Кіріспе

1946-1953 жылдардағы негізгі совет құпия полициясы МГБ (МГБ), СССР Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің (ағылшын тілінде – Ministry for State Security) аббревиатурасы, 1946 жылдан 1953 жылға дейін ішкі және сыртқы қауіпсіздік мәселелерімен, құпия полиция қызметімен, шетелдік және ішкі барлаумен, контрбарлаумен және т.б. айналысқан кеңестік мемлекеттік қауіпсіздік аппаратының атауы болды.

МГБ-ның пайда болуы

МГБ – Кеңес Одағының мемлекеттік қауіпсіздік аппаратының көптеген түрлерінің бірі ғана. Революциядан кейін большевиктер өз режимін қолдау және бақылау үшін күшті саяси полицияға немесе қауіпсіздік күштеріне сүйенді. Ресей азамат соғысы кезінде Чека билікте болды, 1922 жылы шайқастар аяқталғаннан кейін Мемлекеттік саяси басқарма (ГПУ) оны алмастырды. 1934 жылы ГПУ Ішкі істер халық комиссариаты (НКВД) болып қайта аталды. 1930 жылдардың ортасынан бастап КГБ құрылғанға дейін бұл «Мемлекеттік қауіпсіздік органы» бірнеше рет қайта ұйымдастырылып, атауы өзгертілді. 1941 жылы мемлекеттік қауіпсіздік функциясы НКВД-дан бөлініп, Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты (НКГБ) құрылды, бірақ Кеңес Одағына нацистік Германия шабуыл жасағанда бірнеше айдан кейін қайта біріктірілді. 1943 жылы НКГБ Шығыс Еуропаның бір бөлігін Кеңес Одағының оккупациялауына жауап ретінде тағы да тәуелсіз ұйым болып қайта құрылды. SMERSH – әңгіме бойынша «Шпиондарға өлім!» деп аударылатын сөзден шыққан – Қызыл Армия ішінде контрразведка бөлімі ретінде әскери қызметкерлердің адалдығын қамтамасыз ету үшін құрылды. Соғыс аяқталғаннан кейін НКВД және НКГБ министрліктерге айналдырылып, Ішкі істер министрлігі (МВД) және Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (МГБ) болып қайта аталды. 1953 жылы МГБ мен МВД Лаврентий Берияның ұйымдастыруымен қайта бірікті, бірақ ол кейін тұтқындалып, атқыланды. КГБ НКГБ/МГБ-ның қызметін жалғастырып, 1954 жылы реформаланған МВД-дан бөлініп шықты.

