Кіріспе

Латыш жазғы күн тоғысы фестивалі – Жыл сайынғы латыш фестивалі, жазғы күн тоғысын тойлайды. Астрономиялық тұрғыдан күн тоғысы 21 немесе 22 маусымда болса да, мемлекеттік мерекелер – Лиго күні мен Яни күні 23 және 24 маусымда аталып өтеді. Яни күніне дейінгі күн Лигосветки, Лиговакарс немесе жай ғана Лиго деп аталады. Яни күні адамдар қаладан ауылға жиналып, тамақтанып, ішімдік ішіп, ән салып, күн тоғысын жаңару мен өнімділікке байланысты ежелгі халықтық дәстүрлерді сақтап тойлайды.

Өсімдіктерді пайдалану

Жаңыстың тойлануында жиналған және сәндік, емдік және басқа да символдық мақсаттарда қолданылатын өсімдік материалы маңызды. Көптеген шөптесін өсімдіктер пайдаланылады, бірақ адамдар көбінесе құрма, сиыр бидайы, ветчлинг және кондық (клевер) жинайды. Өсімдіктер бөлмелерді, аулаларды, бақшаларды безендіруге және гүл шоқтары тоқуға қолданылады. Ағаштардың белгілі бір түрлері әшекейлеу үшін материал ретінде қолданылады. Қайың бұтақтары мен емен бұтақтары жиі қолданылады, бірақ терек пен қаратал жаман деп есептелетін болғандықтан қолданылмайды. Кейбір шөптерді түскі уақытта, ал кейбірлерін Жаңы кешінде немесе Жаңы таңында, росамен жабылғанда жинайды. 1627 жылы П. Эйнхорн былай деп жазды:

Жаңы кезінде қайнар, емен, липа және қайың ағаштарының жапырақтары жиналып, үйлерді, амбарларды және астық сақтау қоймаларын безендіру үшін ілінеді, сондай-ақ қақпаларға, есіктерге және көліктерге байланады. Зарлы рухтар мен әйел-құбыжықтарды қорғау үшін қызылсамсық, қызылқыр және қырыққабық ілінеді. Бұрын шөптесін өсімдіктер кептіріліп, қыс және көктемде бозанатын сиырларға жем ретінде берілетін. Залу күні шөптерден шай жасалып, ауру адамдар мен малға беріледі. Жаңы күні қайың бұтақтары байланыстырылып, кептіріліп, балаларды түтіндіруге, ауруларды, алаңдаушылықты емдеуге немесе балаға жаман көз тиген жағдайда қолданылады.

Марапаттау

Гүлден, шөптен және емен жапырақтарынан тоқылған дөңгелек гүлдестелер жасалып, басына тағылады. Ерлер мен әйелдер үшін әртүрлі өсімдіктерден гүлдестелер тоқылады. Әйелдер мен қыздар гүлдер, шөптер мен дәрілік шөптерден жасалған гүлдестелер тағады. Жиырма жеті гүл мен дәрілік шөптерден тоқылған гүлдесте апат-қайырлардан және аурулардан сақтайды, жауды қорқитады деп сендіреді. Ерлер мен ұлдар емен ағашының күшін бейнелейтін емен жапырақтарынан жасалған гүлдестелер тағады. Емен гүлдестесі аттар мен араларға береке әкеледі деп те есептелінеді. Жәні ірімшігі мен оттармен бірге гүлдестелер де күннің символы болып табылады.

Өрт

Jāņi кезінде оттар (пуделя, пунделя, Jāņi шамдары және сиқыршыларды өртеу деп те аталады) күн батудан ертеңгі таңға дейін жағылады. Бұл әдет оттардың жарығы келесі күн жылға қуат жібереді деген сенімді көрсетеді. Отты ландшафттың ең биік жерінде жағу керек, ондағы оттың жарығы шағылысқан егістіктерге және адамдарға күш пен құнар сыйлайды деп есептеледі. Jāņi отынан секіру келесі жылға бақ пен денсаулық әкеледі делінеді. Отты жағу үшін әдетте ағаш пайдаланылады, бірақ сонымен қатар, діңгекке тіккен ыстық бөшкелер немесе ысталған дөңгелектер де жағылады.

