Кіріспе

Исаның Соңғы кешкі ас кезінде шарап құю үшін қолданған ыдысы – Соңғы кешкі ас тостағы. Киелі тостаған, сондай-ақ Киелі Грааль деп те аталады, христиан дәстүрінде Исаның Соңғы кешкі ас кезінде Өзінің Қанын бөлісу үшін пайдаланған ыдыс. Синоптикалық Евангелияларда Исаның елшілерімен шарап толы тостағанды бөліскені айтылады, ол Оның қанымен жасалған өсиет болды. Христиан шіркеулерінде Евхаристиялық рәсімде шарап пен тостағанды қолдану Соңғы кешкі ас оқиғасына негізделген. 12 ғасырдың соңында Роберт де Борон деген автор Артурий әдебиетіндегі сиқырлы Грааль туралы бұрыннан келе жатқан әңгімені Киелі тостағанмен байланыстырды. Бұл байланыс көптеген кейінгі Артурий туындыларында жалғасты, оның ішінде Ланселот Граалы (Вулгата) циклі, Пост-Вулгата циклі және сэр Томас Малоридің «Артурдың өлімі» кітабы бар. Испанияның Валенсия соборында сақталған тостақан орта ғасырлардан бері Соңғы кешкі ас кезінде қолданылған Киелі тостақан деп есептеледі.

Иконография

Қасәлердің мәнділік маңызы ерте орта ғасырларда артып, дамыды. Гетсимани бағында Исаның дұға еткен суреттері, мысалы, Готланд аймағындағы Оя шіркеуінің XIV ғасырлық фрескаларында (оң жақтағы иллюстрация) "Бұл тостаған менен алынсын" деген сөздерді көрсететін, таудың басында тұрған Киелі Қасәнің алдын ала болжамдалған көрінісі бейнеленген. Нұрға оранылған Құдайдың қолы мен нұрға оранылған Иса бейнесімен бірге, Қасәнің үстіндегі нұрлы бейне, қасиетті Хостия сияқты, Киелі Рухты бейнелей отырып, Ұш Тұрғанды толықтырады.

Қасиетті Граал

Қасиетті Грааль 12 ғасырда Артур аңызында керемет артефакт ретінде пайда болады және тез арада Киелі тостағанмен байланыстырылады. "Граль" аңызы Киелі тостаған туралы аңызбен тығыз байланысты болып кетеді. Қасиетті тостағанның Аримафейлық Жүсіппен байланысы Роберт де Боронның "Жүсіп Аримафейлік" (12 ғасырдың соңы) еңбегінен бастау алады. 13 ғасырда толыққанды дамыған "Граль аңызы" Қасиетті Гральды Соңғы тоқсан кезінде қолданылған және кейіннен Исаның қанын жинау үшін пайдаланылған Киелі тостағанмен теңестіреді, оны Ариматеялық Жүсіп Испанияға әкелген.

Орта ғасырлардағы жәдігерлер

VII ғасырдағы ағылшын-саксондық паломник Аркульфтің естеліктерінде Иерусалим маңындағы ғибадатханада Соңғы Тоқсан кезінде қолданылған деп есептелетін құрметті тостаған туралы айтылады. Қасиетті жерде осындай қасиетті затқа табыну туралы бұл жалғыз дерек. Кейінгі орта ғасырларда Батыс христиандығында екі зат Киелі Тостаған деп мәлімделді. Біріншісі – Валенсия соборындағы Санто Кализ, шамамен біздің заманымыздың I ғасырына жатса керек, және 2006 жылы Рим папасы Бенедикт XVI оны «осы ең танымал тостаған» (hunc praeclarum Calicem) деп атады; Валенсияның Киелі Тостағаны – қасиетті Грааль деп ең көп танылатын нысан. Екіншісі – Генуя соборындағы Сакро Катино, жасыл шыныдан жасалған жалпақ табақ; 1101 жылы Кесариядан табылған, ол 13 ғасырдың соңына дейін Киелі Тостаған ретінде танылмады.

Валенсиялық тостаған

Қасиетті тостаған (испанша: Santo Cáliz) – Валенсия соборында сақталған агаттан жасалған тостаған. Бұл тостаған Иса Мәсіхтің Соңғы кешкі ас кезінде қолданған Киелі Граль екені жиі айтылады.

Тостаған паршадан жасалған инвентаризация тізімімен бірге сақталады, ол жоғалған хатқа қоса берілген дегенді білдіреді. Аталған хатта христиандарға қарсы мемлекеттік қолдаумен жасалған римдік қудалаулар туралы, соның салдарынан шіркеудің қазынасын бөліп, оны мүшелерімен, әсіресе диаккон Әулие Лаврентиймен бірге жасыру туралы мәліметтер болған. Қазіргі Валенсия тостағанына қатысты алғашқы нақты сілтеме 1134 жылдың 14 желтоқсанында Сарагоса каноны Дон Каррерас Рамирес жасаған Сан-Хуан-де-ла-Пенья монастырының қазынасының тізімінде кездеседі. Тостаған "Христос Иеміз өзінің қанын киелеген" (En un arca de marfil está el Cáliz en que Cristo N. Señor consagró su sangre, el cual envió S. Lorenzo a su patria, Huesca) ыдыс ретінде сипатталған. Тостағанға 1399 жылы тағы да сілтеме жасалды, ол кезде Сан-Хуан-де-ла-Пенья монастыры Арагон патшасы Мартин I-ге оны алтын тостағанға алмастырған. Папа Иоанн Павел II 1982 жылдың қараша айында Валенсияда Қасиетті тостағанмен қасиетті мисса өткізді, және сол кезде Папа оны "Мәсіхтің жер бетінде болғанына куә" деп атады. 2006 жылдың шілдесінде Валенсияда өткен 5-ші Дүниежүзілік отбасылар жиынының жабылу салтанатында Папа Бенедикт XVI да Қасиетті тостағанмен мисса өткізді, ол осы кезде оны "осы ең танымал тостаған" (hunc praeclarum Calicem) деп атады. Римдік Канондағы бұл сөздер Римде 4-ші ғасырға дейін Киелі Гральды атау үшін алғашқы папалар қолданған.

