Кіріспе
Оңтүстік Америкадағы испан жаулап алу кезеңі
Inca Empire destroyed
Last Inca emperor Atahualpa executed
Resistance broke out but ultimately destroyed
| combatant1 =
New Castile
New Toledo
Viceroyalty of Peru
puppetsNative allies
Cañari
Huancas
Chankas
Huaylas
Chachapoyas
Huáscaran Incas
| combatant2 =
| commander1 =
| commander2 =
| strength1 = 168 soldiers (1532)Unknown number of native auxiliaries +3,000 Spanish soldiers and 150,000 indigenous allies (1535)
| strength2 = 100,000 soldiers (1532) 50,000 warriors (1535) or "Tawantinsuyu" in Quechua, meaning "Realm of the Four Parts"), led to spin off campaigns into present day Chile and Colombia, as well as expeditions to the Amazon Basin and surrounding rainforest. When the Spanish arrived at the borders of the Inca Empire in 1528, it spanned a considerable area and was by far the largest of the four grand pre Columbian civilizations. Extending southward from the Ancomayo, which is now known as the Patía River, in southern present day Colombia to the Maule River in what would later be known as Chile, and eastward from the Pacific Ocean to the edge of the Amazonian jungles, it covered some of the most mountainous terrains on Earth. In less than a century, the Inca had expanded their empire from about in 1448 to in 1528, just before the arrival of the Spanish. This vast area of land varied greatly in culture and climate. Because of the diverse cultures and geography, the Inca allowed many areas of the empire to be governed under the control of local leaders, who were watched and monitored by Inca officials. Under the administrative mechanisms established by the Inca, all parts of the empire answered to, and were ultimately under the direct control of, the Inca Emperor. Scholars estimate that the population of the Inca Empire was more than 16,000,000. Some scholars, such as Jared Diamond, believe that while the Spanish conquest was undoubtedly the proximate cause of the collapse of the Inca Empire, it may very well have been past its peak and already in the process of decline. In 1528, Emperor Huayna Capac ruled the Inca Empire. He could trace his lineage back to a "stranger king" named Manco Cápac, the mythical founder of the Inca clan, While he had to put down a number of rebellions during his reign, by the time of his death, his legitimacy was as unquestioned as was the primacy of Inca power. Expansion had caused its own set of problems. Many parts of the empire retained distinct cultures, which were at best reluctant to become part of the greater imperial project. Due to its size, and the fact that all communication and travel had to take place by foot or by boat, the Inca Empire proved increasingly difficult to administer and govern, with the Inca Emperor having increasingly less influence over local areas. Huayna Capac relied on his sons to support his reign. While he had many legitimate born of his sister wife, under the Inca system and illegitimate children, two sons are historically important. Prince Túpac Cusi Hualpa, also known as Huáscar, was the son of Coya Mama Rahua Occllo of the royal line. The second was Atahualpa, an illegitimate son who was likely born of a daughter of the last independent King of Quitu, one of the states conquered by Huayna Capac during the expansion of the Inca Empire.
Инка империясы жойылды
Соңғы инка императоры Атауальпа өлім жазасына кесілді
Қарсылық күш алды, бірақ соңында талқандалды
| жауынгер1 =
Жаңа Кастилия
Жаңа Толедо
Перу вице-корольдігі
қанаттас одақтастар
Канари
Уанкас
Чанкас
Уайлас
Чачапояс
Уаскара Инкалары
| жауынгер2 =
| басшы1 =
| басшы2 =
| күш1 = 168 әскер (1532) Белгісіз саны жергілікті көмекші әскерлер + 3,000 испан әскері және 150,000 жергілікті одақтас (1535)
| күш2 = 100,000 әскер (1532) 50,000 сауытты (1535) немесе кечуа тілінде "Тауантинсую" ("Төрт Бөліктің Әлемі") деген мағына береді, бұл қазіргі Чили және Колумбияға қарайтын шаруашылықтарға, сондай-ақ Амазонка бассейні мен оны қоршаған ормандарға кеңейтілді. 1528 жылы испандықтар Инка империясының шекарасына келген кезде, ол үлкен аумақты алып жатты және Колумбқа дейінгі төрт ірі өркениеттің ең үлкені болды. Оңтүстікке қарай қазіргі Колумбияның оңтүстігіндегі Анкомайодан (қазір Патия өзені деп белгілі) кейін Чили деп аталған Мауле өзеніне дейін, ал шығысқа қарай Тынық мұхитынан Амазонка ормандарының шетіне дейін созылып, Жер бетіндегі ең таулы аймақтарды қамтыды. Инкалар 1448 жыл шамасында 1528 жылға дейін, испандықтар келгенге дейін, бір ғасырдан кем уақыт ішінде империясын кеңейтті. Бұл кең аумақтың мәдениеті мен климаты әртүрлі болды. Әртүрлі мәдениеттер мен географиялық ерекшеліктерге байланысты, Инкалар империяның көптеген аймақтарын жергілікті басшылардың бақылауында қалдырды, олар Инка шенеуніктері тарапынан бақыланып, қадағаланды. Инкалар құрған әкімшілік жүйе бойынша империяның барлық бөліктері Инка императорына бағынышты болды және тікелей оның бақылауында болды. Ғалымдардың пікірінше, Инка империясының халқы 16 миллионнан астам адамды құрады. Кейбір ғалымдар, мысалы Джаред Даймонд, испан жаулап алуы Инка империясының құлдырауына себеп болғанымен, оның өркендеу шағынан өтіп, құлдырау процесіне енген болуы мүмкін деп санайды. 