партияларға, азаматтық қоғам ұйымдарына және БАҚ құралдарына үлкен сомада қаржы жұмсағаны хабарланды. 2019 жылы Кезерашвили оппозициялық «Формула TV» телеарнасының бақылау үлесін сатып алды. Кезерашвили «Біріккен ұлттық қозғалыс», «Стратегия Агмашенбели», «Еуропалық Грузия», «Гирчи — Көбірек бостандық» және «Дроа» сияқты бірнеше Грузиялық оппозициялық партиялардың ірі қаржы демеушісі болып саналады. Ол «Гирчи — Көбірек бостандық» партиясымен басқарылатын «Гирчи TV» телеарнасына да қаржы көмегі көрсеткен. 2023 жылдың басында Кезерашвили «Біріккен ұлттық қозғалыс» партиясының ішкі сайлауына араласып, атқарушы кеңесін сайлауға тырысқаны үшін айыпталды. «Біріккен ұлттық қозғалыс» төрағасы Ника Мелия Кезерашвилидің партияға «жасырын ықпал» ету үшін оған қарсы артық жоспарлар жасағанын айыптады. Мелия оны «олигарх» деп сипаттап, оның Леван Хабеишвилимен алмастыруға тырысқанын айтты, ол Кезерашвилимен жақын байланыста болған. Нәтижесінде Хабеишвили «Біріккен ұлттық қозғалыстың» жаңа төрағасы болып сайланды. Кезерашвилидің Хабеишвили сайлауында маңызды рөл атқарғаны хабарланды. 2022 жылдың 17 маусымында Еуропалық комиссия Грузияға 12 реформаны орындамайынша ЕО мүшелігіне кандидаттық мәртебе бермеуді ұсынды. Бесінші тармақ – «экономикалық, саяси және қоғамдық өмірдегі мүдделердің артық ықпалын жою арқылы «олигархтарды жоюға» деген міндеттемені іске асыру». Жауабында «Грузин арманы» Украинаның антиолигарх заңына ұқсас, саясатқа, БАҚ-қа және үкіметтік емес секторға қатысы бар бизнес лидерлерін бағыттайтын заң жобасын ұсынды, бірақ сыншылар бұл заң тиімді болмайды деп мәлімдеді.
The influence of businessmen in Georgian politics has been one of the most contentious topics of public debates in recent years. After serving a year as Prime Minister, Bidzina Ivanishvili, who is the wealthiest man in Georgia, resigned upon the presidential election of Giorgi Margvelashvili in October 2013 and claimed to have left politics altogether. Many observers and opposition groups accused Ivanishvili of remaining the most influential decision maker in the ruling Georgian Dream party since then, even though he held no public post. In 2018, Ivanishvili formally returned in politics and took over as chairman of Georgian Dream shortly before the presidential election of that year, leading the party's endorsement of presidential candidate Salome Zourabichvili. As President, Zourabichvili would later confirm coordinating many of her decisions with Ivanishvili, including discussing her pardoning of anti government activists arrested in 2019. Though Ivanishvili once again announced his departure from politics in early 2021, Zourabichvili would say as recently as 2022 that Ivanishvili maintained a "considerable influence" in the government's activities. According to the 2020 Transparency International report, Bidzina Ivanishvili's influence has grown over the years (and "exponentially since 2016") despite his alleged separation from politics and that he held considerable control over the Government, law enforcement agencies, the judiciary, parliamentary institutions, and the media, while maintaining power through the use of fabricated criminal cases to sway election results, electoral fraud, persecution and blackamail of political opponents, maintaining powerful decision makers out of public office, engaging in hostile takeover practices to control the private sector, cracking down on protests. Several high level government officials in office since 2012 held positions in Ivanishvili's various companies before joining the public service, including: Prime Ministers Giorgi Kvirikashvili and Irakli Gharibashvili (Cartu Bank), Interior Minister Vakhtang Gomelauri (personal bodyguard of Ivanishvili before 2012), former General Prosecutor Shalva Tadumadze (his personal lawyer before 2012), State Security Service head Grigol Liluashvili (Cartu Bank), former Infrastructure Ministers Maia Tskitishvili and Nodar Javakhishvili (Cartu Bank), former Health Ministers Ekaterine Tikaradze and Davit Sergeenko (former directors of a private clinic owned by Ivanishvili), former Economy Minister Dimitri Kumsishvili (Cartu Bank), and Special State Protection Service head Anzor Chubinidze (former head of his personal bodyguard service). Former Parliamentary chairman Davit Usupashvili, who himself served under Ivanishvili's Georgian Dream, admitted that both the administrations of Prime Ministers of Irakli Gharibashvili and Giorgi Kvirikashvili were "not entirely free in their staff appointment policies, including in the appointment of the Cabinet of Ministers and the offices where the appointment