Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швед гистологы (1842–1919)
Swedish histologist (1842–1919)
1877 жылы Каролинск институтында гистологиядан төтенше профессорлық қызметке тағайындалды, ал 1889 жылы анатомиядан тұрақты профессорлық қызметке (1888 жылдан бастап атқарумен) ие болды, бірақ институттың басқа мүшелерімен туындаған келіспеушіліктерге байланысты 1890 жылы қызметтен кетті. Ол «Aftonbladet» газетінің негізін қалаушы Ларс Йохан Хиертаның қызы, феминист Анна Хиертаға үйленгендіктен, жеке байлығы оған тұрақты жұмыссыз ғылыми зерттеулер мен жазу ісімен айналысуға мүмкіндік берді. Бұған қоса, Ретциус «Aftonbladet» газетінің редакторы (1884–1887) және журналисі болып жұмыс істеді.
He received an extraordinary professorship in histology at the Karolinska Institute in 1877 and an ordinary professorship in anatomy there in 1889 (acting from 1888), but resigned in 1890 after conflicts with other members of the institute. As he was married to the feminist Anna Hierta, daughter of the founder of the newspaper Aftonbladet Lars Johan Hierta, his personal wealth allowed him to pursue his research and writing without any stable employment. Moreover, Retzius served as the editor of the newspaper Aftonbladet (1884–1887) and was also a journalist there.
Мысырға және Солтүстік Америкаға саяхат
Рециус екі рет Еуропадан тысқары жерлерге саяхаттады, екі жолы да әйелі Аннамен бірге. Осы сапарлар барысында ол Стокгольмдегі жоспарланған этнографиялық мұражайға этнографиялық және археологиялық жинақтарды сатып алуға ниеттенді.
Retzius traveled outside of Europe twice, both times together with his wife Anna. During these trips he was keen to buy ethnographic and archaeological collections for a planned ethnographic museum in Stockholm.
Мысыр 18891890
1889–1890 жылдары қыста олар Мысырға сапар шекті. Ретциус сапардан алынған мақалаларын Aftonbladet газетінде жариялады, кейіннен олар «Skizzer och uppsatser: Bilder från Nilens land» («Эскиздер мен очерктер: Нил елінен суреттер») атты кітап ретінде жарық көрді. Олар Рождество күні Қайырдан екі аптаға Нил өзенімен саяхаттады. Бірінші кезекте, олар өзен бойымен Асуан қаласына дейін жол жүрді. Асуанда Ретциус базарлардан коллекцияларды сатып алды. Көп ұзамай сатушылар Ретциус төлей алатын клиент екенін түсініп, қайыққа келіп, жағалаудан тікелей тауарларын ұсынды. Ретциус антропологиялық зерттеулері үшін бас сүйектер іздеп, Асуаннан Нилдің арғы жағындағы таулы жерлердегі қабірлерге жасаған саяхаты барысында 30 «мумия» сатып алуға қол жеткізді, ондағы «қамқоршы» бас сүйектерін Ретциусқа сатты. Сонымен қатар, бірнеше ағылшын офицерлерінің көмегімен Тоски шайқасынан алты бас сүйек алды. Нилден төмен қайтып келе жатқанда олар Карнак пен Луксорға барды. Луксорда консул Ахмет Эффенди Мустафа Айядтың көмегімен барлығы 125 бас сүйек сатып алды, ол адамдарды қабірлерді қазуға және бас сүйектерді әкелуге жіберді. Қайырға оралғаннан кейін Ретциус Эмин Пашаны босатуға жасаған сәтсіз экспедициясымен танымал Генри Мортон Стэнлимен кездесті. Қайырда Ретциус коллекцияларды одан әрі сатып алды. Ретциус коллекцияларының көп бөлігі Стокгольмдегі Жерорта теңізі мұражайында (Medelhavsmuseet) және Стокгольмдегі Этнография мұражайында сақталады.
In the winter of 1889–1890, they visited Egypt. Retzius published articles from the trip in Aftonbladet, which later came to be published as a book Skizzer och uppsatser: Bilder från Nilens land (Sketches and essays: Pictures from the Nile country). For two weeks departing from Cairo on Christmas Day, they traveled on the Nile. They first traveled up the river to the city of Aswan. There Retzius purchased collections in the bazaars. Soon the sellers realized that Retzius was a customer who could pay and they came to the boat and offered their goods and items directly from the beach. Retzius was looking for skulls for his anthropological studies and managed to acquire 30 "mummies" during an excursion from Aswan to some rock graves across the Nile where a "caretaker" on site sold the skulls to Retzius. Through some English officers he also managed to acquire six skulls from the Battle of Toski. On the way back down the Nile, they visited both Karnak and Luxor. In Luxor, he managed to buy a total of 125 skulls with the help of consul Ahmed Effendi Moustapha Ayyâd who sent out a person to dig up graves and bring the skulls. Once back in Cairo, Retzius had the opportunity to meet the famous Henry Morton Stanley, who just performed his failed expedition to liberate Emin Pascha. In Cairo, Retzius made further purchases of collections. Large parts of Retzius's collections are available at Medelhavsmuseet in Stockholm and at the Museum of Ethnography in Stockholm.
