Кіріспе

Спортшының эскиздері (Записки охотника; сонымен қатар Спортшының күнделігі, Аң ауының эскиздері және Аңшы альбомынан эскиздер деп те белгілі) – Иван Тургеневтің 1852 жылғы қысқа әңгімелер циклі. Бұл оған үлкен танымалдық әкелген алғашқы маңызды туындысы болды. Бұл шығарма орыс реалистік дәстүріне жатады, себебі баяндаушы көбінесе кездесетін адамдарды жақтырмай, бейтарап түрде бақылайды.

Жазу және жариялау

Тургенев осы шағын әңгімелердің көптерін өзінің анасының Спасскоедегі имениесінде аң аулағандағы өз бақылауларына негіздеді, онда ол шаруаларды зорлық-зомбылыққа салу мен оларды шектеген орыс жүйесінің теңсіздіктерін білді. Анасының Тургеневті жиі қорлауы осы туындыға әсер еткені даусыз. Әңгімелер алғаш рет 1847 және 1851 жылдар аралығында «The Contemporary» журналында жеке-жеке жарияланды, ал 1852 жылы кітап түрінде жарық көрді. Тургенев жазуды доғаруға айналып келгенде, алғашқы әңгімесі «Хор мен Калинич» жақсы қабылданып, оған үміт сыйлады. Бірқатар себептердің (соның бірі Николай Гогольге арналған некрологы) нәтижесінде, бұл туынды Тургеневтің Спасскоеде үй қамауына алынуына себеп болды.

Хор және Калинич

Екі шаруаның әңгімесі. Бірі – еңбекқор, екіншісі – арманшыл, екеуі де Полютикин деген шағын жер иесіне жұмыс жасайды. Мұнда баяндаушы бейтарап бақылаушы ретінде таныстырылады. Тургенев бірден жазушы, суретші, сондай-ақ әлеуметтік реформатор және қоғам қайраткері ретінде көзге түседі. Екі шаруаның арадағы қарым-қатынастың айырмашылығы автордың кейінгі туындыларында маңызды орын алады, ол 1860 жылғы сөйлеген сөзінде «Гамлеттей» және «Дон Кихоттай» кейіпкерлерінің қарама-қайшылығы туралы айтқан. Алайда, мұндағы басты ой – шаруалардың зиялылығын және олардың қожайындарының басыбайлылығын көрсету. Бұл, сондай-ақ, Ресейде батыстық үлгіні қолдау бойынша оның ең маңызды аргументтерінің бірі болып табылады.

Ермолай мен диірменнің әйелі

Аңшы дос туралы және олардың диірменшінің үйінде өткізген бір түнді қамтитын әңгіме. Ол алғаш рет осы эскизде пайда болады. Зверков деген кісі оқырманға жеке басты құлықтың (крепостнойлықтың) әділетсіздігін анық көрсетеді, осы әңгіменің негізгі ойы осы.

Мамық суы

Аңызда баяндаушы Ресейде болған және әлі де бар "Рассветный су" деп аталатын шағын бұлақта екі шаруамен кездесіп, сөйлеседі. Мұнда баяндаушы өте байсалды, ерте реалист баяндаушыларға ұқсас, ал ескі шаруа Тұманның әңгімелері арқылы шаруалардың өздеріне қиындық тудыруын біледі.

Аудандық дәрігер

Кішкентай ауылда қызбаға шалдыққан баяндаушыға аудандық дәрігер келіп, өлім жақын қызға ғашық болған өзінің әңгімесін айтады. Оқиға баяндаушы емес, дәрігердің көзқарасынан баяндалады.

Менің көршім Радилов

Ермолай қайтадан баяндаушымен бірге. Олар Радилов есімді жер иесімен танысады. Олар оның үйінде кешкі ас ішіп, оның қалыпты жер иесі емес екенін және ізгі ниетті екенін біледі (оның тағдырына да ренжулі емес). Әйелі қайтыс болғанда, оның көзіне шыбық қонғанда ғана жылағанын айтады. Радилов соңында жоғалып кетеді, ал ол тұрған отбасы оның қайда кеткенін білмейді.

Шаруа Овсяников

Айтқыш кедей шаруамен сөйлеседі. Шаруа өзінің және айтушының арғы тегі, аймақтың басқа да беделді адамдары және дербес шаруалардың әлеуметтік кемшіліктері туралы әңгімелейді. Оқиғаның барлығы шаруаның үйінде болады.