procedure is determined by law." Though Ivanishvili formally departed from politics in January 2021, civil society and media organizations have alleged that he continues to maintain a stronghold over power. He has made no public appearance, though he has issued a handful of addresses to the public, including one calling former Prime Minister Giorgi Gakharia a "traitor" after the latter resigned to join the opposition and one confirming an alleged meeting with U. S. Ambassador Kelly C. Degnan shortly after the Russian invasion of Ukraine. In September 2021, a massive leak of domestic intelligence files in the State Security Service revealed a series of briefs on opposition, journalist, civil society, and diplomat activities provided by the SSS to Ivanishvili personally. There has been significant controversy about involvement of Georgian businessman and former defence minister Davit Kezerashvili in the Georgian politics. Kezerashvili served on several high ranking positions during the Saakashvili's presidency, culminating in his appointment as a defence minister in 2006. He served as a defence minister during the Russo Georgian war and resigned shortly after following the widespread criticism. During these time, the claims surfaced about Kezerashvili's wealth, some alleging that Kezerashvili was involved in political corruption while being a defence minister. According to the Swiss outlet Tribune de Genève, Kezerashvili's trustees registered three offshore shell companies into which he moved millions of dollars two days after his resignation from the post of defence minister of Georgia. He also left the country afterwards. The investigation was started in 2012 and in 2021, the Supreme Court of Georgia found that Kezerashvili was guilty of embezzling over €5 million during his time as defence minister under the auspices of a combat training project, later transferring this money abroad. The court sentenced Kezerashvili to ten years in prison due to these corrupt practices. Kezerashvili, living in the United Kingdom, managed to avoid imprisonment. In 2023, the BBC published a journalistic investigation titled "On the hunt for the businessmen behind a billion dollar scam", alleging that Kezerashvili is in charge of a global network of fraudulent and unregulated investment brands which scam vulnerable people out of their savings on the pretext of making investments (so called fraudulent "call centre" scheme). In the documentary, it is revealed that Kezerashvili is known "Mr. Offshore" and has amassed millions through these fraudulent practices. The global scamming network primarily targets European pensioners through a swindling scam. Currently, Europol, Eurojust and several national governments (including Georgian and German authorities) are cooperating to uncover these crimes and bring criminals to responsibility. It is alleged that Kezerashvili invests large amount of money in Georgian political parties, civil society organizations and media outlets. In 2019, Kezerashvili bought the a controlling stake in Formula TV, a Georgian pro opposition TV channel. Kezerashvili is considered to be a major financial donor to several Georgian opposition parties, including the United National Movement, Strategy Aghmashenebeli, European Georgia, Girchi — More Freedom and Droa. He has provided funds for Girchi TV, operated by the opposition Girchi — More Freedom party. In early 2023, Kezerashvili was accused of interfering the intra party elections in United National Movement to elect executive board. Nika Melia, chairman of United National Movement, accused Kezerashvili of plotting against him to gain "informal influence" over the party. Melia described him as "oligarch" and accused him of trying to replace him with Levan Khabeishvili, who allegedly has close ties to Kezerashvili. As a result, Khabeishvili was elected as a new chairman of United National Movement. It has been alleged that Kezerashvili played significant role in the election of Khabeishvili. On 17 June 2022, the European Commission recommended that Georgia not receive the EU membership candidacy status before fulfilling 12 reform priorities. The fifth point is the implementation of the "commitment to 'de oligarchization' by eliminating the excessive influence of vested interests in economic, political, and public life." In response, Georgian Dream introduced a bill similar to Ukrainian anti oligarch law that would have targeted business leaders with significant involvement in politics, media, and non governmental sector, although critics alleged that the bill would not be effective.