Солтүстік Америка 1893 жыл
1893 жылдың маусым айынан бастап алты ай бойы Ретциус жұбайы Солтүстік Америкада саяхат жасады. Мысырға жасаған саяхат сияқты, маңызды мақсат – болашақ этнографиялық мұражай үшін коллекциялар сатып алу, сондай-ақ әріптестерімен және олардың мекемелерімен кездесу болды. Бұл саяхат барысында Ретциус «Афтонбладет» газетінде «Солтүстік Америкадан көріністер» деген тақырыпта мақалалар жариялады. Бірақ, ешқашан кітап жарық көрген жоқ. Алғашқы сапар Йель университетіне және палеонтолог Отниел Чарльз Маршқа болды, одан кейін бірнеше басқа университеттерге де барды. Олар Чикагодағы Дүниежүзілік көрмеге қатысып, этнографиялық көрмелерді және түрлі халықтардың өнерлерін тамашалады. Олар осы жерде даниялық Адриан Якобсенмен және әйгілі Франц Боаспен танысты. Дүниежүзілік көрмеден кейін олар Санта-Фе қаласын қоса алғанда, бірнеше қала мен жерлерді аралады. Олар қала сыртындағы «үндістер мекеніне» бару мүмкіндігіне ие болды. Санта-Феде Джейк Голдтың тегін мұражайы (Голдтың ескі қызығушылық дүкені) деп аталатын антикварлық дүкен болды, онда Ретциус этнографиялық заттар сатып алды. Бірнеше апта бойы олар Солтүстік-Батыс жағалауы мен Британдық Колумбияны зерттеді. Олар этнографиямен айналысатын бірнеше саудагерлердің орналасқан жері Виктория қаласына келді, содан кейін Ванкувер аралына сапар шекті. Белла-Беллада олар Адриан Якобсеннің інісі Филип Якобсенмен кездесті, ол Анна мен Густафқа 12 күндік саяхат барысында бірнеше жерлерді аралауға және этнографиялық коллекцияларды сатып алуға көмектесті. Викториядағы дүкендердегі көптеген заттарды Якобсен ағайындылары жинаған. Густав пен Анна саудагерлердің жергілікті халықты алдап, сатуға арналмаған ескі заттарды алу әдістеріне наразы болды. Олар сонымен қатар аймақтағы миссионерлерді де сынады. Бұл саяхатта Густав Мысырға жасаған сапарымен салыстырғанда көп емес бас сүйектерін алды, бірақ ол төрт «ұзын бас» бас сүйектерін алуға қол жеткізді. Швецияға қайту жолында олар бірнеше қалаларда тоқтады, соның ішінде тағы да Чикаго, Балтимор және Вашингтон. Ретциус саяхаты барысында жинаған коллекцияның көп бөлігін Этнографиялық мұражайда табуға болады.
During six months beginning in June 1893, the Retzius couple traveled in North America. Just as during the trip to Egypt, an important goal was to buy collections for the future ethnographic museum, as well as to visit colleagues and their institutions. Also during this trip, Retzius reported in articles in Aftonbladet under the heading "Pictures from North America". However, there was never a book. The first visit was to Yale and the paleontologist Othniel Charles Marsh who was followed by several other university visits. They visited the World's exhibition in Chicago where they, among other things, saw ethnographic exhibitions and also several different indigenous people who performed and danced. Here they met the Danish Adrian Jacobsen and the famous Franz Boas. After the world exhibition, they visited several different places and cities, including Santa Fe. They get this opportunity to visit an "Indian settlement" outside the city. In Santa Fe there was an antique shop called Jake Gold's Free Museum (Gold's Old Curiosity Shop) where Retzius bought ethnography. For a few weeks, they visited the northwest coast and British Columbia. They came to the city of Victoria, where there were several traders for ethnography, and then traveled on the Vancouver Island. In Bella Bella, they met Adrian Jacobsen's brother Filip Jacobsen who made it possible for Anna and Gustaf to visit several different places during a 12 day trip and also to purchase ethnographic collections. A large part of the objects in the stores in Victoria had been collected by the Jacobsen brothers. Gustaf and Anna were dismayed at the methods used by the dealers to trick the indigenous people to relinquish older items that were not for sale. They were also critical of the missionaries in the area. Gustaf did not get as many skulls during this trip in comparison to the Egyptian journey, but he managed to acquire four so called "longhead" skulls. The trip home to Sweden went via stops in several cities, including Chicago again, Baltimore and Washington. Large parts of the collections Retzius acquired during his journey can be found at the Ethnographic Museum.