Ән айту

Лыго әндерін немесе Яни әндерін орындау – құнарлылықты арттыру, жақсы ырысқа кенелу және жамандықтан сақтанумен байланысты. Тарихи деректер бойынша, Лыго әндерін айту Яни мерекесіне екі апта бұрын басталып, Яни кешінде ең жоғары деңгейге жетеді және Петр немесе Мара күніне дейін (15 тамыз) – шамамен бір айға созылады. Содан кейін келесі жылға дейін ән айту тоқтатылады. Яни түні Лыго әндерін орындау кешкі астан кейін басталып, күн шығуына дейін жалғасады, Яни отынан секіргенде немесе үйден үйге барып ән салғанда орындалады. Яниге әнмен келгендер "аплигошана" деп аталады, қызметшілер өздерінің қожайындарына, бойжеткендер жігіттерге, ал жігіттер бойжеткендерге барады. Яни күні адамдар келесі жазда арпаның өсуіне және сиыр сүтінің молынан өндірілуіне септігі тиеді деп сеніп, сыра ішіп, ірімшік жейді. Көрші үйлерден келген әншілерге ірімшік пен сыра тартылады.

Жұлдыздар

Жәні күні таңертең сүт сиқыршылары дұмылдың үстімен жүгіріп, "Барлығы маған, барлығы маған!" деп айқайлаған деген сенім бар. Егер біреу естісе, "Мен олардың жартысын өлтірдім!" деп жауап беруі керек. Сонда сүт жетіспей қалмас еді. Сиқыршылар ақ киім киіп, шаштарын еркін жіберіп, қарапайым әйелдер кейпінде жасырынып жүрді деп есептеледі. Олар өз жауларының егістіктері мен малдарына сиқыр тастайды деп саналады.

Қалқан гүлдері

Бұл гүлді тапқан адам байлық пен бақытқа ие болады, өткен мен болашақтың құпиясын біледі деп сенген. "Папоротник гүлін тапқан адам бақытты болады, себебі ол қалаған нәрсесін орындауға мүмкіндік береді. Гүлге зұлым күштер кедергі келтіреді, сондықтан оны алуға тек батыл адам ғана шамасы жетеді". "Жаңы түнінде жерден көтерілген сыпырманың сабында сегіз рет айналып секіріңіз. Осы уақытта сөйлемеңіз де, күлмеңіз де. Содан кейін, ең жақын папоротникке сыпырманың сабына міне отырып, жалғыз барып, папоротник гүлінің гүлдеуін көресіз". "Папоротник гүлін іздеу" – мерекеден шығып, жеке қалғанда, жақындыққа ұмтылған жұптардың іс-әрекеті ретінде де түсіндіріледі.

Тарих

Жазғы күн тілегі кезінде Жақия Баптист күні бүкіл христиан әлемінде белгілі болды. 1584 жылдан бастап Балтазар Русов өзінің Ливония шежіресінде "Жәні отымен үлкен елде зор қуанышпен би, ән салу және секіру болды" деп жазды. Сол кезде Риганың балықшылары, мачта таңдаушылары және паромшылары жыл сайын күн тілегінен кейін қайықтарын Пәрдаугаваға немесе Даугавадағы кейбір аралдарға айдап, отбасылары мен қонақтарымен бірге қызғылт жарықтарды жағып, таң атқанға дейін қуанышпен болыпты. 1759 жылы латыш мачтасын бай іріктеушісі Иоганн Штайнхауер Засумижаның бір бөлігін сатып алғаннан кейін, осы жерде Шөп күні тойлау дәстүрі басталды. Кейіннен мереке Гермелиня сарайына, содан кейін Даугаваның оң жағалауындағы сарайға көшірілді. 1790 жылдары Даугавада мерекелік фейерверктер ұйымдастыру дәстүрі пайда болды. 1820 жылы Рига кеңесі Даугавамала шөп базарын Свертувес көшесінің соңындағы Шалу қақпасына көшіруді бұйырды. 1832 жылы латыш апталық газеті "Tas Latviešu Ļaužu Draugs" мерекеге келесі сипаттаманы берді:

Латвия Республикасы құрылғаннан кейін Зәлу дина мерекесі халықтық мерекеге айналды. 22, 23 және 24 маусым күндері ұлттық мерекелер ретінде танылуы керек деп ұсынылды, 22 маусымда Батырлар күні (Сесис шайқасындағы жеңісті еске алу), 23 маусымда Зәлу дина және 24 маусымда Жәні күні тойланатын болды.

Бүкіл әлемде ұқсас мерекелік дәстүрлер

Жазғы күннің тоғысуы тойлануы – ежелгі еуропалық дәстүр. Бұл әсіресе Дания, Эстония, Латвия, Финляндия, Швеция, Ресей, Ирландия, Франция, Беларусь, Норвегия, Италия, Португалия, Мальта, Ұлыбритания, Испания, Польша, Украина сияқты елдерде кеңінен сақталған. Сондай-ақ, Канадада (әсіресе Квебекте) және АҚШ-та еуропалық қоныс аударғандар да оны тойлаған.