Техас шырғаяғы (Pinus remota) – Оңтүстік Техас пен Солтүстік Мексикада өсетін қымбатты қарағай. Жұқа қабықты тұқымдарымен ерекшеленеді, бұрынғы халықтар үшін маңызды тағам болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қарағай түрі
Species of conifer
Pinus remota, көбінесе Техас пиньоны немесе қағаз қабықты пиньоны деп аталады, пинон қарағайлары тобына жататын қарағай, Техастың оңтүстік-батысы мен Солтүстік Мексикада өседі. Оны басқа пинон түрлерінен қабығы жұқа тұқымдарымен ажыратуға болады, бұл оны өскен жерінде тұратын үндістер мен мексикалықтар үшін өте тартымды тағамға айналдырды. 1536 жылы испандық саяхатшы Кабеса де Вака қағаз қабықты пинонның үндістер үшін маңызды тағам екенін айтқан.
Pinus remota, commonly known as the Texas pinyon or papershell pinyon, is a pine in the pinyon pine group, native to southwestern Texas and northeastern Mexico. It can be distinguished from other pinyon species by its thin walled seeds, which made it especially attractive as a food to Indians and Mexicans living where it grew. Spanish explorer Cabeza de Vaca noted that the papershell pinon was an important food for the Indians in 1536.
Сипаттама
Pinus remota – биіктігі 3–10 м, ал діңінің диаметрі 40 см-ге дейін жететін шағын ағаш немесе ірі бұта. Қабығы қалың, кедір-бұдыр және қабыршақты. Жапырақтары ("түйіншелер") аралас жұптар мен үштік (көбінесе жұптар) болып келеді, жіңішке, 3–5 см ұзындығында, күлгін жасыл түсті, ішкі және сыртқы беттерінде саңылаулары бар. Шишалары 3–5 см ұзындығы мен ені бар, жабық күйде, бастапқыда жасыл, 18–20 айлық шақта сары түске дейін пісіп жетеді, тек аз ғана жұқа қабықтары бар, әдетте 5–12 құнарлы қабықтары болады. Пісіп жетілген кезде шишалар 4–6 см еніне дейін ашылады, ашылғаннан кейін тұқымдарды қабықтарында сақтайды. Тұқымдары 10–12 мм ұзындығында, өте жұқа қабықшасы, ақ эндоспермі және 1–2 мм қанаты бар; оларды Woodhouse's scrub jay таратады, ол ашық шишалардан тұқымдарды шығарып алады. Тұқымдарды тамақ ретінде пайдаланатын жаңқа, тұқымдардың көп бөлігін кейінірек пайдалану үшін сақтайды, ал сақталған тұқымдардың кейбіреулері пайдаланылмай, жаңа ағаштарға айналуы мүмкін.
Pinus remota is a small tree or large shrub, reaching 3–10 m tall and with a trunk diameter of up to 40 cm. The bark is thick, rough, and scaly. The leaves ('needles') are in mixed pairs and threes (mostly pairs), slender, 3–5 cm long, and dull gray green, with stomata on both inner and outer surfaces. The cones are squat globose, 3–5 cm long and broad when closed, green at first, ripening yellow buff when 18–20 months old, with only a small number of thin scales, with typically 5 12 fertile scales. The cones open to 4–6 cm broad when mature, holding the seeds on the scales after opening. The seeds measure 10–12 mm long, with a very thin shell, a white endosperm, and a vestigial 1–2 mm wing; they are dispersed by the Woodhouse's scrub jay, which plucks the seeds out of the open cones. The jay, which uses the seeds as a food resource, stores many of the seeds for later use, and some of these stored seeds are not used and able to grow into new trees.
Таксономия
Тексас пиньоны бұрын мексикалық пиньонның құрамына кірген, бірақ 1966 жылы АҚШ ботанигі Эльберт Л. Литтл Техастағы кейбір пиньондардың тұқым қабықтарының басқаларына қарағанда өте жұқа екенін байқағанда ғана ерекше түр екені анықталды. Ол оны мексикалық пиньонның – *Pinus cembroides* – алыс нұсқасы (*var. remota*) ретінде қарастырды. Кейінгі зерттеулер басқа да айырмашылықтарды көрсетті, және қазір ол көбінесе жеке түр ретінде қарастырылады, ықтималда, Колорадо пиньоны *P. edulis*-ке жақын, себебі олардың екеуі де жұқа тұқым қабықтарымен және көбінесе жұп түрінде орналасқан жапырақтарымен ортақ. Техас пиньоны мексикалық және колорадолық пиньондардан конус қабықшаларындағы өте кішкентай, ішке қарай батып жатқан умбосымен ерекшеленеді (басқа пиньондарда бұл умбо үлкен және дөңгелек болады).