Генуялық тостаған

Сакро Катино ("Қасиетті ыдыс"), Генуя соборында сақталатын, шамамен 9 см биіктігі мен 33 см диаметрі бар, рим дәуіріне жататын, жасыл түсті египеттік шыныдан жасалған алтыбұрышты табақ. 1101 жылы Кесарияны басып алғаннан кейін Гюльельмо Эмбрияко оны олжаның бір бөлігі ретінде Генуяға әкелді. Вильгельм Тир (10.16) оны "өте жасыл түсті, тағам беруге арналған ыдыс сияқты" (vas coloris viridissimi, in modum parapsidis formatum) деп сипаттады, генуэздіктер оның зүберіден жасалғанын ойлады және олжадан өз үлесі ретінде қабылдады. Вильгельм өз заманында генуэздіктер әлі де осы табақты көрсетіп, оның зүберіден жасалғандығына байланысты керемет қасиеттері бар екенін айтқанын хабарлайды (Unde et usque hodie transeuntibus per eos magnatibus, vas idem quasi pro miraculo solent ostendere, persuadentes quod vere sit, id quod color esse indicat, smaragdus), яғни орта ғасырларда зүберідің өзі керемет қасиеттері бар деп есептелген, ал табақты қасиетті реліквия деп санамаған. Кейіннен Сакро Катино Киелі Грааль деп танылды. Бұл туралы алғашқы нақты айғақ 1290 жылдары жазылған Якоб де Ворагиннің "Хроникасында" кездеседі. 1436 жылы Генуяға келген Педро Тафур Киелі Граальдың "бір зүберіден жасалғанын" және Генуя соборында сақталатынын мәлімдеді. 1805 жылы Наполеон табақты тартып алып, Парижге әкетті, ал 1816 жылы Генуяға қайтарылғанда ол зақымдалды, сонда оның зүберіден емес, шыныдан жасалғаны анықталды. Табақ 1908, 1951 және 2017 жылдары бірнеше реставрацияланды. Франция институтының Ғылым академиясы Францияда болған кезде жүргізген зерттеулер оның византиялық кристал екенін, зүберіден емес екенін көрсетті. Қазіргі зерттеулер оны 9-10 ғасырлардағы исламдық туынды деп санайды.

Қазіргі кандидаттар

Валенсия соборындағы Киелі тостағаннан басқа, бірінші ғасырлардан бері кейбір адамдар оны Киелі Граал деп санайды және оны папалар бүгінгі күнге дейін қасиретті тойлау үшін пайдаланған, сонымен қатар, 19 ғасырдағы Романтизмде Граал аңызының танымалдылығы артып келе жатқан кезде, "Киелі Граал" немесе "Киелі тостаған" деп танылған маңыздылығы әртүрлі артефакттардың көптеген түрлері пайда болды. Мысалы, Дона Ураканың тостағаны бұрыннан Киелі тостағанмен байланысты болған емес, және ол туралы алғаш рет 2014 жылғы жарияланымда айтылды. "Антиохия тостағы" – 1910 жылы Антиохияда табылған, қысқа мерзімге "Киелі тостақ" деп сатылған артефакт, бірақ ол көбінесе 6 ғасыр стиліндегі шам екені анық.

Дона Ураканың тостағаны

Дона Ураканың тостағаны – Испанияның Леон қаласындағы Сан-Исидоро базиликасында сақталатын артефакт. Бұл артефакт пен қасиетті Граальдың байланысы 2014 жылы жарық көрген Los Reyes del Grial кітабында көрсетілген. Кітаптағы гипотезаға сәйкес, бұл артефакт Иерусалимге жасалған шабуыл кезінде, Киелі қабір шіркеуі тоналғаннан кейін мысыр әскерлерімен алынып, Мысыр әмірінен Дения әміріне сыйға берілген. Ал 11 ғасырда ол Леон патшаларына Реконкиста кезінде қаласын сақтап қалу үшін тарту етілген.

Антиохиялық тостаған

Бұл күміс жалатылған зат Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайының қорында сақталуда. Ол, көрінетін, 6 ғасырдың басында Антиохияда жасалған, және қос қабатты құрылымға ие, сырты құйма металдан жасалған ашық өрнекпен, ішінде қарапайым күміс кесесі бар. 1910 жылы Антиохияда табылған кезде, ол "Қасиетті тостаған" деп жарияланды, бірақ Метрополитен мұражайы бұл анықтаманы "әуесоқ" деп сипаттайды. Қазір ол тостаған ретінде танылмайды, Балтимордағы Уолтерс өнер мұражайының сарапшылары оны 6 ғасыр стиліндегі тұрған шам деп санайды.

Нантеос кубогы

Нантеос кубогы – Уэльстегі Аберистуитке жақын Рыдифелиндегі Нантеос сарайында көп жылдар бойы сақталған ортағасырлық ағаштан жасалған мазерлік тостаған. 19 ғасырдың соңында оның керемет емдік қасиеттері бар екені жазылған, және дәстүр бойынша ол сол кезде Шынайы айқыштан жасалған деп есептелген, бірақ 20 ғасырдың басында Киелі тостаған ретінде танылды.