Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония әскери технология үшін ядролық бөлінуді пайдалануды зерттейтін бірнеше бағдарламаларды жүргізді, оларға ядролық реакторлар және ядролық қарулар кірді. Нацистік Германиядағы соғыс кезеңіндегі ұқсас бағдарламалар сияқты, бұл бағдарлама да салыстырмалы түрде шағын болды, жеткіліксіз ресурстар мен соғыс кезіндегі қаостің салдарынан көптеген қиындықтарға тап болды және соғыс барысында зертхана деңгейінен әрі дамымады. Бүгінде Жапонияда ядролық қару жасау бағдарламалары жоқ. Ол Ядролық қаруды таратпау шартына адал түрде қол қойған және ядролық қару өндіруге қарсы ішкі заңнамалық тыйымдарды қабылдаған. Дегенмен, ядролық қаруға ие емес мемлекеттердің арасында ол өзінің бейбіт ядролық энергетика саласының бір бөлігі ретінде толық ядролық отын циклына ие және ядролық қару жасауға қажетті салалардағы жетістіктермен ерекшеленеді. Осы себепті, ол қару жасауға қабілетті, бірақ қазіргі уақытта оны жасамайтын, ядролық қаруға жақындаған мемлекеттің маңызды мысалы ретінде жиі айтылады.

Өмірбаян

1934 жылы Тохоку университетінің профессоры Хикосака Тадаёшидің "атомдық физика теориясы" жарық көрді. Хикосака ядролардың ішінде зор энергия бар екенін және ядролық энергияны пайдаланумен қатар, қару жасау мүмкіндігін көрсетті. 1938 жылдың желтоқсан айында неміс химиктері Отто Хан мен Фриц Страссман Naturwissenschaften журналына нейтрондармен уранды бомбалау нәтижесінде барий элементін тапқандарын баяндаған қолжазба жіберді; сонымен қатар олар осы нәтижелерді Лиза Майтнерге жеткізді. Майтнер және оның туысы Отто Роберт Фриш бұл нәтижелерді ядролық бөліну деп дұрыс түсіндірді, ал Фриш 1939 жылдың 13 қаңтарында оны тәжірибе арқылы растады. Әлемдегі физиктер тізбекті реакциялардың орын алуы мүмкін екенін дереу түсініп, өз үкіметтеріне ядролық қару жасау мүмкіндігі туралы хабарлады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Жапон атом бағдарламасының жетекші тұлғасы Нильс Бордың жақын серіктесі және Альберт Эйнштейннің замандасы Иосио Нишина болды. Нишина Клейн-Нишина формуласының авторларының бірі еді. Нишина 1931 жылы жоғары энергиялық физиканы зерттеу үшін RIKEN институтында (Физикалық және химиялық зерттеулер институты) өз Ядролық зерттеу зертханасын құрды, ал RIKEN институты 1917 жылы Токиода негізгі зерттеулерді дамыту мақсатында құрылған болатын. Нишина өзінің алғашқы циклотронын 1936 жылы, ал тағы бір 220 тонналық циклотронын 1937 жылы жасады. 1938 жылы Жапония Берклидегі Калифорния университетінен циклотрон сатып алды. 1939 жылы Нишина ядролық бөлінудің әскери әлеуетін мойындады және американдықтар Жапонияға қарсы қолданылуы мүмкін ядролық қару жасап жатыр деп уайымдады. 1939 жылдың тамызында венгрлік физиктер Лео Силард пен Юджин Вигнер «жаңа типтегі өте қуатты бомбалардың» даму мүмкіндігі туралы ескертетін Эйнштейн-Силард хатын жазды. АҚШ ядролық бөліну қаруларын зерттеуді бастады, ол кейіннен ірі Манхэттен жобасына айналды, ал Жапония циклотрон сатып алған зертхана қару-жарақ зерттеулерінің маңызды орталықтарының біріне айналды. 1940 жылдың жазында Нишина пойызбен генерал-лейтенант Такео Ясудамен кездесті. Ясуда сол кезде Армия Әуе департаментінің Техникалық зерттеу институтының директоры болды. Нишина Ясудаға ядролық қару жасау мүмкіндігі туралы айтты. Дегенмен, Жапонияның ядролық бөліну жобасы 1941 жылдың сәуірінде ғана ресми түрде басталды, ол кезде Ясуда әскери министр Хидеки Тоджоның ядролық қару мүмкіндіктерін зерттеу туралы бұйрығын орындады. Ясуда бұйрықты RIKEN институтының директоры виконт Масатоси Окочиге жеткізді, ол оны Нишинаға тапсырды, ал 1941 жылға қарай Ядролық зерттеу зертханасында 100-ден астам зерттеуші жұмыс істеді.