1528 жылы император Хуайна Капак Инка империясын басқарды. Ол өзінің тегін Инка тайпасының мифтік негізін қалаушы Манко Капак есімді "жат патшаға" дейін жеткізе алды. Ол билік құрған кезеңде бірнеше көтерілістерді басуға мәжбүр болды, бірақ қайтыс болған кезде оның заңдылығы Инка билігінің басымдығы сияқты даусыз болды. Кеңею өзімен бірге проблемалардың жиынтығын әкелді. Империяның көптеген бөліктері ерекше мәдениеттерін сақтап қалды, олар ең болмағанда империялық жобаның бір бөлігі болуға құштар емес еді. Өлшеміне байланысты және барлық байланыс пен саяхаттар жаяу немесе қайықпен жүзеге асырылуы керек болғандықтан, Инка империясын басқару және басқару қиынға соқты, Инка императорының жергілікті аймақтарға ықпалы азайды. Хуайна Капак өзінің билігін қолдау үшін ұлдарына сүйенді. Инка жүйесінде оның көптеген заңды және заңсыз балалары болды, бірақ екі ұлы тарихи маңызға ие. Ханзада Тупак Куси Уальпа, сондай-ақ Хуаскар деп те аталады, корольдік желідегі Коя Мама Рахуа Окклоның ұлы болды. Екіншісі - Атауальпа, Хуайна Капак Инка империясын кеңейту кезінде жаулап алған мемлекеттердің бірі - Китудің соңғы тәуелсіз патшасының қызынан туған заңсыз ұл.
Inca Empire destroyed
Last Inca emperor Atahualpa executed
Resistance broke out but ultimately destroyed
| combatant1 =
New Castile
New Toledo
Viceroyalty of Peru
puppetsNative allies
Cañari
Huancas
Chankas
Huaylas
Chachapoyas
Huáscaran Incas
| combatant2 =
| commander1 =
| commander2 =
| strength1 = 168 soldiers (1532)Unknown number of native auxiliaries +3,000 Spanish soldiers and 150,000 indigenous allies (1535)
| strength2 = 100,000 soldiers (1532) 50,000 warriors (1535) or "Tawantinsuyu" in Quechua, meaning "Realm of the Four Parts"), led to spin off campaigns into present day Chile and Colombia, as well as expeditions to the Amazon Basin and surrounding rainforest. When the Spanish arrived at the borders of the Inca Empire in 1528, it spanned a considerable area and was by far the largest of the four grand pre Columbian civilizations. Extending southward from the Ancomayo, which is now known as the Patía River, in southern present day Colombia to the Maule River in what would later be known as Chile, and eastward from the Pacific Ocean to the edge of the Amazonian jungles, it covered some of the most mountainous terrains on Earth. In less than a century, the Inca had expanded their empire from about in 1448 to in 1528, just before the arrival of the Spanish. This vast area of land varied greatly in culture and climate. Because of the diverse cultures and geography, the Inca allowed many areas of the empire to be governed under the control of local leaders, who were watched and monitored by Inca officials. Under the administrative mechanisms established by the Inca, all parts of the empire answered to, and were ultimately under the direct control of, the Inca Emperor. Scholars estimate that the population of the Inca Empire was more than 16,000,000. Some scholars, such as Jared Diamond, believe that while the Spanish conquest was undoubtedly the proximate cause of the collapse of the Inca Empire, it may very well have been past its peak and already in the process of decline. In 1528, Emperor Huayna Capac ruled the Inca Empire. He could trace his lineage back to a "stranger king" named Manco Cápac, the mythical founder of the Inca clan, While he had to put down a number of rebellions during his reign, by the time of his death, his legitimacy was as unquestioned as was the primacy of Inca power. Expansion had caused its own set of problems. Many parts of the empire retained distinct cultures, which were at best reluctant to become part of the greater imperial project. Due to its size, and the fact that all communication and travel had to take place by foot or by boat, the Inca Empire proved increasingly difficult to administer and govern, with the Inca Emperor having increasingly less influence over local areas. Huayna Capac relied on his sons to support his reign. While he had many legitimate born of his sister wife, under the Inca system and illegitimate children, two sons are historically important. Prince Túpac Cusi Hualpa, also known as Huáscar, was the son of Coya Mama Rahua Occllo of the royal line. The second was Atahualpa, an illegitimate son who was likely born of a daughter of the last independent King of Quitu, one of the states conquered by Huayna Capac during the expansion of the Inca Empire.