МГБ-ның функциялары

МГБ бұрынғы НКВД-ның «жасырын полиция» функциясын мұрагерлікпен алды, тыңшылық және қарсы тыңшылық жүргізіп, сондай-ақ бақылау мен қадағалау саясатын іске асырып, бақылауды ұстап тұру және адалдыққа қарсы шығуды болдырмау үшін жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін МГБ жаңадан иеленген Шығыс блогын Кеңес бақылауына көшіру үшін пайдаланылды. Ол Шығыс Еуропаның сателлит мемлекеттерінде қатаң бірлік саясатын енгізіп, антикоммунистік, антисоветтік немесе тәуелсіз топтарды анықтап жойды. Кеңес Одағының қорғау, тәртіп сақтау және қадағалау функциялары осы жаңа агенттіктің құзырында болды, себебі ол Одақтың қауіпсіздігі үшін жауапты басты мекеме еді. МГБ ішкі және шетелде тыңшылық желілерін басқарды, сондай-ақ ішкі және сыртқы қарсы барлау қызметін ұйымдастырды. Олар қауіпсіздік ережелерін сақтауға, елге кіретін немесе шығатын ақпаратты бақылауға және цензуралауға; совет өмірінің басым бөлігін қадағалауға, оның ішінде қоғамдық пікір мен адалдықты бақылау үшін агенттерді орналастыруға және ұйымдастыруға; сондай-ақ маңызды үкіметтік және партиялық лауазымдардағы адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты болды. МГБ, ең бастысы, қауіпсіздік ұйымы болды және осы ретте, жасырын қадағалау мен бақылау үшін құрылды. Ақпараттық аппарат мемлекеттік басқарудың барлық деңгейі мен саласына, ұжымдық шаруашылықтарға, фабрикаларға және жергілікті билік органдарына, сондай-ақ совет бюрократиясының жоғарғы буындарына және қатардағы қызметкерлеріне агенттерді орналастыра алды. Үкіметтегі әр бөлімнің өз ресми бақылаушысы – МГБ-ның қызметкерлерін бақылау және реттеу үшін, сондай-ақ адалдық жоқтығын анықтау үшін құрылған «Арнайы бөлім» болды. Министрлік кеңестік жүйеде жоғары деңгейдегі автономияны және айтарлықтай еркіндікті сақтап, тек Орталық Комитетке есеп берді. МГБ агенттері жоғары биліктен рұқсат алғаннан кейін қарсыластарды тұтқындауға және үкім шығаруға құқылы болды, бірақ бұл ереже көбінесе сақталмады. ОСО (Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің арнайы кеңесі) тыңшылық сияқты саяси қылмыстар жасады деген айыппен тұтқындалғандарды соттады және оларды белгілі бір аймақтардан немесе КСРО-дан қууға құқылы болды. Сталиннің соңғы жылдары, 1945-1953 жылдар аралығында, 750 мыңнан астам совет азаматы тұтқындалып, жазаланды. МГБ жасаған көптеген тұтқындаулар нашар немесе жасалған дәлелдерге негізделді, ең бастысы – «тыңшылыққа күдік» (podozreniye shpionazha, немесе PSh) бойынша. Көптеген жағдайларда тыңшылық әрекеттерін немесе оған ниеттілікті дәлелдеу мүмкін болмағандықтан, іс «тыңшылыққа күдік» негізінде құрылды, бұл ақталуды мүмкінсіз етті.

Бірінші бас басқарма

Бірінші бас басқарма шетелдік барлауға жауапты болды. Бірінші бас басқарма "Совет колониясын" (СК – Совет колониясы) бақылауда ұстады, яғни шетелдегі советтік дипломатиялық, сауда, техникалық, мәдени және басқа да мекемелердің қызметкерлерін қадағалады. Ол сондай-ақ шетелдік мемлекеттік органдарға, кәсіпорындарға, қоғамдық ұйымдарға, маңызды өнеркәсіптік кәсіпорындарға, мәдени және білім беру орталықтарына енуге тырысты, барлау және мүмкін жасырын операциялар үшін МГБ агенттерін стратегиялық лауазымдарға орналастырды. 1947 жылы ГРУ (әскери барлау) және МГБ-ның Бірінші бас басқармасы Вячеслав Молотовтың бақылауындағы, жаңа құрылған шетелдік барлау агенттігі – Ақпарат комитетіне (КИ) біріктірілді. Бұл мемлекеттің барлау қажеттіліктерін оңайлатуға бағытталған әрекет болды. 1948 жылы КИ-дегі әскери қызметкерлер ГРУ-ға қайтарылды. Сол жылдың соңында КИ-дің Жаңа Шығыс блогы және совет эмигранттарымен айналысатын бөлімдері МГБ-ға қайтарылды. 1951 жылы КИ Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің Бірінші бас басқармасы ретінде МГБ-ға қайта оралды.