B - Зерттеу

Сонымен қатар, Жапон Императорлық Әскери-теңіз флотының Технологиялық зерттеу институты өздігінен жеке зерттеулер жүргізіп, ядролық қарулар бойынша кеңес алу үшін Токио Императорлық университетінің профессорларын шақырған. 1941 жылы Перл-Харборға шабуыл жасауға дейін, Жапония Әскери-теңіз техникалық зерттеу институтының капитаны Йодзи Ито, Жапон Әскери-теңіз флотына ядролық бөлінуді пайдалануға мүмкіндік беретін зерттеуді бастады. Токио Императорлық университетінің профессоры Саганемен кеңескеннен кейін, оның зерттеулері ядролық бөлінудің Әскери-теңіз флоты үшін потенциалды қуат көзі болатынын көрсетті. Бұл шабуыл сонымен бірге Клюзиус түтігін және жапондықтардың соғыстың барысын өздерінің пайдасына өзгертіп, ядролық қаруда Батыспен теңдесе алу үшін атом бомбасын уақтылы дайындау мүмкіндігін де жойды.

F-Go жобасы

1943 жылы Жапонияның тағы бір әскери-теңіз күштері ядролық зерттеу бағдарламасын бастады – F Go жобасы (әд. "F жобасы"), Киотодағы Императорлық университетінде Бунсаку Аракацу басшылығымен. Аракацу бірнеше жыл шетелде білім алған, оның ішінде Эрнест Рутерфордтың жетекшілігімен Кембридж университетінің Кавендиш зертханасында және Альберт Эйнштейннің жетекшілігімен Берлин университетінде оқыған. Нишинадан кейін Аракацу Жапониядағы ең көрнекті ядролық физик болды. Оның командасында 1949 жылы Нобель сыйлығын алған алғашқы жапон физигі Хидеки Юкава да болды. Соғыстың басында Әскери-теңіз күштері институтының Химиялық бөлімінің басшысы, командир Китагава Аракацудан уран-235-ті бөліп алу жұмыстарын жүргізуді сұрады. Жұмыс баяу жүрді, бірақ соғыс аяқталуға аздай қалғанда ол (минутына 60 000 айналыммен айналатын) ультрацентрифуганы жобалады, ол қажетті нәтижелерге жетеді деп үміттенді. Жапония капитуляциялауға дейін тек машиналардың дизайны ғана аяқталды. 1944 жылдың көктемінде Аракацу мен Нишинаның кездесуінен кейін, жапондық ядролық қаруды дамытудағы прогрестің жоқтығына байланысты Әскери-теңіз күштерінің Технологияны қолдану комитеті құрылды. Бұл 1945 жылдың 21 шілдесінде F Go жобасының ғалымдарының басшыларының жалғыз кездесуіне әкелді. Кездесуден кейін ядролық қару зерттеулері аяқталды, себебі изотоптарды бөлу зерттеулері жүргізілген ғимарат – 49-шы құрылыс қиратылды. Бұл 24 қарашада жасалды; Рикеннің циклотрондары бөлшектелді және Токио шығанағына тасталды. Бұл қиратуға қарсы наразылық білдірген Нишинаның хатында Рикендегі циклотрондардың ядролық қару өндіруге қатысы болмағаны айтылды, алайда үлкен циклотрон ресми түрде Ни Го жобасының бір бөлігі болған. Нишина оны жобаға енгізіп, циклотрон ядролық энергияны пайдалану үшін негізгі зерттеулерге қызмет ете алады деп ұсынды, әрі ол құрылғыда жұмыс істеуді жалғастыра берсін. Жобаның әскери сипаты оған қаржыландыруға қол жеткізуге және оның зерттеушілерін әскерге шақырудан сақтауға мүмкіндік берді. Ол бұл жайтқа ешқандай наразылық білдірмеді, себебі соғыс аяқталуға дейін Жапонияда ядролық қару жасау мүмкін емес деп