Гендерлік және саяси өкілдік
Грузия саясатындағы гендерлік өкілдік мәселесі ұзақ уақыттан бері пікірталас тудырып келеді. 2011 жылы Парламент партиялардың сайлау тізімдеріне әйелдерді көптеп қосуға ынталандыру мақсатында заң қабылдады, бұл партиялардың әйелдер үлесі кемінде 20% болған жағдайда мемлекеттік қаржыландыруды 10%-ға арттыруды көздеді. Соңғы жылдары парламентте гендерлік квота енгізу туралы бірнеше даулы ұсыныстар жасалды. Мұндай әрекеттер 2017 және 2018 жылдары бірнеше рет сәтсіз аяқталды, ал 2019 жылдың маусымында конституциялық түзетулерге қосылды. Қазіргі заңнамаға сәйкес, барлық саяси партиялар сайлау тізімінде әр төрт кандидаттың арасында кемінде бір әйелді міндетті түрде қосуы керек. Бұл көрсеткіш 2028 жылға қарай үштен біріне дейін өседі, ал квота 2032 жылы күшін жояды. Либертариандық және консервативтік ұйымдар парламенттік сайлауда гендерлік квотаға қарсы тұрды. 2020 жылы «Гирчи» партиясы мен журналист Тамар Черголеишвили квотаға қарсы Конституциялық сотқа екі талап арыз берді: біреуі саяси партияларға стандарттар қоюдың заңдылығына, екіншісі теориялық «тек әйелдерден тұратын партияға» квоталардың де-факто тыйым салуына қарсы болды. Олар гендерлік квоталар теңдік құқығы сияқты көптеген құқықтарды, сондай-ақ партия тарапкерлері мен одақтастарының партия тізімін еркі бойынша толтыруға қатысуға белсенді және пассивті дауыс беру құқықтарын бұзады деп мәлімдеді. Конституциялық сот тиісті заңнамалық нормаларды конституциялық деп тапты. Сот квоталар теңдікті қамтамасыз етуге бағытталғанын, мемлекеттің әйелдердің саясатта өкілдігіне мүмкіндік беру үшін «жасанды кедергілерді» және «нақты теңсіздіктерді» жоюға қатысты оң міндеттемелері бар екенін мәлімдеді, осы мәселе саясатта әйелдердің төмен өкілдігіне кінәлі деп есептеді. Сот бұл шаралардың «уақытша» екенін де растады және әйелдердің өкілдігін арттыру мақсатында заң ерлерге квота қоймайтынын, соның салдарынан тек әйелдерден тұратын партия тізімдеріне рұқсат берілгенін айтты. Сот шешімі дау тудырды, «Гирчи» партиясы нормаларға қарсы тағы бір сот процесін бастады. Гендерлік квоталарды демократияға қайшы немесе конституцияға қайшы деп санайтын партиялардың қатарында «Лело», «Еуропалық Грузия», Еңбек партиясы, «Гирчи» және Консервативтік қозғалыс бар. Кейбір саяси лидерлер саясаттағы әйелдердің рөлін де сұраққа алды: Еңбек партиясының төрағасы Шалва Нателашвили 2020 жылы гендерлік квоталарға және гендерлік зорлық-зомбылыққа қарсы заңға қарсы сөйледі, ал «Гирчи» партиясының төрағасы Иаго Хвичия «ерлер батыл және билікке ие болуға биологиялық тұрғыдан бейім» деп мәлімдеді. Дүниежүзілік экономикалық форумның 2016 жылғы «Global Gender Gap» есебіне сәйкес, Грузия саясаттағы әйелдердің қатысуы бойынша 144 елдің ішінде 114-орында тұр. Саломе Зурабишвили 2018 жылы Грузияның тұңғыш әйел президенті болып сайланды, бірақ Нино Бурджанадзе 2003–2004 және 2007–2008 жылдары екі рет уақытша президент міндетін атқарды. Әйел саясаткерлерге қарсы шабуыл ретінде сексуалдық қысым мен қауқаптар жиі қолданылды, мысалы, депутат Тинатин Бокучава мен Эка Беселия, соңғысы 2016 жылы секс-видеолардың жариялануының құрбаны болды. Президент Зурабишвили 2021 жылы сайлау тізімінде диаспора өкілдерінің болуын қамтамасыз ету үшін қосымша квоталар ұсынды. Біріккен ұлттық қозғалыс болашақ парламенттік сайлауда диаспораның Грузия саясатына қатысуын арттыру мақсатында электрондық дауыс беруді енгізуді ұсынды.
The issue of gender representation in Georgian politics has long been a topic of debate. In 2011, Parliament passed a bill that created an incentive program for parties to include more women in their electoral lists by increasing by 10% public funding for parties running at least 20% of women in their candidate slates. There have been several controversial proposals in recent years to regarding the gender representation, such as imposing a gender based quota in Parliament. Such attempts failed several times in 2017 and 2018, before being passed as part of the June 2019 constitutional amendments. Current legislation requires all political parties to include at least one woman every four candidates in their electoral lists, a number set to increase to one out of three in 2028, before the quota is set to expire in 2032. Libertarian and conservative organizations have advocated against gender based quotas in parliamentary elections. In 2020, the political party Girchi and journalist Tamar Chergoleishvili filed two Constitutional Court lawsuits against the quotas, one arguing against the legitimacy of imposing standards on political parties and the other opposed to the de facto ban the quotas imposed on a theoretical "all female party". They claimed that the gender based quotas violated numerous rights, such as right to equality, as well as passive and active voting rights of party supporters and partners to fill the party list in accordance with their free will. The Constitutional Court found the relevant legislative norms constitutional. It claimed that the quotas were meant to ensure equality and that the state has positive obligations to promote opportunities for the women to be represented in politics by introducing measures against "hindering artificial barriers" and "factual inequalities", which the Court blamed for low representation of women in politics. The court also upheld that these were "provisional measures" and, due to its purpose to promote women's representation, argued that the law did not mandate the male quota, thus greenlighting the women only party lists. The court decision proved to be controversial, with the Girchi party unsuccessfully filling another lawsuit to challenge the norms. Parties which challenge the gender based quotas as undemocratic or unconstitutional include Lelo, European Georgia, the Labor Party, Girchi and Conservative Movement. Certain political leaders have also questioned the role of women in politics: Labor Party leader Shalva Natelashvili spoke out against gender based quotas and gender based violence legislation in 2020, Girchi leader Iago Khvichia claimed that "men are more courageous and biologically determined to hold power". Based on the 2016 Global Gender Gap report published by the World Economic Forum, Georgia ranked 114th out of 144 countries in women's participation in politics. Salome Zourabichvili became the first woman elected President of Georgia in 2018, although Nino Burjanadze served as interim President twice in 2003–2004 and 2007–2008. Sexual harassment and threats have regularly been used as an attack method against female politicians, such as MP Tinatin Bokuchava and Eka Beselia, the latter being a victim of a series of sex tape leaks in 2016. Other quotas have been proposed, especially for a diaspora representation in electoral lists proposed by President Zourabichvili in 2021. The United National Movement has advocated for the launch of electronic voting in future parliamentary elections as a tool to guarantee more diaspora involvement in Georgian politics.