Texas pinyon was previously included in Mexican pinyon, only being discovered as distinct in 1966 when US botanist Elbert L. Little noticed that the seed shells of some pinyons in Texas were very thin compared to many others. He treated it as a variety of Mexican pinyon, Pinus cembroides var. remota. Subsequent research found other differences, and it is now usually treated as a distinct species, probably more closely related to the Colorado pinyon P. edulis, which shares thin seed shells and needles mostly in pairs. Texas pinyon differs from both Mexican and Colorado pinyons in the very small, recessed umbo on the cone scales (larger and knob like on other pinyons).
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл ареал АҚШ-тың Техас штатының батысында, Эдвардс платосының оңтүстік жиегінде және Форт-Стоктон мен Пресидио арасындағы төбелерде, сондай-ақ Мексиканың солтүстік-шығысында, негізінен Коахуила штатында, бірақ Чиуауа және Нуэво-Леон штаттарының кішігірім бөліктерінде де кездеседі. Ол төмен және орташа биіктікте, Эдвардс платосында 450–700 м, ал ареалдың қалған бөлігінде 1200–1800 м биіктікте өседі. Оның саны аз, әдетте шағын, сирегірек топтар құрғақ, тасты жерлерде және арнайы шатқалдарда кездеседі, мұнда ашық жартастардың болуы өрттің жылдам таралу мүмкіндігін азайтады.
The range is in western Texas, United States, on the south edge of the Edwards Plateau and the hills between Fort Stockton and Presidio, and in northeastern Mexico, mainly in Coahuila but also just into Chihuahua and Nuevo León. It occurs at low to moderate altitudes, from 450–700 m on the Edwards Plateau and from 1200–1800 m in the rest of its range. It is scarce, with small, scattered populations usually on dry, rocky sites and arroyos where bare rock lowers the likelihood of wildfire spreading easily.
Қолданылуы
Тамаққа жарамды тұқымдары кейде басқа пиондар сияқты жиналады және қарағай жаңғағы ретінде сатылады. Дегенмен, оның шөлді, құрғақ өлкесінде аз және сирек түсімдер жиі кездеседі, бұл оның экономикалық құндылығын азайтады. Оны кейде әшекей ағашы ретінде отырғызады, онда оның ерекше құрғақшылыққа төзімділігі және тіпті жартылай шөл жағдайларында да пайдалы болуы бағалы.
The edible seeds are occasionally collected like those of other pinyons, and sold as pine nuts. However, in its barren, dry habitat, infrequent and small crops are normal, reducing its economic value. It is occasionally planted as an ornamental tree, where its remarkable tolerance of drought and even semi desert conditions makes it valuable in hot, dry areas.