ойлады. Соғыстан кейін Кореядағы 24-ші қылмыстық тергеу бөлімінде тергеуші болған ол, жапондықтар Хуннам (Коннан) қаласын совет әскері басып алғанға дейін ядролық қаруды сәтті сынап көргенін мәлімдеді. Ол 1945 жылдың қыркүйегінде Сеулдегі жапондық офицерден ақпарат алғанын айтты, ол Хуннамдағы қарсы барлау қызметіне жауапты болған капитан Вакабаяши деген псевдониммен таныстырды. Японның ядролық физикаға деген қызығушылығы туралы барлық ақпаратты қатаң цензуралауға жауапты SCAP шенеуніктері Снеллдің есебіне үлкен сенімсіздікпен қарады. 1947-1948 жылдардағы тергеу кезінде мұндай жоба туралы білуі мүмкін жапон ғалымдарынан пікірлер сұралды. Снеллдің оқиғасына күмән тудырған тағы бір фактор – Жапониядан Кореяға кетіп, ешқашан қайтып оралмаған көптеген жапон ғалымдарының жоқтығы. Бұл есептер Энергетика департаментінің қызметкері Роджер М. Андерстің кітапқа жазған шолуында, екі ғылым тарихшысының "Исис" журналында жариялаған мақаласында және "Зерттеу және ұлттық қауіпсіздік" журналындағы тағы бір мақалада жоққа шығарылды.

Соғыстан кейінгі

Хиросима мен Нагасакиге бомба тасталғаннан бері Жапония ядролық қаруға қарсы ұстанымды қатаң сақтап келеді. Соғыстан кейінгі Конституция шабуылдық әскери күштер құруға тыйым салады, ал 1967 жылы ядролық қару өндіруді, иеленуді немесе кіргізуді жоққа шығаратын Үш Ядролық Емес Принципті қабылдады. Осыған қарамастан, Жапонияның ядролық державаға айналуы мүмкін деген ой әлі де күшін жойған жоқ. 1964 жылы Қытайдың алғашқы ядролық сынағынан кейін, 1965 жылғы қаңтарда президент Линдон Джонсонмен кездескенде, Жапонияның премьер-министрі Эйсаку Сато, егер қытайлық коммунистерде ядролық қару болса, жапондықтарда да болуы керек деді. Бұл Джонсон әкімшілігін таң қалдырды, әсіресе Сато «жапондық қоғам бұған қазір рұқсат бермейді, бірақ мен халықтың, әсіресе жас ұрпақтың «білімді» етуге болатынына сенемін» деп қосқанда. Сатоның үкіметтік қызметінің барлық кезеңінде Жапония ядролық мәселені талқылауды жалғастырды. Тактикалық ядролық қару, ірі стратегиялық қарудан өзгеше, қорғаныс ретінде қарастырылуы мүмкін, демек Жапония Конституциясымен рұқсат етілуі мүмкін еді. Болашақ премьер-министр Ясухиро Накасоне тапсырысымен жасалған Ақ кітапта, аз қуатты, таза қорғанысқа бағытталған ядролық қару иеленуі Конституцияны бұзбауы мүмкін екені айтылды, бірақ сыртқы жағымсыз реакциялар мен соғыс қаупін ескере отырып, ядролық қаруға «қазіргі уақытта» қол жеткізбеу саясаты қабылданатын болады. 1969 жылы Жапония Сыртқы істер министрлігі үшін жүргізілген саясатты жоспарлау зерттеуі, Жапония NPT-ге қол қойғанның өзінде, халықаралық жағдайға байланысты қажет болған жағдайда ядролық қаруды әзірлеу және өндірудің экономикалық және техникалық мүмкіндіктерін сақтауы керек деген қорытындыға келді. Жапония 1970 жылы NPT-ге қол қойды және 1976 жылы ратификациялады, бірақ Батыс Германия да қол қойғаннан кейін және АҚШ «Токионың азаматтық ядролық энергетика бағдарламасында тәуелсіз қайта өңдеу мүмкіндіктерін