Кіріспе

Эдвард Эверетт Хейлдің қысқа әңгімесі "Елсіз адам" – американдық жазушы Эдвард Эверетт Хейлдің қысқа әңгімесі, алғаш рет 1863 жылдың желтоқсанында "Атлантик" журналында жарияланды. Бұл американдық армия лейтенанты Филип Ноланның оқиғасы, ол мемлекетке қарсы қылмыс істегені үшін сотталу кезінде өзінің елін тастап, нәтижесінде АҚШ туралы ешқандай жаңалық алмай, өмірінің соңына дейін теңізде болуға үкімді болады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Басты кейіпкер – жас АҚШ армиясының лейтенанты Филип Нолан, ол келуші Арон Беррмен достық қарым-қатынас жасайды. Беррді мемлекетке опасыздық жасағаны үшін сотқа тартқанда (бұл оқиға 1807 жылы болған), Нолан да оның ісіне қатысқан деп танылады. Ол куәлік берген кезде өз елінен ашуланып, бас тартып, «Енді ешқашан АҚШ туралы естігім келмейді!» деп айқайлайды. Сот судьясы бұл мәлімдемеге қатты таңғалып, Ноланды кінәлі деп танып, оның тілегін орындайды. Нолан өмірінің қалған бөлігін АҚШ әскери кемелерінде сүргінде өткізеді, АҚШ жеріне аяқ басуға құқығы жоқ және ешкімге оның елі туралы сөз қозғауға тыйым салынған нақты бұйрық беріледі. Үкім сөзбе-сөз орындалады. Нолан өмірінің соңына дейін кемеден кемеге ауысып, ашық теңізде тұтқын ретінде өмір сүреді және туған портына қайтып оралуға рұқсат алмайды. Бұрынғы шені сақталғанымен, оған елі туралы ештеңе айтылмайды. Ноланның күзетіндегі теңізшілердің ешқайсысына АҚШ туралы әңгімелесуге рұқсат жоқ, ал оның газеттері цензураланады. Алғашқыда ол өкініш білдірмейді, бірақ жылдар өте келе қайғылы, ақылды болып, жаңалықтарды аңсайды. Бір күні ол басқа кемеге ауысып жатқанда, жас теңізшіге өзі жасаған қателікті қайталамауын өтінеді: «Есте сақта, жігіт, осы адамдардың бәрінің артында – офицерлердің, үкіметтің, тіпті қарапайым халықтың артында – елдің өзі, сенің елің жатыр, және сен оған өз анаңа тиесілі болғандай тиесілісің. Анаңды қорғағандай, оны да қорғай біл!» Осындай кемелердің бірінде ол бұрын танысқан жас қызбен кешкі ас кезінде билейді. Ол одан АҚШ туралы бірдеңе, кез келген ақпаратты айтуын сұрайды, бірақ ол дереу қашып кетеді және енді онымен сөйлеспейді. Отанын жоғалтқан Нолан өз елінің нағыз құндылығын баяу да ауыр жолмен түсінеді. Ол оны достары мен отбасынан, өнерден, музыкадан, махаббаттан, табиғаттан да қатты сағынады. Одан басқа ол – ештеңе емес. «Левант» кемесінде қайтыс болған ол бөлмесін офицер Дэнфортқа көрсетеді. Бұл – патриотизмнің «кішкентай киелі орны». Жұлдыздар мен жолақтар Джордж Вашингтонның суретін қоршап тұр. Төсегінің үстінде Нолан «жұранынан жалын шашып», жер шарын тырнақтарымен ұстап тұрған аққызық бүркіт суретін салады. Төсегінің астында АҚШ-тың ескі картасы бар, онда оның көптеген бұрынғы аумақтары көрсетілген, олар оған беймәлім, штаттар құрамына енген. Нолан күлімсіреп: «Міне, менің елім бар!» дейді. Өлімі алдында ол 1807 жылдан бергі Америка тарихы туралы жаңалықтарды естігісі келеді, ал Дэнфорт оған жаза тағайындалғаннан бергі АҚШ-та болған барлық маңызды оқиғаларды айтады; бірақ аңызшы, «Мен оған осы қорқынышты бүлік туралы бір сөз айтуға тілім келмейді» (Азаматтық соғыс). Содан Нолан одан «Пресвитериандық дұғалар кітабының» көшірмесін алып келіп, оның автоматты түрде ашылатын бетін оқып беруін сұрайды. Онда мына сөздер жазылған: «Біз Сенің алдында шын жүректен, Сенің қызметшің, АҚШ Президенті және барлық билік иелерін бақылап, батасын беруіңді сұраймыз». Нолан: «Мен осы дұғаларды күнде таңертең және кешке қайталап оқыдым, қазір елу бес жыл болды» дейді. Ол күнде АҚШ туралы оқыды, бірақ тек басшыларын қолдау үшін дұға түрінде ғана, өйткені АҚШ әскери-теңіз флоты бұл кітапты одан жасырмады, бұл оқиғаның ең үлкен ирониясы. Нолан оны теңізге көміп, Миссисипи штатындағы Форт-Адамста немесе Нью-Орлеанда оның есіміне қабір тасын қоюын өтінеді. Сол күні қайтыс болғаннан кейін, ол өзіне арнап патриоттық эпитафия жазып қалдырған: «АҚШ армиясының лейтенанты Филип Ноланның есіне. Ол өз елін басқа ешкім сүймегендей жақсы көрді, бірақ ешкім де оның қолынан кем нәрсені талап етпеді».