Дау-дамайдың басталуы
Атауальпа мен Хуаскар арасындағы азаматтық соғыс империяны испандықтармен күреске тікелей кіріспес бұрын әлсіретті. Тарихшылар біріккен Инка империясының жоғары деңгейдегі өлім-жітімге (аурудан), одан туған әлеуметтік дүрбелеңге, конкистадорлардың жоғары әскери технологиясына – аттарға, иттіктерге, металлдан жасалған қару-жараққа, қылыштарға, зеңбіректерге және қарапайым, бірақ тиімді отты қаруларға байланысты испандықтарды ұзақ мерзімде жеңе алатынына көз жеткізе алмайды. Атауальпа ағасынан халық арасында көбірек құрметке ие болғандай көрінді, ал әскер оған одан да жоғары баға берді, оның ядросы жақында басып алынған солтүстік провинция Китода орналасқан еді. Соғыс басталғанда, әрбір бауырлас өзінің аймағын басқарды: Атауальпа солтүстікте, ал Хуаскар Куско астанасымен және Титикака көлі маңындағы, оның ішінде үлкен аумақпен басқарды. Осы аймақ Хуаскар әскеріне көптеген сарбаздарды берген еді. Біраз дипломатиялық әрекеттер мен позиция үшін күрес өткен соң, ашық соғыс басталды. Хуаскар соғысты жылдам және шешуші жеңіспен аяқтауға жақын болды, өйткені оған адал әскерлер Тумебамба қаласындағы мерекеге қатысқан Атауальпаны тұтқынға алды. Бірақ Атауальпа тез қашып, Китоға қайтып келді. Онда ол кем дегенде 30 000 жақсы жаттығудан өткен сарбазды жинады. Хуаскар да шамамен сондай санды сарбазды жинауға үлкерді, бірақ олардың тәжірибесі жетіспеді. Атауальпа өзінің екі бас қолбасшысы Чалкучима мен Квискис басшылығымен әскерін оңтүстікке жіберді. Куско үшін болған шайқастың бірінші күні Хуаскарға адал күштер басымдыққа ие болды. Алайда, екінші күні Хуаскар жеке басымен ойсыз "көкке шығарған" шабуылға шықты, ал оның туралы Чалкучима мен Квискис бұрыннан хабардар болды. Соңынан болған шайқаста Хуаскар тұтқынға алынды, ал қарсылық толығымен күйреп кетті. Жеңіске жеткен генералдар chasqui хабаршы арқылы Атауальпаға хабар жіберді, ол Китодан оңтүстікке, Кахамаркадан тыс жердегі патшалық демалыс орнына көшіп кеткен еді. Хабаршы соңғы жеңіс туралы жаңалықпен сол күні жетті. Сол күні Писарро және оның азаған сарбаздары, сондай-ақ бірнеше жергілікті одақтастары Анд тауларынан Кахамарка қаласына түсті.
Писарроның келуі
Франсиско Писарро және оның бауырлары (Гонсало, Хуан және Эрнандо) байлыққа толы, керемет мемлекет туралы қауесеттерге қызығушылық танытты. Олар сол кездегі кедей Экстремадураны көптеген көшпенділер сияқты тастап кеткен еді.