Львов

Ермолай мен баяндаушы аң аулауға шығады және жергілікті балықшы, сонымен қатар осы өңірде бірнеше абсурдты лауазымдарды атқарған ескі шаруа Ескі Түйінмен кездеседі. Бұл әңгіме ерекше көзге түсетіні – кейіпкерлердің жарқын бейнеленгендігі. Топ Владимир есімді мақтаншақ аңшымен бірге көлге аң аулауға барады, қайықты батырып, көп қиындықтан кейін лайлы жағаға жетіп шығады.

Бежин Леа

Аңызшы орманда жолдан адасып, кең далаға шығады, онда от жанында жылқыларын қарап отырған бес шаруа баласымен кездеседі. Аңызшы ұйықтап жатқандай болып, балалар оны ұмытып, перилер мен сөйлейтін жануарлар туралы, олардың шындыққа жатқан әңгімелерін айта бастайды. Осы әңгіменің сұлулығы көбінесе жас балалардың әдемілігінде жатыр. Мұндағы крепостнойлық (қанағатсыздық) жасырын күйде, ешқашан айтылмайды және басқа әңгімелердегідей пікір таласы тудырмайды.

Қасыян - әдемі жерлер

Көлікпен келе жатқанда баяндаушы қабірге қошу рәсіміне кездеседі және өздерінің осі бұзылғанда Юдин ауылына жаңа ось алуға барады. Сол жерде ол ауылда тұратын, елу жастағы Қасян деген аласа бойлы адамды кездестіреді, ол белгілі бір діни сектаға жатады. Ол оларды жаңа ось алуға апарады және баяндаушы оның айналағы ортамен үйлесімділігіне және жомарттығына назар аударады. Қасян халық ауыз әдебиетінің әлемін мақтау арқылы орнаған қоғамға деген өшпенділігін білдіреді.

Сот орындаушысы

Софрон деген шаруалардың жер иесінен (байдан) алым-салық жинаушы туралы әңгіме, ол әңгімешінің досы. Ол Аркадий Пеночкинге қарағанда жерді жақсырақ басқарады. Ол шаруаларды пайдаланып, олардан қарыз ақшасын жымқырады. Бұл оқиға шаруалардың қанауға ұшырауының ең айқын мысалының бірі.

Кеңсе

Аңыздың баяндаушысы кішкентай лашыққа келіп, сол жердегі қарт кісімен сөйлескеннен кейін ауылға сапар шегеді. Ол жергілікті жер иесінің бас кеңсесі болып табылатын, қираған шатырды көреді. Ол онда тұрақтап, бас кеңсе кызметкерінің өкіметін жеміссіз пайдалануын естиді және Лосьнякова арқылы шаруаларды қалай зорлыққа салуды біледі, мысалы, жас жігіттің жарына үйленбеуі үшін жол бермейді. Мұндағы негізгі ой – шаруаларды бақылау үшін жасалған абсурдты бюрократияны көрсету.

Жалғыздық

Түнде дрошкиде келе жатып, баяндаушы орман ішінде Фома деген адамға кездеседі. Ол жер иесінің мүлкін күзетіп, шаруалардың ағаш ұрламауына бақылайды. Ол Фоманың әйелі оны балаларымен жалғыз қалдырып кеткенін біліп, оның үйінің қатты күйрегендігіне көз жеткізеді. Соңында Фома бір шаруаның ағаш кесіп жатқанын естіп, оны тоқтатуға шығады. Орманшы оны үйіне алып келіп, жер иесіне шағымданумен қорқытады. Баяндаушы шаруаның ағашын сатып алып, оны босатуға тырысады. Бастапқыда олар келіспесе де, Фома ақырында келісіп, сол адамды есіктен сығарып жібереді. Бұл туынды бұрынғы әңгімелерден өзгеше, "Замандас" журналында жарияланбаған, ал 1852 жылы ғана эскиздер жинағына қосылған.

Екі жер иесі

Баяндаушы білетін екі түрлі шаруашылық иесінің оқиғасы, шаруаларды ұрып-сапалау және олардың өте жағдайсыз баспаналарын сипаттағанда, оларға жасалған зұлымдықтардың мысалдары келтіріледі. Бұл оқырманға шаруаларға қатысты қатыгездіктің тағы бір мысалын көрсетеді.