Тиімділігі

1863 жылы Хейл «Атлантик айлық» журналында «Елі жоқ адам» атты туындысын жариялап, солтүстіктегі Одаққа қолдау көрсетуді мақсат етті. Бұл алғашқы жарияланымда Хейлдің аты әңгіменің басында немесе соңында көрсетілмеген, бірақ журналдың сол санындағы жылдық тізімде кездеседі. Кейіннен 1868 жылы «Елі жоқ адам және басқа да әңгімелер» кітабында, Тикнор мен Филдс баспасынан шықты. Денфорттың Ноланға 1807 жылдан 1860 жылға дейінгі американ тарихы бойынша берген шолуы – Одақты сақтау үшін солтүстік тараптың ұстанымын түсіндіретін мазмұн. Жаңа ел әлемдік держава Ұлыбританияға қарсы батыл тұрып, Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауына дейін кеңейіп, Смитсондар институты сияқты адамзат біліміне жаңа үлес қосып, бу кемелері сияқты жаңа технологияларды дамытты. Хейл көптеген оқырмандарды Ноланның нақты тұлға екеніне көндірді, осылайша туындының патриоттық әдебиет ретіндегі тиімділігін арттырды. Бірнеше жыл өткен соң, ол осы әңгіменің, кем дегенде, ішінара 1863 жылғы сайлауға қарсы куәлік екенін айтты. Осы сайлауда Клемент Валландигам (1820–71), соғысқа қарсы, Конфедерацияны қолдайтын, «Король Линкольн» деп аталатын Огайо демократы, Канададан жер аударылып, билікке үміткер болды. Ол бұрынғы мемлекетке қарсы қылмыс ісінде, тіпті ойдан шығарылған Нолан сияқты, АҚШ-қа деген наразылығын білдірген еді. Хейл нақты даталар мен орындарды жиі атап, көптеген замандас деректерін пайдаланып, туындысын тарихи негізге бекітіп, оны нақты оқиғалардың тізілімі секілді көрсетті. Е.Е. Хейл 1893 және 1900 жылдарғы естеліктерінде: «Елі жоқ адам» және оның жалғасы «Филип Ноланның достары» туралы әңгіме жазу үшін, АҚШ-тың Луизиананы сатып алу тарихын мүмкіндігінше мұқият зерттеуім тиіс болды» деді. Әңгіменің мәні кейіпкердің 1857 жылға дейін жарық көрмеген Пресвитериандық «Халық алдындағы дұғалар кітабына» ие болуымен байланысты. Бұл Ноланның 1807 жылдан бері, жазасын өтеу кезеңінде күнделікті кітаптан оқығанын көрсетіп, ықпалсыздық тудырды. «Филип Нолан» есімі Джеймс Уилкинсонның бизнес-хатшысы мен бухгалтеріне тиесілі, ол испандық тыңшы, алдымен Аарон Бёррдің серігі, кейін Бёррдің қарсыласы болды. Сол Ноланды испан әскері 1801 жылы Техас жылқыларын ұрлап жатқанда өлтірді, бұл Бёррдің ісінен бірнеше жыл бұрын болған оқиға.