Орталықсыздандыру
Грузияның жергілікті және халықаралық деңгейдегі саяси басқаруын орталықсыздандыруды күшейту туралы ұсыныстар бар. Freedom House 2020 жылғы есебінде Грузияның жергілікті билікті арттыру бойынша көрсеткіші 2,75/7 болды, бұл жүйенің жоғары дәрежеде орталықтандырылғанын көрсетеді, ал Еуропалық Парламенттің 2022 жылғы Грузия-ЕО серіктестік келісімінің іске асырылуы жөніндегі есебі орталықсыздандырудың жетіспеушілігін сынады. "Civil Georgia" бұл мәселені "Грузия тәуелсіздік алғаннан бері демократиясының шешімін таба алмаған мәселесі" деп сипаттады. Кеңес Одағынан мұра еткен орталықтандырылған басқару жүйесіне ие болған Грузияның орталықсыздандыруға жасаған алғашқы қадамдары 1996 жылғы "Жергілікті өзін-өзі басқару туралы" заңмен жүзеге асты, ол қала деңгейінде сайланатын ассамблеяларды құрды, бірақ сол кездегі биліктің көп бөлігі президент тағайындаған аудан әкімдерінің ("Гамгебели") қолында болды. 2001 жылы Америка халықаралық институты азаматтық қоғам ұйымдарының қолдауымен жергілікті және аудандық деңгейде тікелей сайлауды көздеген заң жобасын әзірледі, сонымен қатар Тбилисиді тарихи аудандарға бөлуді ұсынды, олардың әрқайсысының өз сайланған кеңесі болар еді. Алайда, Парламент президент Шеварднадзенің қолдауымен тек муниципалитет әкімдерін тікелей сайлауға рұқсат беретін заң жобасын қабылдады, Тбилиси мен Потиден басқа. "Рауза революциясынан" кейін бірнеше орталықсыздандыру реформалары ұсынылды, оның ішінде мемлекеттік мектептерді жергілікті билік органдарына беру және жергілікті билік органдарына бағынышты аудандық деңгейдегі сайланған шерифтер лауазымын құру арқылы Ішкі істер министрлігін орталықсыздандыру. Дегенмен, осы реформалардың көпшілігі Саакашвили әкімшілігімен тоқтатылды. Оның орнына, ол 2006 жылы USAID және UNDP қолдауымен барлық қалалық ассамблеяларды таратып, тек аудандық деңгейдегі сайланған кеңестерді сақтап, мемлекеттік мүлікті ішінара орталықсыздандырды. Михаил Саакашвили елдің саяси орталығын Тбилисиден көшіруді ұсынды, нәтижесінде 2005 жылы Конституциялық сот Батумиге, ал Парламент 2012-2018 жылдары Кутаисиге көшірілді. 2014 жылы жергілікті билік органдарына кең өкілеттік беруді және сайланған аймақтық губернаторлар лауазымдарын құруды көздеген ірі орталықсыздандыру реформасы Грузия православие шіркеуінің қарсылығына тап болғаннан кейін сәтсіз аяқталды, ал премьер-министр Бидзина Иванишвили сол кезде орталықсыздандыру реформаларын баяулату туралы мәлімдеді. Үкімет 2020-2025 жылдарға арналған орталықсыздандыру стратегиясын қабылдады, онда фискалдық орталықсыздандыру көзделген, бірақ бүгінгі күнге дейін осы мақсатқа қатысты жасалған жалғыз қадам – жергілікті билік органдарына LEPL құруға өкілеттік беру болды. 2020 жылғы парламент сайлауы кезінде көптеген оппозициялық партиялар қалалық судьялар мен шерифтерді сайлау арқылы құқық қорғау және сот жүйесін орталықсыздандыруды қолдады. Жергілікті сайлау жүйесі де пікірталас тудырды. Орталықсыздандыруды жақтаған кейбір топтар қазіргі кезде премьер-министр тағайындайтын аймақтық губернаторларды сайлауды талап етті. Басқалары 2005 жылы таратылған қалалық ассамблеяларды сайлауды ұсынды.