Лебедян

Ауылдағы шаруалар жәрмеңкесіне кездейсоқ соғып қалған бір шаруаның әңгімесі. Көңілді қылып, лейтенант Хлопаков ерекше көзге түседі, ол қандай да бір жағдайға қарамастан, сөздерді дұрыс емес қолданып, достары Жуковты күлдіреді. Шаруа аттарға қарап, біреуін сатып алмақшы болады, бірақ аттың жалаң екенін байқайды. Сатушының алдап-арбап сату әдісін түсінген соң, ақшасын қайтаруға тырыспайды. Тұргеневтің мақсаты – осы ауылдық жәрмеңкедегі әдеттегі оқиғаларды көрсету болған.

Татьяна Борисовна мен оның немере інісі

Татьяна деген қарапайым жер иесі туралы әңгіме, оны барлығы жақсы көреді, себебі ол өте жомарт. Ол сауатсыз болғанымен, бәріне жомарт, жер иелерінің уақытын алатын әдеттегі істерге қызығушылық танытпайды және өңіріндегі басқа әйелдермен араласпайды. Оқиғада оның сіңілі баласы Андрюша (жетім) онымен бірге тұра бастайды және сурет салуды ұнатады. Біраз уақыттан соң, Татьянаның танысы, жергілікті коллеж кеңесшісі Петр Беневоленский оған қызығушылық танытып, оны Санкт-Петербургке өнер үйренуге алып кетеді. Ол бірнеше рет пошта арқылы әйесінен ақша сұрап, қайтып келгенде, Беневоленский болып, бұзылып қалғанын көреді. Ол семіз, жағымсыз, уақытын Глинканың әндеріне дұрыс келмейтін сөздерді ән айтумен өткізеді. Оның достары оның жағымсыз мінезіне байланысты оны аралауды тоқтатады.

Өлім

Бұл әңгімеде баяндаушы көршісі туралы аңшылық оқиғасымен бастайды. Олар аймақтағы ағаштардың қатты аяздың салдарынан (бұл 1840 жылғы Ресейде болған нақты оқиға) өліп, көптегені жерге құлағанын көреді. Содан кейін ол және досы ағаш құлап өлген шаруаға кездеседі және оның өлімін көрседі. Бұл баяндаушыға өлім туралы есіне түскен бірнеше оқиғаны еске түсіреді, ол оларды орыс мінезінің өлім алдында қалай көрінетінін түсіндіру үшін пайдаланады. Әрбір тұлға қайғы-қасірет көрмей, тіпті алаңдамай, дәстүрлі ритуалды орындағандай әрекет етеді. Бір қарт әйел соңғы демімен жастығының астындағы рубльді алып, соңғы қасиетті дұғасын оқитын дін қызметкеріне төлеуге тырысады. Мұнда Тургенев табиғат күші алдындағы адамның жекелігінің оқшаулануын көрсетуге тырысқан сияқты.

Әншілер

Айтқыш "қайғылы ауылға" соқтығысады және шатқалдың түбіндегі мейрамханаға барады. Мейрамханада жергілікті тұрғындар ән сайысы өткізіп жатыр екенін көреді. Бірі – Яков, ол техникалық шеберлікке ие. Екіншісі – Яша, ол туа біткен талант иесі. Яков бірінші болып ән салады, топ оның өнерімен жеңіске жеткеніне сенімді, бірақ Яша ән салғанда, ол "орыс халқының бірлескен дауысымен" әдемі ән айтады, бұл баршаны көз жасына бұрып, одан кейін оның шеберлігі туралы ешкім сөз қозғамайды. Яков жеңгенін айтады, олар ішуге дайын тұрады, бірақ баяндаушы бұл жағдайға қынжылады, себебі ол бұл көріністі қорқынышты ортада өте әдемі деп тапты, сондықтан олар ішіп жатқанда сыртқа шығып, ұйықтап қалады. Ол түнде шаруа балаларының бір-біріне шақырып жатқан дауысын естіп, кетеді.

Петр Петрович Каратаев

Бір бекетте әңгімеші қаратай есімді, білімі аз жер иесімен кездеседі. Ол одан бұрын басқа жер иесінің Матрона есімді шаруа қызына ғашық болғанын естіп біледі. Ол оны әйелден сатып алуға тырысады, бірақ ол оған рұқсат бермейді, себебі ол қаламайды және оны басқа ауылға жіберіп қояды. Қаратай оны іздеп тауып, үйіне алып келіп, біраз уақыт жасырып, биліктен жасыру үшін үйінен алыс жасайды. Соңында Матрона өзі табылып, ал Қаратай Мәскеуге кетеді, онда әңгімеші оны кейін достарының арасында қуанышты, бірақ мүлдем қаражаты қалмаған күйде табады.