Атауальпаны басып алу
Жеңісінен кейін және ағасы Уаскарды тұтқындағаннан соң Атауальпа Кахамарканың сыртындағы инка моншаларында ораза ұстады. Писарро және оның серіктері 1532 жылдың 15 қарашасында қалаға жетті. Писарро Эрнандо де Сотоны Атауальпаның лагеріне жіберді. Сото атқа мініп Атауальпаға барды, ол бұрын ешқашан көрмеген жануар еді. Сото жас аудармашының көмегімен дайындалған сөзді оқып, Атауальпаға олардың Құдайға қызмет ету үшін, оларға Құдай туралы шындықты үйрету үшін келгендерін айтты. Ол оларға былай деді: «Біздің арамызда келісім, бауырластық және мәңгілік бейбітшілік орнасын, сіз бізді қорғауыңызға алып, бізден құдай заңын естіп, барлық халқыңыз оны үйреніп, қабылдасын, себебі бұл олардың бәрі үшін ең үлкен құрмет, пайда және құтқарылу болады». Сонымен қатар, олар инка басшысын Кахамарка алаңындағы Писарроның жатақханасына шақырды. Де Сото Атауальпаның атына деген қызығушылығын байқаған соң, ол «тамаша ат темір жолшы» екенін көрсетті. Атауальпа меймандостық танытып, сусындар ұсынды. Атауальпа Франсиско Писарроның інісі Эрнандо Писарро келгеннен кейін ғана жауап берді. Ол өзінің барлаушыларынан естігенін айтты, испандықтар жағалауда көптеген адамдарды және бейбіт тұрғындарды өлтіріп, құлдыққа түсіргенін айтты. Писарро бұл хабарды жоққа шығарды, ал Атауальпа, ақпараттың жетіспеуіне байланысты, мәселені ойсыз қалдырды. Кездесудің соңында олар келесі күні Кахамаркада қайтадан кездесуге келісті. Писарро өзінің әскерінің санының кемдігін білгенімен, императорды тұтқындап, оны кепілге алу оған үлкен артықшылық беретінін түсінді. Атауальпаның әскерінің көп бөлігі Куско аймағында, оның ең сенімді екі генералы – Квискис және Чалкучимамен бірге болды. Бұл инкалар үшін үлкен кемшілік еді. Олардың жеңіліске ұшырауының себебі өзіне сенімсіздік пен қорқынышсыздық және құдай сияқты жағдайды басқаруды көрсетуге деген ұмтылыс болды. Кейін жергілікті тұрғындардың көпшілігі конкистадорлардың аяқтарына, егер олар қарусыз болса ғана, «партизандық» тәсілмен оқ атып, шабуыл жасады. Алайда, Микстон көтерілісі, Чичимека соғысы және Арауко соғысы сияқты келесі қақтығыстар конкистадорлардың достық тайпалармен одақтасуын қажет етті. 1533 жылдың ақпан айына қарай Альмагро Кахамаркада Писарроға 150 серігімен және 50 атымен қосылды. Атауальпа тұтқында болған кезде, испандықтар, олардың саны кем болғанына қарамастан, оны генералдарына кері шегінуге бұйрық беруге мәжбүр етті, әйтпесе оны өлтіретінін айтты. Испан елшісінің талабы бойынша Атауальпа үлкен бөлмені алтынмен толтыруға уәде берді және күміспен екі есе көп беруге міндеттенді. Писарро бұл ұсынысты қабылдап, алтынның жиналуына рұқсат бергенімен, инканы босатуға ниеті болған жоқ. Ол бейбітшілікті сақтау үшін генералдар мен халыққа Атауальпаның ықпалын қажет етті. Қазына 1532 жылдың 20 желтоқсанында Кускодан жеткізіле бастады және содан бері үздіксіз келіп тұрды. 1533 жылдың 3 мамырында Писарро сұраған қазынаның барлығын алды; ол балқытылып, тазартылып, құймаларға айналдырылды. Бірақ олардың көп бөлігі жергілікті қарулармен өлтірілген. Испандықтар Кусконы қайта басып алғаннан кейін Манко Инка және оның әскері Олантайтамбодағы бекініске шегінді, онда ол бір кезде Кускодағы Писарроға қарсы шабуылдар жасады және тіпті испандық басқыншыларды ашық шайқаста жеңді. Соғысқа қарамастан, испандықтар отарлау процесін тоқтатпады. Испания корольдік билігі осы аумақтарда Audiencia Real, апелляциялық сот арқылы нығайтылды. 1535 жылдың қаңтар айында Лима қаласы құрылды, онда саяси және әкімшілік мекемелер құрылды. 1542 жылы испандықтар Жаңа Кастилияның вице-корольдігін құрды, ол көп ұзамай Перу вице-корольдігі деп аталды. Дегенмен, Перу вице-корольдігі 1569 жылы кейінгі вице-король Франсиско де Толедо келгенге дейін ұйымдастырылмады. Толедо Вилькабамбадағы инка Тупак Амаруды өлімге кесті, инкалық Нео-Инка мемлекетін жойды. Ол жергілікті халықты испандық үлгідегі елді мекендерге көшірді, бұл процеске «қайта орналастыру» деп аталды, коммерциялық монополияны қолдана отырып экономикалық дамуды ілгерілетті және Мита деп аталатын міндетті мемлекеттік қызмет үшін мәжбүрлі еңбек институтын қолдана отырып, Потосидің күміс кендерінің өндірісін арттырды. Испан мәдениетінің Перуға енуі Пизарро және оның басқа да капитандығымен ғана емес, сонымен қатар оның байлығын игеру және оның жерін мекендеу үшін Перуға келген көптеген испандықтармен де жүзеге асырылды. Бұларға испан саудагерлері, шаруалар, қолөнершілер және испан әйелдері сияқты әртүрлі иммигранттар кірді. Испандықтар өздерімен бірге әкелген тағы бір элемент – ауыл шаруашылығы және күміс кенінде жұмыс істеу үшін тұтқынға алынған инкалармен бірге жұмыс істеген африкалық құлдар еді. Бұл адамдардың барлығы өздерімен испан мәдениетінің бөліктерін алып келді, олар Перу қоғамына енді.