There have been proposal to increase decentralization of Georgian political management at the local and international levels. A 2020 report by Freedom House gave Georgia a 2.75/7 score on local government empowerment, indicating a strongly centralized system, while the European Parliament's 2022 report on the implementation of the Georgia EU Association Agreement criticized the lack of decentralization. Civil Georgia has described the issue as "something that the Georgian democracy has failed to come to grips with since its independence." Inheriting a centralized system of governance under the Soviet Union, Georgia's first attempts at decentralization came with the Local Self Governance Act of 1996 that created elected assemblies at the town level, even though most powers remained at the time in the hands of district governors ("Gambgebeli") appointed by the President. In 2001, the American International Institute drafted a bill sponsored by civil society organizations that envisioned direct elections at the local and district levels, while dividing Tbilisi into historical districts with their own independent elected boards, but Parliament instead passed a bill sponsored by President Shevardnadze that only allowed for the direct elections of municipal mayors, except in Tbilisi and Poti. Following the Rose Revolution, several decentralization reforms were proposed, including handing over control of public schools to local governments and decentralizing the Ministry of Internal Affairs by creating the position of district level elected sheriffs subordinate to local governments. However, most of these reforms were eventually abandoned by the Saakashvili administration. Instead, the latter implemented a major USAID and UNDP backed reform in 2006 that abolished all town level assemblies, maintaining only district level elected boards, while partially decentralizing public property ownership. Removing the country's political center from Tbilisi was promoted by Mikheil Saakashvili, leading to the move of the Constitutional Court to Batumi in 2005 and the Parliament to Kutaisi in 2012–2018. A major decentralization reform proposal in 2014 that would have granted large powers to local governments and created elected regional governor positions failed after receiving major opposition from the Georgian Orthodox Church, while Prime Minister Bidzina Ivanishvili talked of slowing down decentralization reforms at the time. The Government adopted a Decentralization Strategy for 2020–2025 that envisioned fiscal decentralization, although to this day, the only step taken toward this goal has been to grant local governments the power to create LEPLs. During the 2020 parliamentary election, most major opposition parties backed proposals to decentralize law enforcement and the judiciary system by implementing elections for municipal judges and sheriffs. The local elections system has also been the subject of debates. Some groups advocating for decentralization have called for the election of regional governors, currently appointed by the Prime Minister. Others have also argued for the election of town level assemblies, which were abolished in 2005.
Поляризация
Саяси поляризация Грузиядағы демократиялық дамуға қатысты маңызды мәселе ретінде ішкі және халықаралық байқаушылар, соның ішінде азаматтық қоғам ұйымдары, дипломаттар және саяси тұлғалар тарапынан анықталды. Жақындағы үрдістерді талдау 2018 жылғы президенттік сайлаудан кейін биліктегі «Грузин арманы» партиясының қолдаушылары мен олардың оппозициясы арасындағы поляризацияның күрт өскенін көрсетті. Өзі сол сайлауда сайланған президент Саломе Зурабишвили 2020 жылы Еуропалық парламент алдында сөйлеген сөзінде «деполяризацияны» президенттігінің басымдығы ретінде атап, оны «қоғамның қатерлі ісігі» деп сипаттады. 2023 жылғы наурызда Халықаралық Республикалық институт жүргізген сауалнама көрсеткендей, саяси поляризация грузин азаматтарының 5% үшін ең маңызды ұлттық мәселе болып саналды, бұл «этникалық және діни қақтығыстармен» теңестірілді және денсаулық сақтау және қоғамдық қауіпсіздіктен жоғары бағаланды. 2019 жылғы Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің есебінде поляризация ұлттық қауіпсіздікке қауіп деп бағаланды, ал сол жылы Омбудсмен кеңсесі «саяси поляризацияны күшейту» ұлттық кемшілік ретінде атады. 