Жиналыс

Аң аулау кезінде баяндаушы қыздың бір еркекпен ғашық болған көрші қызмен кездесуіне куә болады. Ол келгенде, оған қарапайым қарайды және оған үйленбейтынын хабарлағаннан кейін, кетіп бара жатқанын айтады. Қыз жылап, баяулаушы оған құлап қалуға жақындап келеді, бірақ ол оны байқағанда қашады.

Шығыров ауданындағы кенті

Бұл әңгімеде баяндаушы кешті Александр Г. атты жер иесінің кешінде өткізеді. Мұнда Тургенев ақсүйектердің керемет сипаттамаларын және пародияларын ұсынады. Ұйықтауға тырысқанда, баяндаушы бөлмедесінің де ұйықтай алмайтынын және жоғарғы топ арасында өзінің ерекше екенін түсінгенін біледі, тіпті оны зиялы деп есептесе де. Ол мәңгілікке терең ойға дамып, өзінде нағыз өмір жоқ, тек қалыптасқан нәрседен басқа ештеңе таба алмайды. Ол таңертең еш қоштаспай кетеді, ал баяндаушы оның есімін білмейді.

Чертопханов пен Недопускин

Ермолаймен бірге аң аулап жүргенде, баяндаушы Чертопханов жер иесімен кездеседі. Ол атымен кете бара жатқанда, оның досы Недопускин жақындап келеді. Чертопханов – "Ұйқысыз аңғар" деп аталатын кепілге берілген шағын ауылдың мұрагері. Недопускин оның досы болып, бұрынғысы оны мұрагер болғаны үшін ақсүйектердің масқаралауынан құтқарғанда жақын болды, өйткені ол ешқандай атаққа ие емес еді. Осы екі жалғызбасты достың арасы тығыз болды және олар аймақтың тозығына қарамастан, "Ұйқысыз аңғарда" бейбіт өмір сүреді. Олар Түргеневтің қызығушылығын тудырған, жүйеде тәуелсіз өмір сүре алатын "жеке адам" бейнесін көрсетеді.

Чертопхановтың ақыры

Алдыңғы әңгіменің жалғасы, бірақ 1872 жылы көп уақыт өткен соң жарық көрді. Бұл бастапқыда суреттердің құрамына кірмеген еді. Бұл оқиға бұрынғысына қарағанда тізбектелген, жер иесінің өліміне дейінгі соңғы күндерін баяндайды. Ол үш қайғыға ұшырайды. Біріншісі – оның сүйіктісі Машаның нағыз "цыган" рухымен оны тастап кетуі. Екіншісі – Недопускиннің инсульттан қаза болуы. Үшінші және соңғысы – оның аты Мәлік Адельдің жоғалуы, ол Чертопхановты білетін жергілікті жер иелерінің қызғанышын тудыратын еді. Бір түні оны ұрлап кетеді, ол оны табу үшін бар күшін салады, соңында жәрмеңкеде атын табады. Ол оны қайта сатып алып үйге әкеледі, бірақ оған бір нәрсе түсініксіз болады. Ол аттың шын Мәлік Адель емес, оған ұқсайтын жануар екенін сезіне бастайды, көңілі құлап, ақырында жануардың басын атып, содан кейін төсегіне жатады. Ол енді өзіне ұқсамайды, бірақ оның қызметшісі келгенде, оның соңғы күші оянады және ол абыройлы Чертопхановтың өліп бара жатқанын, ешкімнің оның жолына тосқауыл қоя алмайтынын жариялайды.

Тірі реликвия

Бұл әңгіме бастапқыда эскиздердің бір бөлігі емес еді және алғаш рет 1874 жылы басқа әңгімелер жинағында жарияланды. Мұнда баяндаушы өз үйіне оралып, Лукерия есімді әдемі қызметшіні қорқынышты жағдайда көреді. Ол тербеден құлағаннан кейін, белгісіз асқазан-ішек бұзылысына шалдығады (нақты айтылмаған, бірақ сезіледі), ол оны қозғалмайтын, сүйектей кейіпке дейін әлсіретеді. Ол жаз айларында сарайда, ал қыс айларында үйдің жанында уақытын өткізеді, үй қызметшілері оны жылжытады. Баяндаушы оның тағдырына, қаншалықты ауыр болса да, мойынсыну қабілетіне қатты қайран қалады. Ол мүлдем қозғала алмайды және күндерін сарайдағы жаңа құстардың дауысымен, иістермен немесе кейде оны аралап өтетін қоянмен өткізеді. Ол соңында тыныштықта қайтыс болады, бұл күн жақындап келе жатқанын сезінеді, себебі ол оны арманда көреді. Бұл әңгіме Лукерияның арман күйіндегі «шындыққа жатпайтын» элементтерінің болуымен басқаларынан сәл ерекшеленеді. Баяндаушы оның жағдайына өте қайғырады, бірақ оның жағдайына қарамастан өмірге қуанышты екенін көріп таңғалады. Оның қозғала алмауы себепті, күнә жасауға да мүмкіндігі болмайды деп есептеледі, сондықтан ол осылай бақытты.