Ескерткіш

1975 жылы 4 шілдеде Алабама штатының Андалусия қаласындағы Ковингтон округі сотының алдына Ноланның естелігіне арналған, өзі жазған сөзі бар ескерткішті Андалусиядағы Altrusa клубы орнатты. Ескерткіш, Америка Құрама Штаттарының екі жүз жылдығын мерекелеуге арналған Андалусияның екі жүз жылдығы комитетінің ресми шараларының аясында қойылды.

Бейімделулер

"Елсіз адам" бірнеше рет фильмге бейімделді, 1917 жылы Флоренс Ла Бадидің қатысуымен "Елсіз адам", 1918 жылы "Менің өз Құрама Штаттарым", 1925 жылы және Джон Литель мен Глория Холденнің қатысуымен тағы бір "Елсіз адам" фильмі түсірілді. Бұл оқиғаға арналған опера, сонымен қатар "Елі жоқ адам" деп аталады, Уолтер Дамрош жазды және 1937 жылы Метрополитен опера театрында тұңғыш рет қойылды. 1943 жылдың 30 қыркүйегінде "The Weird Circle" атты қорқыныш-триллер радио бағдарламасында осы оқиғаның бейімделуі ұсынылды. Билл Джонстон (Орсон Уэллстің "Көлбеу" радиодрамасындағы басты кейіпкер ретінде танымал) оқиғаны Хейл рөлінде баяндады (және қатысты). 1947 жылдың маусымында төрт бөлімді драмалық қойылым жазылып, Decca компаниясы екі 12 дюймдік 78 айналымдық дискіге шығарды. Бинг Кросби баяндама жасады, ал Фрэнк Лавджой Филип Нолан рөлін сомдады. Сол жылдың 26 қарашасында Philco Radio Time бағдарламасында драмалық қойылым көрсетілді, Кросби (бағдарламаның жұлдызы және жүргізушісі) қайтадан баяндама жасады. 1953 жылдың 28 маусымында "Темір жол сағаты" бағдарламасында "Елсіз адам" атты 30 минуттық бейімделу көрсетілді. Гордон МакРэй мен Дороти Вореншёльд басты рөлдерді сомдады. Сэм Фуллердің "Жебектің жүгіруі" (1957) фильмінде Сиу территориясында бекініс салуға тапсырылған АҚШ армиясының инженері капитан Кларк (Брайан Кит) Ноланның оқиғасын О'Мираға (Род Штайгер) айтады, ол Конфедерацияның жеңілісін қабылдаудан бас тартып, Сиулардың арасына үйленген және бекініс келісім бойынша салынғанын қадағалау үшін олармен тағайындалған оңтүстік адамы. О'Мираның адалдығы ең алдымен Сиуларға мегзеп, американдықтарға мегзеп шешуіне көмектесу үшін Кларк Ноланның оқиғасын тарихи факт сияқты баяндайды. 1973 жылы Сидни Кэрролл жазған және Делберт Манн түсірген телефильм шықты. Онда Филип Нолан рөлін Клифф Робертсон, Фредерик Ингем рөлін Бо Бриджес, Артур Данфорт рөлін Питер Штраус, лейтенант-коммандер Воган рөлін Роберт Райан сомдады, ал полковник А. Б. Морган рөлін Уолтер Абель, құл кемесіндегі құлдардың бірі рөлін Джеффри Холдер, Әскери-теңіз флотының хатшысы рөлін Шепперд Струдвик, Аарон Берр рөлін Джон Каллум және миссис Графф рөлін Патрисия Эллиотт сомдады. 1977 жылдың мамырында үш актілі радио пьесасы Химан Браунның "The General Mills Radio Adventure Theater" бағдарламасының бір бөлігі ретінде эфирге шықты. Расселл Хортон Нолан рөлін сомдады. Том Босли бағдарламаны жүргізді. 2016 жылы Чак Пфаррр АҚШ Әскери-теңіз институтының баспасы үшін "Филип Нолан: Елсіз адам" атты тарихи роман жазды.