Кіріспе

Түркия мен Сирияның жойылған арамей тілі

Млаҳсо немесе Млахо, кейде Сурёё немесе Сурёйт деп аталатын бұл тіл – жойылған немесе тоқтатылған Орталық Неоарамей тілі. Бұл тіл дәстүрлі түрде Шығыс Түркияда, кейін Сирияның Солтүстік-Шығысында Сирия Православ христиандары қолданған. Млаҳсо тілі (Млаҳсоның Сурёйт диалектісі) Турабдиннің Сурёйт диалектісімен тығыз байланысты, бірақ жеке тіл деп санауға жеткілікті айырмашылықтарға ие. Бұл тілдің синтаксисі Туройоға қарағанда Классикалық Сирия тілінің көбірек ерекшеліктерін сақтап қалған. Бұл тіл Түр Абдин тауларынан келген екі монах құрған Млаҳсо (Юнлюце) және Түркияның Диярбақыр қаласының Лице ауданындағы ˁАнша ауылында қолданылған.

Этимология

Ауылдың және тілдің атауы ертерек арамей тіліндегі mālaḥtā сөзінен шыққан, ол "тұзды батпақ" деген мағынаны білдіреді. Әдеби сирия тіліндегі тілдің атауы – Млахтхойо. Млахо тілінің туған тілінде сөйлейтіндер өз тілдерін жай ғана Suryô, немесе сирия тілі деп атаған.

Тарих және таралу

Бұл тіл 1970 жылдарға дейін аз ғана адамдардың арасында қолданылып келді. Млахо тілінің соңғы еркін сөйлеушісі Ибрагим Ханна 1998 жылы Камишлиде қайтыс болды. Оның қыздары – Қамышлыдағы Мунира, Ливандағы Шамирам және Германиядағы ұлы, доктор Исхақ Ибрагим – тілді белгілі бір шектеулі деңгейде меңгерген жалғыз адамдар болып табылады. Ибрагим Ханнаның осы тілде сөйлегенін жазған үнтаспалар Гейдельберг университетінің семиттік дыбыс архивінде сақталған. Бұл жазбаларды көрнекті неміс семитисі Отто Ястров жасаған, ол осы тілдің қазіргі кездегі «ашушысы» ретінде танылған және Млахо тілінің болуы мен тілдік ерекшеліктері туралы алғашқы ғылыми еңбектерді жариялаған. 2009 жылдың 3 мамырында Млахо Сурайт тілінің тарихында маңызды оқиға болды. Сурайо телеарнасы «Dore w yawmotho» атты бағдарламалар циклын көрсетті, ол Млахо ауылы (және Тур Абдин ауылы Тамарзе) туралы баяндады. Бағдарламаға Ибрагим Ханнаның ұлы, доктор Исхақ Ибрагим қонақ ретінде қатысып, Ливандағы Шамирам және Қамышлыдағы Мунира сестерімен тікелей эфирде Млахо тілінде сөйлесті. Сондай-ақ, Отто Ястров Млахо тіліндегі білімі туралы сұхбат берді. Турабдин ассириялықтары/сириялық көрермендер және студияда болған адамдар қазіргі заманда алғаш рет осы тілді тірі дауыста естіді. Млахо тілінің жойылуына оның бастапқы сөйлеушілерінің азасуы, олардың екі оқшауланған ауылмен шектелуі және Ассириялық геноциді кезінде Тұройо және Неоарамдық тілдердің басқа түрлерімен салыстырғанда сөйлеушілердің үлкен шығыны себеп болды.

Фоналогия

Млахо фонологиялық жағынан Туройоға қарағанда кем консервативті. Бұл әсіресе классикалық θ және ð дыбыстарын s және z арқылы беруде көрініс табады. Млахо классикалық v дыбысын сақтап қалған, ал Туройо тілінде ол w дыбысына айналып кеткен. Сонымен қатар, кейде y (IPA /j/) ġ дыбысын ығыстырады. Млахо дауысты мен y қосылған тіркесін дифтонг немесе жартындаулы дыбыс емес, бір ғана алдыңғы дауысты ретінде көрсетеді.

Морфология

Млахо грамматикасы және сөздік қоры тұрғысынан Туройодан консервативті, классикалық сирия тілінің сөздері мен құрылымдарын пайдаланады, сонымен қатар бастапқы арамей тілінің түрін сақтайды.