2018 жылғы президенттік сайлаудан және 2019 жылғы Тбилисидегі наразылықтардан бері поляризацияның айтарлықтай өскені байқалды. Бұған 2020 жылғы парламенттік сайлау кезіндегі сайлаушылардың ірі алаяқтығы туралы айыптаулар және оппозициялық партиялардың оның нәтижелерін мойындамауы сияқты бірқатар саяси дағдарыстар ілесіп келді. Одан кейінгі келіссөздер барысында Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағасы Шарль Мишель «саяси поляризация тоқтатылуы керек» деді. Премьер-министр Георгий Гахария 2021 жылдың ақпанындағы кенеттенгі отставкасының себептерінің бірі ретінде «поляризация мен қарама-қайшылықты» атады, оларды «елдің болашағы мен экономикалық дамуына» қауіп төндіретін факторлар деп бағалады. Грузиядағы поляризацияның тамырларын анықтау бойынша біртұтас пікір қалыптаспағанмен, президент Зурабишвили оны «грузин халқының табиғатының бір бөлігімен» байланыстырып, антисоветтік диссиденттік қозғалысқа дейінгі кезеңдегі бөліністерді атап көрсетті. Кейбір сарапшылар поляризацияға реттелмеген әлеуметтік желілердің кең таралуы, жаңғыруға қарсылық және сайлаудағы радикалды таңдаулардың әсерін тигізді деп санайды, ал басқалары, соның ішінде Зурабишвили, Ресейдің «жаңалықтарды бұрмалау арқылы айырықтарды күшейтетін» «жұмсақ күшін» айыптады. 2020-2021 жылдардағы Грузияның саяси дағдарысы кезінде президент Саломе Зурабишвили «жақын тарихты ортақ түсінудің жолдарын табу, өткеннің жараларын емдеу және алға жылжу» мақсатындағы процесті жариялады. Ол «Ұлттық келісім процесі» деп атаған бұл бастама Грузин православие шіркеуінің қолдауын алды және 2021 жылдың 16 желтоқсанында Орбелиани сарайында өткен саяси партиялардың қабылдауында ресми түрде басталды. Ол ұлттық бөлінуді, эмиграция толқынының себебі ретінде аталатын «барлық мәселе бойынша қатаң поляризацияны» және сепаратистік қақтығыстарға қарсы ұлттық бірліктің жоқтығын айыптады. Сонымен қатар, президент Саакашвилиге кешірім беруден, Сандро Гиргвлянидің анасы Ирина Енукидзенің естелігін сақтаудан, сондай-ақ оның президенттігі кезінде үкімет әрекеттері салдарынан қаза тапқандардың естелігін сақтаудан бас тартты. Президент бұл процесті «шетелдік араласусыз грузин жобасы» деп сипаттады, бұл саяси дағдарыстың шешілуіне батыстың бұрынғы әрекеттерінен өзгеше еді. Ұлттық келісім процесі «құрылымсыз» деп сипатталды, ал президент процестің бірінші кезеңі тыңдаудан тұратынын мәлімдеді. NAP-тың алғашқы тыңдауы 2022 жылдың 17 ақпанында Орбелиани сарайында өтті. БҰМ-ның Ника Мелия 16 желтоқсандағы қабылдауға қатысудан бас тартты, бірақ 21 желтоқсанда Саакашвилиді босату талабымен аштық жариялаған сөзінде процесті қолдады. Соңғысы да бастаманы құттықтады, бірақ үкіметке қарсы үлкен демонстрацияларға шақырды. «Грузин арманы» партиясының төрағасы Ираклий Кобахидзе саяси күштер арасындағы келісімге жету үшін «әділеттілік» қағидатын негіз ретінде атады. 2021 жылдың желтоқсанында басталған Ұлттық келісім процесі, поляризацияға қарсы құрал ретінде партиялық емес қоғамдық саясатты талқылауды мақсат еткенімен, бірнеше айдан кейін күйреп қалды. Еуропалық комиссия Грузияға мүшелікке үміткер мәртебесін беру үшін 2022 жылдың маусым айында анықтаған 12 реформалық басымдықтардың біріншісі «саяси поляризацияны шешу» болды. Әртүрлі оппозициялық және азаматтық қоғамдық ұйымдар парламент ішінде билікті бөлісу келісімдері, қабылдауға болатын сөздерді тоқтату, саяси қарсыластарға шабуылдардың азаюы, оппозициялық топтарға қарсы ақпарат тарату үшін Стратегиялық коммуникация департаменттерін пайдалануды тоқтату және парламенттегі пікірсайыстарды көбейту сияқты бірқатар шараларды ұсынды. «Гирчи» және «Азаматтар» сияқты бірнеше саяси партиялар поляризацияны азайту және кіші партияларды қолдау мақсатымен 5% сайлау шегін жоюды ұсынды. Биліктегі «Грузин арманы» партиясы Грузияның Еуроодаққа үміткер мәртебесін алу сияқты ортақ мақсаттардың айналасында бірігуді ұсынды. Кейбір сарапшылар поляризацияның өзі мәселе емес, Грузиядағы демократияның кері кетуінің салдары екенін айтты. CRRC Georgia зерттеу ұйымы поляризация Грузияда кең таралған деген пікірмен келіспейді, өйткені көптеген дауыс берушілер өзін партиялық емес деп сипаттады.