Қағаз қабыршағы пиноны және Cabeza de Vaca
Пинус-ремота испан зерттеушісі Кабеза-де-Ваканың жолын анықтауда маңызды рөл атқарады, ол Техас және Мексиканың солтүстік бөлігін зерттеген алғашқы еуропалық болды. Кабеза-де-Вака өзінің тәжірибелері туралы жазғанда, 1535 жылы аймақтың тұрғындары өзіне және серіктеріне "Кастилиядағыларынан жақсы" пішен жеуге бергенін айтты, себебі олардың қабықшалары өте жұқа болған. Кабеза-де-Ваканың Мексика шығанағындағы Галвестон аймағынан Мексиканың Тынық мұхиты жағалауына дейінгі жолын анықтауға тырысқан бірнеше ғалымдар, әсіресе Клив Холленбек 1940 жылы, Кабеза-де-Ваканың сөзі Оңтүстік Нью-Мексико мен іргелес Техаста кездесетін Колорадо пиньонына (Pinus edulis) қатысты деп санайды, бірақ солтүстік-шығыс Мексикада емес. Мексикада өсетін мексикалық пиньонның (Pinus cembroides) қабықшалары жұқа емес, керісінше, қалың. Сондықтан Халленбек пиньон түрлерінің таралу аймағын ескере отырып, Кабеза-де-Вака Галвестоннан Нью-Мексиконың оңтүстігіне дейін Техас арқылы барып, Техастың Эль-Пасо қаласының жанында Рио-Гранде өзенін кесіп өткен деген қорытындыға келді. Алайда, Алекс Д. Кригер 1961 жылғы докторлық диссертациясында Кабеза-де-Вака Техас жағалауын кесіп өтіп, Рио-Грандеден Мексикаға өтіп, солтүстік-батысқа бұрылып, қазіргі Мексиканың Монклова қаласының жанынан өтіп, Мексика арқылы жүріп, қазіргі Пресидио, Техас қаласының жанында Рио-Грандемен қайтадан кездескенін ұсынды. Кригердің Мексика арқылы өтетін маршрутын Техас арқылы өтетін маршрулды қолдаушылар жоққа шығарды, себебі солтүстік Мексикада жұқа қабықшалы тұқымдары бар пиньонның жоқ екені белгілі болды. Бірақ 1966 жылы ботаник Элберт Л. Литтл алғаш рет мексикалық пиньонның "жұқа қабықшалы тұқымдары" бар подвидын сипаттады, ал 1979 жылы жұқа қабықшалы пиньонды жеке түр ретінде қарастыру ұсынылды, оған Pinus remota немесе қағаз қабықшалы пиньон деген ат берілді. 1996 жылы ғалымдар Мексиканың Монклова аймағына сапар шегіп, қағаз қабықшалы пиньонның үлгілерін жинады, осылайша Кабеза-де-Вака Мексикада да, Техаста да жұқа қабықшалы пиньон тұқымдарымен кездесуі мүмкін екенін дәлелдеді. Кригер ұсынған Мексика арқылы өтетін Кабеза-де-Вака маршрутын қазір көптеген ғалымдар қолдайды.
Pinus remota has importance in determining the route of Spanish explorer Cabeza de Vaca, the first European to explore Texas and the northern part of Mexico. Writing an account of his experiences, Cabeza de Vaca said that in 1535 the Indians of the region through which he was passing gave him and his companions pine nuts to eat which were "better than those of Castile [Spain], because they have very thin shells." In attempting to determine the route followed by Cabeza de Vaca from near the area of Galveston, Texas on the Gulf of Mexico to the Pacific Ocean coast of Mexico, several scholars, notably Cleve Hallenbeck in 1940, believed that the statement by Cabeza de Vaca referred to the seeds of Pinus edulis, the Colorado piñón, which is found in the mountains of southern New Mexico and adjacent Texas—but not in northeastern Mexico. The Mexican piñón (Pinus cembroides) found in Mexico has thick shells, rather than the thin shells described by Cabeza de Vaca. Therefore, Hallenbeck concluded on the basis of the range of piñón species that Cabeza de Vaca had traversed Texas westward from near Galveston to southernmost New Mexico and crossed the Rio Grande river near El Paso, Texas. To the contrary, Alex D. Krieger in a doctoral dissertation (1961) proposed instead that Cabeza De Vaca had traversed the coast of Texas, crossed the Rio Grande into Mexico and turned northwest, passing near present day Monclova, Mexico and proceeding through Mexico to meet the Rio Grande again near present day Presidio, Texas. Krieger's trans Mexican route for Cabeza de Vaca was dismissed by proponents of a trans Texas route because no piñón with thin shelled seeds was known to be native to northern Mexico. However, in 1966, botanist Elbert L. Little first described a subspecies of the Mexican piñón with "thin shelled seeds" and in 1979 the thin shelled piñón was proposed to be considered as a separate species with the name Pinus remota or papershell piñón. In 1996, scholars traveled to the Monclova, Mexico area and collected specimens of the papershell piñón, thus proving that Cabeza de Vaca might have encountered thin shelled piñón seeds in Mexico as well as in Texas. The trans Mexico route of Cabeza de Vaca, proposed by Krieger, now has the support of many scholars.