Доңғалақтың шуы

Кейінірек эскиздерге қосылды, бірақ бастапқы топтан кейін 1874 жылы жарияланды. Осы әңгімеде Ермолай мен баяндаушы өздерінің суретке түсірілімінің таусылып бара жатқанын байқайды, сондықтан олар Тулаға барып, көбірек нұсқа алу үшін және Филофей есімді шаруаны әкелуге шешім қабылдайды. Ол баяндаушыны сол жаққа жеткізеді, Ермолай артта қалады, бірақ жолда алыстан арбаның дүркірегенін естиді, ол бұл қарақшылар тобының арбасы деп сенімді, олар оларды жетіп алғанда өлтіретін болады. Олар не істесе де, арба баяу-баяу оларды қуып жетеді және ақырында олардың алдынан шығады. Арбада бірнеше адам отыр, ән шырқап, күліп, толық мас күйде. Филофей оны айналып өтуге тырысады, бірақ әр ретте арба олардың жолына келеді. Олар көпірге келгенде арба тоқтап, ең ірісі жақындап келеді. Баяндаушы олардың өлтірілетініне көз жеткізеді, бірақ мас адамның тек ішімдікке аздап ақша сұрағанын көріп таңғалады, олар жаңа ғана тойдан келгенін және одан әрі тойлауға ақша керек екенін айтады. Баяндаушы мен Филофей жеңілдеп, осы оқиғаға күліседі, бірақ кейін сол түні бір саудагердің жолда өлтірілгенін және оның арбасы ұрланғанын біледі. Олар күмәнмен, әзілдеп, олардан өткен арба шынымен де тойдан болмаған болуы мүмкін-ді деп ойлайды.

Орман және дала

Скетчтердің дәстүрлі соңы, әр басылымда кездеседі. Мұнда Тургенев оқырмандарға аңшының өмірін толық және көркем суреттеп, жинақты тәмамдайды.

Ресейлік неміс

1964 жылы алғаш рет жарияланған, түпнұсқа эскиздерге енбеген, аяқталмаған, қысқаша үзінді. Мұнда баяндаушы Ресейдегі неміс помещик кездеседі. Бұл эскизді автор аяқтамаған болуы мүмкін, себебі ол қалыпты "орыс" помещик бейнесін көрсетпеген. Алайда, мұнда автор эскиздердің мақсаты – крепостнойлықтың зұлымдығы мен помещиктердің кемшіліктерін көрсету екенін меңзеп тұрған сияқты.

Реформатор мен орыс немісі

Тағы бір толық емес, бірақ сәл ұзақ фрагмент. Бұл бұрынғы фрагменттің кейінірек жазылған нұсқасы немесе өзге бір фрагмент болуы мүмкін. Ол мүлдем бөлек, басқа кейіпкерлермен, және оқырмандарға дербес шаруаның (крепостнойдың) қиындықтары мен зұлматының мысалдарын көрсетеді.

Мұра

Бұл әңгімелер жинағы Тургеневтің қысқа әңгіме жазудағы ерекше дарынын ашты. Ол, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Антон Чехов, Иван Бунин, Александр Куприн сияқты көптеген орыс жазушыларына зор ықпал еткені анық. Түргеневтің стиліне әлемдік басқа да жазушылар да жоғары баға берді. Шервуд Андерсонға Түргеневтің әдебиеті ерекше әсер еткен. Ол "Аңшының очерктері" кітабын өзінің әңгімелері үшін үлгі деп санады. Соңғы уақыттарда Түргенев мужиктерді шамадан тыс идеализациялағандығы үшін сынға ілікті. Түргеневтің мужиктері XIX ғасыр әдебиетіндегі басқа да "асыл жабайылармен" (мысалы, Дж. Ф. Купердің туындыларындағы американдық үндістер) салыстырылды.