"lay the foundation of concord, brotherhood, and perpetual peace that should exist between us, so that you may receive us under your protection and hear the divine law from us and all your people may learn and receive it, for it will be the greatest honor, advantage, and salvation to them all." Additionally, they invited the Inca leader to visit Pizarro at his quarters along the Cajamarca plaza. When De Soto noticed Atahualpa's interest in his horse, he put on a display of "excellent horsemanship" in close proximity. Atahualpa displayed hospitality by serving refreshments. Atahualpa responded only after Francisco Pizarro's brother, Hernando Pizarro, arrived. He replied with what he had heard from his scouts, that that the Spanish had been killing and enslaving countless numbers of people and civilians on the coast. Pizarro denied the report and Atahualpa, with limited information, reluctantly let the matter go. At the end of their meeting, the men agreed to meet the next day at Cajamarca. Pizarro knew that his forces were badly outnumbered but that capturing the Emperor and holding him hostage would give him a key edge. The majority of Atahualpa's troops were in the Cuzco region along with Quisquis and Challcuchima, the two generals he trusted the most. This was a major disadvantage for the Inca. Their undoing also resulted from a lack of self confidence, and a desire to make public demonstration of fearlessness and godlike command of situation. Later, most natives adapted in 'guerrilla fashion' by only shooting at the legs of the conquistadors if they happened to be unarmored. However, ensuing hostilities such as the Mixtón Rebellion, Chichimeca War, and Arauco War would require that the conquistadors ally with friendly tribes in these later expeditions. By February 1533, Almagro had joined Pizarro in Cajamarca with an additional 150 men with 50 horses. During Atahualpa's captivity, the Spanish, although greatly outnumbered, forced him to order his generals to back down by threatening to kill him if he did not. According to the Spanish envoy's demands, Atahualpa offered to fill a large room with gold and promised twice that amount in silver. While Pizarro ostensibly accepted this offer and allowed the gold to pile up, he had no intention of releasing the Inca. He needed Atahualpa's influence over his generals and the people in order to maintain the peace. The treasure began to be delivered from Cuzco on 20 December 1532 and flowed steadily from then on. By 3 May 1533 Pizarro received all the treasure he had requested; it was melted, refined, and made into bars. but that the vast majority had been killed by local, indigenous weapons. After the Spanish re occupied Cuzco, Manco Inca and his armies retreated to the fortress at Ollantaytambo where he, for a time, successfully launched attacks against Pizarro based at Cuzco and even managed to defeat the Spanish occupiers in an open battle. Despite the war, the Spaniards did not neglect the colonizing process. Spanish royal authority on these territories was consolidated by the creation of an Audiencia Real, a type of appellate court. In January 1535, Lima was founded, from which the political and administrative institutions were to be organized. In 1542, the Spanish created the Viceroyalty of New Castile, that shortly after would be called Viceroyalty of Peru. Nevertheless, the Viceroyalty of Peru was not organized until the arrival of a later Viceroy, Francisco de Toledo, in 1569. Toledo ended the indigenous Neo Inca State in Vilcabamba, executing the Inca Túpac Amaru. He resettled the indigenous people in Spanish style settlements in a process called reductions, promoted economic development using commercial monopoly and increased the production of the silver mines of Potosí, using an Inca institution of forced labor for mandatory public service called mita. The integration of Spanish culture into Peru was carried out not only by Pizarro and his other captains, but also by the many Spanish who also came to Peru to exploit its riches and inhabit its land. These included many different kinds of immigrants such as Spanish merchants, peasants, artisans, and Spanish women. Another element that the Spanish brought with them were African slaves to work alongside captive Incas for use in labor with things such as agriculture and mining for silver. These people all brought with them their own pieces of Spanish culture to integrate into Peruvian society.