Political polarization has been identified as a major challenge to democratic development in Georgia by both domestic and international observes, including civil society organizations, diplomats, and political figures. Analyses of recent trends have shown that a major wave of polarization between supporters of the ruling Georgian Dream party and their opposition picked up following the 2018 presidential election. President Salome Zourabichvili, herself elected in that election, has cited "depolarization" as a priority of her presidency, calling it a "cancer of society" in a speech in front of the European Parliament in 2020. A March 2023 poll by the International Republican Institute revealed that political polarization was considered the largest national challenge for 5% of Georgians, in par with "ethnic and religious internal conflicts" and above healthcare and public safety. Polarization was described as a national security threat in a 2019 report by the State Security Service, while "fomenting extreme political polarization" was citing as a "major national shortcoming" by the Public Defender's Office that same year. A considerable rise in polarization has been noted since the 2018 presidential election and the 2019 Tbilisi protests. These were followed by a string of various political crises, culminating with allegations of massive voter fraud during the 2020 parliamentary election and a refusal to recognize its results by opposition parties. During the subsequent negotiations mediated by EU Council President Charles Michel, the latter stated that, "political polarization must stop". Prime Minister Giorgi Gakharia named "polarization and confrontation" among the reasons for his abrupt resignation in February 2021, naming them as risks to the "country's future and economic development". While there is no analytical consensus on the roots of polarization in Georgia, President Zourabichvili has long associated it with "part of the Georgian nature", identifying divisions as far back as the anti Soviet dissident movement. Some have blamed the widespread use of unregulated social networks, tensions against modernization, and increasingly radical electoral choices as contributing factors to polarization, while others, including Zourabichvili, have laid accused Russia's 'soft power' that "accentuates the divide through fake news". During the 2020–2021 Georgian political crisis, the President Salome Zourabichvili announced a process to "find ways to reach a common understanding of the recent history, to help heal the wounds of the past and to move forward". This process, which she named the National Accord Process, received the blessing of the Georgian Orthodox Church and was inaugurated on 16 December 2021 during a reception of political parties held at the Orbeliani Palace. In the event, she condemned national division, the "severe polarization on every issue" that she cited as a cause for the wave of emigration, and the lack of national unity in the face of separatist conflicts. At the same time, the President publicly refused to pardon Saakashvili, to respect Sandro Girgvliani's mother Irina Enukidze's memory, as well as that of those who died during his presidency due to government actions. The President described the process as a "Georgian project" without the intervention of foreign help, in a sharp contrast to previous Western attempts to negotiate an end to the political crisis. The National Accord Process has been described as "unstructured", while the President stated that the first stage of the process would be one of listening: The first hearing of the NAP was held on 17 February 2022 at the Orbeliani Palace. UNM's Nika Melia refused to take part in the 16 December reception but backed the process on 21 December in a speech announcing a hunger strike to call for Saakashvili's release. The latter also applauded the initiative but called nonetheless for massive anti governmental demonstrations. GD Chairman Irakli Kobakhidze talked of "justice" as the foundation for any attempt of reconciliation between political forces. The National Accord Process launched in December 2021, aiming to launch non partisan public policy discussions, as a tool against polarization, collapsed within a few months. Among the 12 reform priorities identified in June 2022 by the European Commission for Georgia to fulfill before being granted membership candidacy status, the first recommendation is "addressing political polarization". Several steps have been proposed by various opposition and civil society groups, including power sharing agreements within Parliament, an end to inflammatory rhetoric, a decrease in the cases of assaults against political opponents, ending the use of Strategic Communication Departments to spread information against opposition groups, and allowing more debates in Parliament. Several political parties, notably Girchi and Citizens, have called for abolishing the 5% electoral threshold to promote smaller parties and reduce polarization. The ruling Georgian Dream party suggested to unite around common goals to overcome the polarization, such as securing the EU candidate status for Georgia. Some analysts have argued that polarization in itself was not a problem, but rather a consequence of the democratic backsliding in Georgia. The public polling organization CRRC Georgia has disagreed with the interpretation that polarization was widespread in Georgia, given that a large majority of voters were self described non partisan.