іздеуіне кедергі келтірмейтініне» уәде бергеннен кейін ғана. Осы себепті Жапонияның ядролық қаруға ие болуы «бір бұраудың қана қажеттігін» немесе «қоймадағы бомбаға» ие болуы мүмкін деген пікір жиі айтылады. АҚШ Окинава префектурасында 1970 жылға дейін американдық әкімшілік астында болған кезде кең көлемде ядролық активтерді сақтады. Окинавада шамамен 1200 ядролық оқ-дәрі болды. Ядролық энергия өндірісінің қосалқы өнімі ретінде реакторлық дәрежедегі плутонийдің көп мөлшері жасалады. 1970 жылдары Жапония үкіметі АҚШ-тан бейбіт коммерциялық мақсатта «плутоний экономикасын» құру үшін қайта өңделген плутонийді пайдалануды бірнеше рет сұрады. Бұл Картер әкімшілігінде қайта өңдеумен байланысты ядролық қару тарату қаупі және Жапонияның энергияға деген қажеттілігі мен бейбіт мақсаттағы ядролық технологияны пайдалану құқығын мойындау туралы маңызды пікірталас бастады. Нәтижесінде, Жапонияға ядролық энергиямен байланысты қызметтің қосалқы өнімдерін қайта пайдалануға мүмкіндік беретін келісімге қол жеткізілді, бірақ олардың жылдам көбейетін плутоний реакторларына қатысты күш-жігері көбінесе сәтсіз аяқталды. 2012 жылы Жапонияда 9 тонна плутоний сақталғаны хабарланды, бұл 1000-нан астам ядролық оқ-дәріге жеткілікті, ал Еуропада қосымша 35 тонна сақталған. Ол Роккашо қайта өңдеу зауытын салған, ол одан әрі плутоний өндіре алады. Жапонияда сондай-ақ, қару-жараққа жарамды жоғары байытылған уранды жасауға пайдаланылуы мүмкін уран байыту зауыты бар. Жапония үш сатылы қатты отынмен жұмыс істейтін M V зымыранын да әзірледі, ол АҚШ-тың LGM 118A Peacekeeper ICBM-іне ұқсас, оған зымыран технологиясының негізін береді. Қазір оның екінші буынды қатты отынмен жүретін ракетасы бар, ол - Эпсилон. Жапонияда қайта кіру көліктері технологиясы бойынша тәжірибе бар (OREX, HOPE X). Токио қалалық үкіметінің кеңесшісі және бұрынғы генерал-лейтенант Тосиюки Шикатаның айтуынша, 2003 жылдан 2010 жылға дейін бесінші МВ Хаябуса миссиясының бір бөлігі оның қайта кіруі мен қонуы «Жапонияның баллистикалық зымыран қабілеттілігі сенімді екенін» көрсетті. Жапондық ядролық қару теңізде орналасқан баллистикалық зымыранға толы су асты кемелерінен құралуы мүмкін. 2011 жылы бұрынғы Қорғаныс министрі Шигеру Ишиба Жапонияның ядролық латенттілік қабілетін сақтау идеясын ашық қолдады: «Мен Жапонияның ядролық қаруға ие болуы керек деп ойламаймын, бірақ коммерциялық реакторларды сақтау маңызды, өйткені бұл бізге қысқа мерзімде ядролық оқ-дәрі жасауға мүмкіндік береді. Бұл жасырын ядролық қорқыту құралы». Бұл 2016 жылы қайта жаңғыртылды. Жапония қоршаған елдер ұсынған «ядролық дайындық» статусының артықшылықтарын пайдалана берсе, ядролық қару өндірудің қажеттілігін сезбейтіні айтылды, өйткені шектің астында қалу арқылы, бірақ одан жылдам өтуге қабілетті болса, Жапония АҚШ-тың қолдауын күтіп, Қытай мен Ресейге тең дәрежеде қарауы мүмкін. 