Жаулап алудың Перу халқына әсері
Испандықтардың Оңтүстік Америкаға келгенінің ұзақ мерзімді салдары апатты болды. Осы кезеңде еуропалықтар шапқан әрбір жергілікті халық үшін бұл осылай болғанымен, инка халқы байланыс орнағаннан кейін ерекше күрт және жылдам қысқарды. 1520 жылдан 1571 жылға дейінгі инка империясының халқының азаюы шамамен 1520 жылы 10-12 миллионнан 1570 жылы 3 миллионнан азыраққа дейін бағаланады, ал 1570 жылдан кейін де халық саны азая берді. Жергілікті халықтың қырылуының басты себебі – колонистер мен конкистадорлар әкелген Ескі әлемнің жұқпалы аурулары болды. Бұл аурулар жергілікті тұрғындар үшін жаңа болғандықтан, олардың иммунитеті болмады және өлім-жітім көрсеткіші өте жоғары болды. Аурудан өлгендердің саны кез келген армиядан немесе қарулы қақтығыстан асып түсті. Инкаларда ацтектер мен майялар сияқты жазу дәстүрі соншалықты дамымағандықтан, тарихшыларға халықтың азаюын немесе жаулап алудан кейінгі оқиғаларды бағалау қиын. Алайда, кейбір ғалымдар инкалар испандықтар аймаққа келгенге дейін бірнеше жыл бұрын осы ауруларға шалдыққан болуы мүмкін екенін айтады, себебі оларды саудагерлер мен саяхатшылар олардың империясына әкелген болуы мүмкін. 1524 жылы Анд тауына қан кетумен қатар жүретін жұқпалы аурулар жетті. Нақты сандар белгілі болмаса да, испандық деректер көрсетіп тұрғандай, ауру халықты соншалық қатты құлатты, олар шетелдік күштерге қарсы тұра алмады. Тарихшылар 1520 жылдардағы аурудың шаңқа ауруы болғаны туралы пікірде келіспейді; ғалымдардың аз бөлігі эпидемияны Каррион ауруы деп аталатын жергілікті ауруға байланыстырады. Дегенмен, 1981 жылы Н.Д. Кук жасаған зерттеу Анд таулары отарлау кезінде үш рет халықтың азаюына ұшырағанын көрсетті. Біріншісі шаңқа ауруы кезінде 30-50 пайызды құрады. Қызылша тараған кезде тағы 25-30 пайыз азайды. Соңында, 1585 жылдан 1591 жылға дейін шаңқа және қызылша эпидемиялары бірге болғанда, 30-60 пайыздық азаю тіркелді. Бұл көрсеткіштер Анды аймағындағы халықтың 93%-ға азаюына әкелді. Балалар арасындағы өлім-жітім жоғары болды, бұл эпидемиялардың әсері келесі буынға да таралатынын қамтамасыз етті. Оңтүстік Америка халқына тағы бір маңызды әсер – христиан дінінің таралуы. Писарро мен испандықтар континентті басып алып, оны өз бақылауларына алғанда, олар көптеген адамдарды христиан дініне күштеп ауыстырып, оларды "бірден-бір нағыз діннің" жолымен тәрбиеледік деп мәлімдеді. Жергілікті халықтың азаюымен және инка империясының бағынуымен, испандық миссионерлік жұмыс отарлау басталғаннан кейін кедергісіз жалғаса алды. Континенттің барлығы христиандық ықпалына бір ғана ұрпақта ие болды. Испандықтар келгенге дейін Перудің құрғақ солтүстік жағалауының тұрғындары құмды төбелерді кездейсоқ түрде "қарудың" түріне, миллиондаған тасталған ұлулардың қабықтарымен жапқан, олар испандықтар келгенге дейін 4700 жыл бойы