Сайлау мәселесі
Грузия тәуелсіздік алғаннан бері еркін және әділ сайлау ортасын орнатуда қиындықтарға тап болып келеді, Эдуард Шеварднадзе (1992–2003) және Михаил Саакашвили (2004–2012) басшылығымен, сондай-ақ «Грузин арманы» үкіметіне (2012 жылдан бері) қатысты үлкен даулар мен сайлау алаяқтығы туралы айыптаулар орын алды. АҚШ Конгресінің Хельсинки комиссиясының 2000 жылғы есебінде 1999 жылғы парламент сайлауы кезінде «елдегі сайлау комиссияларына артық ықпал ету» фактісі тіркелген. Бұл Шеварднадзенің «Азаматтар одағы» партиясының сол жылы және 2000 жылғы президент сайлауында үлкен жеңіске қол жеткізуіне көмектесті. Шеварднадзе кезеңінде ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылау миссиялары бюллетеньдерді толтыру, хаттамаларды бұрмалау және дауыс санау процесінде ашықтықтың болмауы сынға алынды. 2003 жылғы қарашадағы кең ауқымды сайлау алаяқтығы «Гүл революциясына» әкелді, ал 2004 жылғы президенттік және парламенттік сайлаулар Грузия тарихындағы ең еркін сайлаулар деп танылды, себебі ЕҚЫҰ есебінде олар «бұрынғы сайлаулармен салыстырғанда мақтауға лайық прогресс көрсетті» делінген. Алайда, Саакашвили басшылығы да 2008 жылғы президент сайлауы кезінде сайлаушылардың манипуляциялануы туралы айыптаулармен күресті, оның нәтижелерін оппозиция мойындамады (бұл оның өкілеттігі аяқталғанға дейін орнынан кетуін үнемі талап ету арқылы тұрақты саяси дағдарысқа әкелді). 2012 жылғы парламент сайлауында саяси партиялар (оның ішінде биліктегі «Бірыңғай ұлттық қозғалыс» және оның қарсыласы «Грузин арманы») сайлаушыларға пара беру әрекеттеріне қатысты. 2020 жылғы Грузия парламент сайлауы оппозиция мен билік партиясы арасындағы келіспеушілікке себеп болды, оппозиция сайлау нәтижелерінің бұрмаланғанын мәлімдеді. Олар 2020 жылғы сайлауда және одан бұрын 2018 жылғы президент сайлауында сайлау нәтижелеріне әсер ету үшін Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің (МҚҚ) кең ауқымды араласуын айыптады. Билік партиясы бұл айыптауларды жоққа шығарды, оппозиция мен ҮЕҰ сайлау алаяқтығының нақты дәлелдерін ұсынбағанын атап өтті. 2020 жылғы сайлауды ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясы және басқа да халықаралық ұйымдар кейбір кемшіліктерді атап өтсе де, еркін және әділ деп мойындады. Грузиядағы АҚШ елшілігі ЕҚЫҰ мәлімдемесіне жауап ретінде былай деді: «Біз барлық тараптарды екінші турдан және болашақ сайлаулардан бұрын осы кемшіліктерді жоюға шақырамыз. Сайлау процесін бұзуға бағытталған сайлаушыларды қорқыту, дауыс сатып алу, дауыс беру құпиясына араласу, партиялық және мемлекеттік қызметтің араласуы, сайлау бақылаушылары мен журналистерге қарсы зорлық-зомбылық, нәтижелерді жоққа шығару үшін жеткіліксіз болса да, Грузияның сайлау процесіне нұқсан келтіріп, қабылданбайды».
Georgia has struggled with instituting a free and fair electoral environment since its independence, with major controversies and accusations of voter fraud directed at the administrations of Eduard Shevardnadze (1992–2003) and Mikheil Saakashvili (2004–2012), and the Georgian Dream government (since 2012). A 2000 report by the U. S. Congress's Helsinki Commission noted an overreaching "influence over election commissions countrywide" already during the 1999 parliamentary elections, which helped Shevardnadze's Citizens Union party secure overwhelming victories that year and in the 2000 presidential election. Cases of ballot stuffing, protocol tampering, and a lack of transparency in the vote counting process were criticized throughout the Shevardnadze era by OSCE/ODIHR observation missions. Large scale voter fraud led to the Rose Revolution in November 2003, while presidential and parliamentary elections held subsequently in 2004 remain known as the most free polls in Georgian history, with an OSCE report noting that they "demonstrated commendable progress in relation to previous elections". However, the Saakashvili administration was also plagued with accusations of voter manipulation during the 2008 presidential elections, the results of which would not be recognized by the opposition (leading to a permanent political crisis with opposition parties continuously calling for his resignation until the end of his term). The 2012 parliamentary elections were characterized by several instances of political parties (namely the then ruling United National Movement and its opponent Georgian Dream) engaging in voter bribing activities. The 2020 Georgian parliamentary elections were a point of contention between the opposition and the ruling party, with the former claiming that the election results were rigged. They have alleged large scale interference by the State Security Service (SSS) to influence elections results during 2020 elections and previously the 2018 presidential elections. The ruling party dismissed such accusations, pointing out that the opposition and NGOs failed to provide any relevant evidence of the electoral fraud. The 2020 elections were recognized as free and fair by the OSCE Parliamentary Assembly and other international organizations, although noting some flaws. The United States embassy in Georgia, commenting on the OSCE statement, said: "We call on all parties to address these deficiencies in advance of the second round and in future elections. These efforts to corrupt the electoral process through voter intimidation, vote buying, interfering with ballot secrecy, blurring of party and official activities, and violence against election observers and journalists, while not sufficient to invalidate the results, continue to mar Georgia's electoral process and are unacceptable."