2008 жылы Осаканың бұрынғы мэрі және губернаторы Тору Хашимото бірнеше телебағдарламаларда Жапонияның ядролық қаруға ие болуы керек екенін айтты, бірақ кейін бұл оның жеке пікірі болғанын мәлімдеді. Токионың 1999-2012 жылдардағы бұрынғы губернаторы Шинтаро Ишихара Жапонияның ядролық қаруға ие болуын жақтады. 2016 жылғы 29 наурызда, сол кездегі АҚШ президенттік үміткері Дональд Трамп Жапонияның өз ядролық қаруын әзірлеуі керек екенін айтты, өйткені Қытай, Солтүстік Корея және Ресей сияқты өздеріне ядролық қаруы бар елдерден Жапонияны қорғау АҚШ үшін тым қымбатқа түсуде. 2022 жылғы 27 ақпанда, бұрынғы премьер-министр Шинзо Абе Жапонияның НАТО сияқты АҚШ-пен ядролық қаруды бөлісу келісімін қарастыруы керек екенін ұсынды. Жапониядағы тәуелсіз ядролық бағдарламаның дамуы төмен қоғамдық қолдауға байланысты ықтимал емес, бірақ Қытай мен Солтүстік Кореяның қаупі жергілікті қауіпсіздік алаңдаушылықтарын күшейтті. Қоғамдық пікірдің рөлі маңызды, ал зерттеулер көрсетіп тұрғандай, қауіпті қабылдау – әсіресе Қытайдың әскери қабілеттерінің өсуі – жапондық қоғамның ядролық бағдарламаны қолдауын күшейтті. Жапония ядролық қаруға қатысты көңіл көншілдікке ұзақ уақыт бойы теріс көзқарасқа ие болды және бұрын елде ядролық қарулану немесе қорқыту туралы талқылаулар да танылмады, себебі «ядролық табу» күшті болды. Алайда, бұл табу, әсіресе Абе оны өзінің қызметі кезінде саясаттың негізгі ағынына көтергеннен кейін, бұзылуда. Ұлттық ерекшелік жапондық ядролық қарулануда маңызды фактор болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері бейбіт Конституция жапондық әскери даму мүмкіндіктерін шектеді, оларға басқа елмен соғыс жүргізуге немесе белсенді әскерге ие болуға тыйым салды. Бұл шектеулер және Корея мен Қытай сияқты бұрынғы колониялардың Жапониядан жасаған қылмыстары мен зұлматтары үшін кешірім сұрауын және татуласуын қадағалауы, сондай-ақ Жапонияның тиісті өтемақы төлеуден бас тартуы, Жапониядағы үкіметтік Либералды-демократиялық партияның (ЛДП) консервативті тармағының өркендеуіне әкелді, ол Бейбіт Конституцияға түзетулер енгізуге және бұрынғы премьер-министр Шинзо Абе басшылығымен «салауатты ұлтшылдықты» жариялады, ол елге деген жапондықтардың мақтаныш сезімін қайта жаңғыртуға бағытталған. Ревизионистер «ұлттық мақтанышты арттыратын», ұжымдық өзін-өзі қорғауға мүмкіндік беретін және «әскери қызметке қатысты институционалды шектеулерді» жоятын «жаңа ұлттық ерекшелікті» құруға тырысты. АҚШ-тың қауіпсіздік кепілдігінің сенімділігі Жапонияның ядролық саясатын анықтайтындықтан, Жапонияның өзінің ядролық қаруын дамытуын болдырмау үшін күшті американдық ядролық қолдауы қажет. Алайда 1960 жылдардан бері американдық сыртқы саясаттағы өзгерістер, Никсонның «Гуам доктринасынан» Трамптың одақтастардан өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді талап етуіне дейін, жапондықтардың АҚШ қауіпсіздік кепілдігіне деген сеніміне әсер етті. Жапонияның ядролық қару дамытуы Ядролық қаруды таратпау шартын (NPT) бұзуы және ықтимал түрде Азиядағы АҚШ-тың ықпалын азайтуы мүмкін, бірақ тарихи прецеденттер бар...