эрозиядан қорғаған және ғарыштан көрінетін кеңінен сазды ландшафтты жасаған. Алайда, испандық отарлаушылар әкелген аурулар жергілікті халықты қырып салғаннан кейін және отарлаушы шенеуніктер аман қалғандарды ішкі аймаққа көшіргеннен кейін, қорғаныш жабындысын жасауға ешкім болмағандықтан, жаңадан пайда болған жағажай төбелері ыдырап, жоғалып кетті. Археолог Торбен Риктің сөзіне қарағанда, Перудің солтүстік жағалауындағы жерлер табиғи және таза көрінуі мүмкін, "бірақ сағатты бірнеше мың жылға кері бұрсаңыз, адамдар жағалау төбелерін құру арқылы осы жерді белсенді түрде қалыптастырғанын көресіз".
Көркем шығармаларда
Мармонтельдің «Инкалар, немесе Перу империясының жойылуы» (1777) романы Бартоломе де Лас Касастың есебіне сүйене отырып, Перуді жаулап алудың ойдан шығарылған нұсқасын баяндайды. Бұл роман автордың конкистадорлардың діни фанатизмі және олардың жергілікті тұрғындарға жасаған қатыгездігі туралы көзқарасын көрсетеді. Вердидің «Альзира» операсы (1845) жаулау кезеңінде өтеді. Пьесада Заморо есімді инка, конкистадор Гусманоға құда түскен Алзира ханшайымын табуға тырысады. Рамоның «Сәулетті Индия» (1735) пьесасының екінші бөлімі «Перу инкалары» деп аталады және испан конкистадоры мен инка ханшайымының махаббат оқиғасын айтады. Педро Кальдерон де ла Барканың «La aurora en Copacabana» (Копакабанадағы таң) атты испан комедиясы жаулап алуды діни көзқараспен көрсетеді, сонымен қатар Перудің жергілікті халқының сенімдерін және христиан дініне өтуін бейнелейтін аллегориялық кейіпкерлерді қосады. Мадам де Граффиньидің «Перулік хаттар» атты романның бірінші бөлігінде Инка ханшайымы Зилияның жаулау кезінде испандармен ұрлануы туралы айтылады. Питер Шаффердің «Күннің патшалық аңшылығы» (1964) пьесасы инкаларды жаулап алуды драмалайды. Пьесада Писарро, Атауальпа, Вальверде және басқа да тарихи тұлғалар кейіпкерлер ретінде пайда болады. Бұл оқиға Рэндалл Гарретттің «Алтын империяның тонаушылары» (1959) романында ғылыми фантастикалық повесть ретінде де баяндалады. Ransom Room – неміс жазушысы Якоб Вассерманның «Caxamalca алтыны» (1928) романының оқиғасы орын алатын жер. Жаулау Мэтью Райлидің «Ғибадатхана» романы үшін бастапқы нүкте ретінде де қолданылады, онда Куско қаласын қоршау оқиғасы пайдаланылады. Көптеген тарихи тұлғалар, әсіресе басты кейіпкерді қуалайтын Писарро туралы айтылады. Инкалар «Age of Empires 3» ойынының үшінші кампаниясында көрінеді, олардың Анд тауларында жасырылған жоғалған қаласы бар. Олар, негізінен, Чили және Аргентинаны құрайтын аймақтарда кездеседі. Ойынның Definitive Edition нұсқасында олар ойнауға болатын фракция. Жаулау Джон Фринк жазған «Симпсон» телесериалының «Жоғалған Verizon» атты эпизодында пародияланды. Писарро және оның конкистадор әріптестері 1982 жылғы «Алтын қалалардың құпиясы» анимациялық сериалында қарсыластар ретінде бейнеленеді.