Зерттеу
Ретциус анатомия, эмбриология, евгеника, краниометрия, зоология және ботаника салаларында 300-ден астам ғылыми еңбек жариялады. Ол аңызға айналған қантүрпісінің (Hirudo medicinalis) орталық нерв жүйесіндегі 60 микрометр диаметрлі Рециус жасушаларына есімін берді. Каролинск институтында жұмыс істеген кезінде ол құлақ барабанының бұлшық еттерінің, ортаңғы құлақтың сүйектерінің және Евстахий түтігінің анатомиялық сипаттамасын жасауға маңызды үлес қосты.
Retzius published more than 300 scientific works in anatomy, embryology, eugenics, craniometry, zoology and botany. He gave his name to the 60 micrometer diameter Retzius cells in the central nervous system of the leech (Hirudo medicinalis). During his time at the Karolinska Institute, he made important contributions to anatomical descriptions of the muscles of the eardrum, the bones of the middle ear, and the Eustachian tube.
Швед академиясы
Ретциус саяси және әлеуметтік тұрғыда белсенді болды. Әйелімен бірге Хиерта-Ретциус қорын құрды, оны қазір Швед Корольдік Ғылым академиясы басқарады, ал Ретциус 1879 жылдан бастап оның мүшесі болды. Қордың құрамында екі бөлім бар: біреуі биологиялық зерттеулерді дамытуға, екіншісі – маңызды ғылыми немесе әлеуметтік сипаттағы жобаларды қолдауға бағытталған. 1901 жылы Адольф Эрик Норденшельдтің қайтысынан кейін Ретциус Швед академиясының мүшесі атанды. Ол сондай-ақ Швед Корольдік Ғылым академиясының мүшесі болды. Осының нәтижесінде ол жылдар бойы физика, химия және әдебиет салаларындағы Нобель сыйлықтарын табыс ету процесіне қатысты. Алайда, 1890 жылы анатомия кафедрасынан кеткендіктен, физиология немесе медицина саласындағы сыйлықтың иегерін тікелей таңдауға қатыса алмады. Дегенмен, 1901 жылдан 1906 жылға дейін ол осы сыйлыққа белсенді түрде үміткерлерді ұсынды, әрқашан Сантьяго Рамон и Кахаль есімін қосты. Сонымен қатар, ол басқа сыйлықтарға ұсыныстар жіберуге құқылы болмады. 1906 жылғы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын таңдау кезінде Ретциус Камилло Голджиге қарағанда Сантьяго Рамон и Кахальға жеке сыйлық беруді ынтамен қолдады. Ол бұл пікірін Нобель комитетіне ұсынған есебінде де білдірді. Керісінше, Карл Сандбергтің бағалауынша, Голджи Кахальдан жоғары тұрды. Соңғы шешім қабылданар алдында Хольмгреннің көзқарасын бөліскен sv-ның жазбаша пікірі де ескерілді. Нәтижесінде, Кахаль мен Голджиге бірлесіп сыйлық берілді, бұл сыйлықтың екі лауреат арасында бөлінуінің алғашқы жағдайы болды. Ретциус өзі де 1901 жылдан 1916 жылға дейінгі 11 жылдың ішінде 23 рет Нобель сыйлығына үміткер болды. Қызығы, оны 1906 жылға дейін Кахаль, ал одан кейін Голджи ұсынған.
Retzius was politically and socially active. Together with his wife he founded the Hierta Retzius foundation, which is now administered by the Royal Swedish Academy of Sciences, which Retzius was a member of from 1879. The foundation has two funds, one for the promotion of biological research and the other for supporting projects of an important scientific or social nature. In 1901 Retzius became a member of the Swedish Academy, following Adolf Erik Nordenskiöld's demise. He was also a member of the Royal Swedish Academy of Sciences. As a result, he took part in the awarding of the Nobel Prizes in Physics, Chemistry and Literature for years. However, his resignation from his chair in anatomy in 1890 meant that he could not participate directly in the choice of the Physiology or Medicine awardee; although he was an active nominator for that prize from 1901 to 1906, always including Santiago Ramón y Cajal. In addition, he could not send nominations for the other prizes. During the decision process of the 1906 Nobel Prize in Physiology or Medicine, Retzius ardently stood up for a sole awarding to Santiago Ramón y Cajal, thus excluding Camillo Golgi. This was the same view held by sv in his report for the Nobel Committee. On the contrary, the evaluation by Carl Sundberg favoured Golgi over Cajal. Before the final decision, the written opinion of sv, who shared Holmgren's views was also taken into account. In the end, Cajal and Golgi were jointly awarded, being the first time this Prize was shared between two laureates. Retzius himself was also a Nobel Prize nominee himself 23 times, in 11 different years from 1901 to 1916. Curiously, he was nominated by Cajal before 1906 and by Golgi after that year.
Өлім
1919 жылы Стокгольмде қайтыс болды. Одан соң әйелі тірі қалды. Сол жылы оның швед академиясындағы орнын Адольф Норин басып алды.
He died in 1919 in Stockholm. He was survived by his wife. His seat at the Swedish Academy was taken by Adolf Noreen that same year.