Екінші және үшінші бас басқармалар

Екінші бас басқарма ішкі қарсы барлауға баса назар аударды және ішкі қауіпсіздік пен саяси полиция күші ретінде жұмыс істеді. Бұл бөлімнің мақсаты – КСРО және оның аумағындағы шетелдік барлау операцияларына қарсы күрес жүргізу болды. Екінші дирекция негізінен ел ішінде шетелдік тыңшылықпен күресіп, КСРО аумағында шетелдік барлау қызметтері қолданған тәсілдер мен нысандарды зерттеді. Шетелдегі жұмысы операциялық-техникалық барлауды ұйымдастыруға бағытталды, яғни шетелдік елдердің барлау, қарсы барлау, полиция және әкімшілік органдарының құрылымын, жұмыс әдістерін және ережелерін зерттеуге арналды. Үшінші бас басқарма әскери қарсы барлаумен айналысты. Ол SMERSH-тың көптеген міндеттерін орындады, оның ішінде қарулы күштердің саяси бақылауын жүргізді. Әскерлер мен офицерлердің адалдығын қамтамасыз ету үшін Армияның арнайы бөліміне көп сүйенді. Олар мемлекеттің және ғылыми, қоғамдық, діни және басқа да ұйымдардың барлық әкімшілік-экономикалық аппаратының қызметін жасырын бақылады. Мақсаты – партия ішіндегі "жалпы бағыттан ауытқуларды", "оппозициялық көзқарастарды" анықтап, "бұржуалық ұлтшылдықты" – яғни ұлтшылдық маскировкасымен жасырылған кеңеске қарсы қозғалыстарды жою болды. Виктор Абакумов 1946 жылы бұл бөлімді таратып жіберді, бірақ негізгі тұлғаларын арнайы қызмет тобында қалдырып, Төртінші дирекцияның танымал болған зорлық-зомбылық саясатын жалғастыруға мүмкіндік берді. Топ 1949 жылы таратылды. Төртінші дирекция террористік ұйым ретінде жойылғаннан кейін, департамент Көлік қауіпсіздігіне айналдырылды. Ол жұмылдыру және көлік дайындығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты болды. Департамент өз көлік бағдарламалары аясында қарсы барлау және бақылау операцияларын жүргізді.

Алтыншы дирекция

Бұл бөлім қысқа ғұмырлы, Сигналдық барлауды немесе SIGINT-ті жинап, өңдеуге бағытталған ұйым болды. Бөлім бастапқыда НКГБ-ның 5-ші дирекциясынан (соғыс кезеңіндегі байланысқа жауапты) және тәуелсіз криптографиялық бөлім, яғни 2-ші арнайы бөлімнен тұрды. Алайда, бұл Дирекция радиоконтрбарлауға маманданған, қаржысы жақсырақ басқа байланыс ұйымы, «R» департаментімен бәсекелестікке түсті. 6-басқарма 1949 жылы таратылып, оның ресурстары мен кадрлары Орталық Комитеттің криптоанализ және ақпараттық қауіпсіздік тармағы – Арнайы қызметтер департаментіне (GUSS) қосылды.

Экономикалық әкімшілік

К дивизиясы деп аталатын бұл ұйым экономиканы қадағалап, экономикалық қарсы барлау және өнеркәсіптік қауіпсіздікті жүргізді. Олар қауіпсіздік бағдарламалары мен талаптарын іске асырумен, сондай-ақ жұмыскерлерді қадағалау және бақылаумен айналысты, нәтижесінде мемлекеттік және жергілікті ұйымдардағы Арнайы бөлімдерді кеңінен пайдаланды.

Екінші арнайы әкімшілік

Кейде Жетінші дирекция деп аталатын бұл бөлім МГБ-ның физикалық қадағалау қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін қажетті құралдармен, техникалармен және адам күшімен жабдықтауға жауапты болды. Олар барлау бөлімдерінің талаптарын қанағаттандыру үшін жабдықтар, құрал-жабдықтар және әдістемелер ұсынды. Олар ашық (із кесу) және фотосуретпен қадағалауды жүзеге асыра алды, сондай-ақ телефон сызықтарын тыңдауға, жасырын микрофондар арқылы басқа бөлмелердегі әңгімелерді бақылауға және поштаны құпия түрде тексеруге қабілетті болды. Бұдан өзге, оларда кодтарға, криптографияға және шифрларға арналған бөлімдер де болды.

Басшыларды қорғау бөлімі

Басқаша айтқанда, Құжаттар басқармасы деп аталған олар, партияның жоғары лауазымды тұлғаларының жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті болды. Бөлім Орталық Комитет Президиумының мүшелері мен орынбасарларына, КСРО министрлері мен олардың орынбасарларына, Орталық Комитет хатшыларына және тізімде нақты көрсетілген бірқатар жоғары лауазымды шенеуніктерге жеке күзет ұсынды. Бөлім сонымен қатар құпия полицияның өзінің маңызды мекемелері мен нысандарын күзетуге де жауапты болды. Осы басқарманың бірқатар жоғары лауазымды қызметкерлері дәрігерлердің құйрық тігу ісіне қатысқандығы анықталды, бұл советтік қауіпсіздік аппаратының ішіндегі терең сенімсіздік пен күдікке толы екенін көрсетті.