Кіріспе
Өсімдік түрі
Pinus edulis, Колорадо пиньоны, екі инелі пиньон, пиньон қарағайы немесе жай ғана пиньон – Солтүстік Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысында табиғи түрде өсетін және жеуге жарамды қарағай жаңғақтары үшін қолданылатын пиньон қарағай тобына жататын қарағай.
Таралуы және мекендейтін ортасы
АҚШ-тағы ареал Колорадода, Вайомингтің оңтүстігінде, Ютаның шығыс және орталық бөліктерінде, Аризонаның солтүстігінде, Нью-Мексикода, Оклахоманың батысында, Калифорнияның оңтүстік-шығысында және Техастың батысындағы Гвадалупа тауларында, сондай-ақ Мексиканың солтүстігінде қамтиды. Ол теңіз деңгейінен орташа биіктікте өседі, сирек жағдайда және ең жоғары биіктігіне жетеді. Бұл аймақта кеңінен таралған және көбінесе көптеп кездеседі, кең аумақты ашық орманды алқаптарды құрайды, көбінесе пиньон-жаңғақ орманды өсімдік қауымдастығында қарағайлармен біте қалады. Колорадо пиньоны (пиньон) Колорадоның 4,8 миллион акр жерінде басым түр ретінде өседі, бұл штаттың орманды жерлерінің 22% құрайды. Колорадо пиньоны ауыл шаруашылығы мәдениетінде маңызды рөл атқарады, өйткені берік пиньон ағашынан жасалған "соқа бастары" штаттың ең ерте белгілі ауыл шаруашылығы қоныстарында егін еккенде топырақ жырған. Солтүстік Аризонадағы Кайбаб ұлттық орманындағы Кендрик шыңына жақын, Энгльман шыршысы (Picea engelmannii) мен иілгіш қарағайдың (Pinus flexilis) арасында өсетін Колорадо пиньонының бір ғана белгілі мысалы бар.
Сипаттама
Пиноя (Pinus edulis) – биіктігіне жететін, діңінің диаметрі 15 см-ға дейін, сирек жағдайда одан да көп болатын шағын немесе орташа мөлшердегі ағаш. Оның өсуі «көптеген жағдайда көзге көрінбейтіндей баяу» жылдамдықпен жүзеге асады, жақсы жағдайда жүз жыл ішінде 1,8 метрге дейін өседі, ал жылдық орташа өсім 0,72 дюйм (18 миллиметр) құрайды. Қабығы дөңгелек сызықтармен және қабыршақтармен жабысқан. Жапырақтары («түйіншелер») жұптарда орналасқан, орташа қалыңдығымен, ұзындығы және жасыл түсімен ерекшеленеді, сонымен қатар ішкі және сыртқы беттерінде, бірақ ішкі бетінде көбірек саңлаулар (стоматалар) болады, олар ақшыл жолақты құрайды. Шишалар шар тәрізді, жабық күйде ұзын және кең, бастапқыда жасыл, ал 18-20 айлық болғанда сары түске дейін пісіп, тек аз ғана қалың қабықтары бар, әдетте 5-10 құнарлы қабықтары кездеседі. Піскенде шишалар кең ашылады және ашылғаннан кейін тұқымдар қабықтарда сақталады. Тұқымдары ұзын, қабықшасы жұқа, ақ эндоспермі және кішірек қанатшасы бар. Бұл түр Pinus monophylla sbsp. fallax (пинус монофилланың сипаттамасын қараңыз) түрімен Аризонаның орталық бөлігіндегі Моголлон қырқасы мен Гранд-Каньон бойында бірнеше жүз шақырымға созылған аймақта араласып өседі, нәтижесінде әр тармақта бір және екі түйіншелі фасциклдері бар ағаштар пайда болады. Екі түйіншелі фасциклдердің саны ылғалды жылдардан кейін артады, ал құрғақ жылдардан кейін азаяды. Екі түйінше түрінің де ішкі анатомиясы бірдей, бірақ әр фасциклдегі түйіншелердің санынан басқа, бұл Литтлдің 1968 жылы осы ағашты Pinus edulis түрінің нұсқасы ретінде белгілеуі, оның бір түйіншелі фасцикліне негізделген Pinus monophylla түрінің қосымша түрі ретінде тағайындалуынан гөрі ықтимал. Бұл хош иісті түр. Сабадан, бұтақтардан, түйіншелерден және тұқымдық шишалардан эфир майын алуға болады. Ағаштың әр бөлігінен алынған маңызды хош иісті қосылыстар: α-пинен, сабинен, β-пинен, δ-3 карен, β-фелландрен, этил октаноат, лонгифолен және гермакреен D.
Экология
Тұқымдар пинион-жай құсы тарату арқылы таралады, ол оларды ашық қонақтардан жұлып алады. Бұл құс тұқымдарды тамақ ретінде пайдаланады.
Тарих
Колорадо пиньоны 1848 жылы Джордж Энгельманмен сипатталды, ол Александр Уильям Донифанның 1846 жылы Мексиканың солтүстігіне жасаған экспедициясы кезінде Санта-Фе, Нью-Мексико маңынан жиналған коллекциялар негізінде жасалған. Ол ең жақын туыс - бір жапырақты пиньон, олардың ареалдары Аризона мен Юта штаттарының батысында кездесетін жерлерде кейде будандасады. Ол сондай-ақ Техас пиньонымен тығыз байланысты, бірақ одан үлкен қашықтықпен бөлінгендіктен, олар будандаспайды. Калифорнияның оңтүстік-шығысындағы Нью-Йорк тауларындағы ағаштардың оқшауланған популяциясы, бұрын Колорадо пиньоны деп есептелген, химиялық және генетикалық зерттеулер нәтижесінде бір жапырақты пиньонның екі инелі түрі екені анықталды. Мексиканың Солтүстік Бажа Калифорниясында кездесетін екі инелі пиньондар бұрын Колорадо пиньоны деп аталған, бірақ қазір олар бір жапырақты пиньон мен Парри пиньонының арасындағы гибридтер екені белгілі.
Қолданылуы
Азыққа жарамды тұқымдары, қарағай жаңғағы, өсетін аймағының барлық жерінде кеңінен жиналады; көптеген аймақтарда тұқым жинау құқығы жергілікті американдық тайпаларға тиесілі, олар үшін бұл түрдің мәдени және экономикалық маңызы өте зор. Қабығын жаппаған күйінде бір жылға дейін сақтауға болады. Колорадо пиньоны кейде сәндік ағаш ретінде отырғызылады және кейде Жаңа жылдық шырша ретінде қолданылады. Пиньон қарағайы (Pinus edulis) – Нью-Мексико штатының символы болып табылады.