Кіріспе

Plantago lanceolata – Plantaginaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Оны қабырғалы плантайн, тар жапырақты плантайн, ағылшын плантаны, риблеф, қой тілі және букхорн деп те атайды. Бұл өсімдік егістік жерлерде немесе бұзылған топырақта жиі кездесетін арамшөп.

Сипаттама

Өсімдік - розетка түзе қалыпты көпжылдық шөп, жапырақсыз, жібектей, түкті гүл сабақтарымен. Тамыр жапырақтары ланцет тәрізді, жайылып не тік өседі, аздап тісті, 3-5 қалың параллель тамырлары қысқа сабаққа дейін тартылған. Гүл сабағы терең жорықталған, ұш жағында көптеген кішкентай гүлдерден тұратын, үшкір жапырақшалы жұмыртқа тәрізді гүлшоғырымен аяқталады. Әрбір гүлшоғыры екі жүзге дейін тұқым бере алады. Гүлдері (жасылқалқан, қоңыр түсті), 4 иілген жапырақтары қоңыр орталық тамырлары және ұзын ақ аталықтары бар. Бұл өсімдік Еуразияның қоңыржай аймақтарына тән, Британ аралдарында кеңінен таралған, бірақ ең қышқыл топырақтарда (pH < 4,5) сирек кездеседі. Америка және Австралияда енгізілген түр ретінде кең таралған.

Тарату

Plantago lanceolata Еуразияға тән, бірақ қолайлы жағдайлары бар Солтүстік Америкаға және әлемнің көптеген басқа да аймақтарына әкелінген.

Тарих

Апырақты диаграммаларда егіншіліктің көрсеткіші саналатын P. lanceolata батыс Норвегияда ерте неолиттен бері табылған, бұл сол кездегі аймақта мал жаюдың белгісі деп есептеледі. Бұл логикалық, себебі P. lanceolata малдың жиі жерді тыныштықтандырмайтын ашық алаптарда жақсы өседі.

Қолданылуы

Plantago lanceolata көбінесе шөп шайларында және басқа да дәстүрлі емдеулерде қолданылады. Жапырақтарынан жасалған шай жөтелге қарсы дәрі ретінде пайдаланылады. Дәстүрлі австрия медицинасында Plantago lanceolata жапырақтары ішке қабылдау үшін (сироп немесе шай түрінде) немесе сыртқа қолдану үшін (жаңа жапырақтар) тыныс жолдарының ауруларын, тері ауруларын, жәндік шағуды және инфекцияларды емдеуге қолданылған. Жапырақтары өте жас болса жеуге жарайды. Әнші құстар тұқымдарын, ал қояндар жапырақтарын жейді.

Химия

Plantago lanceolata құрамында актеозид (вербаскозид), цистанозид F, лавандулифолиозид, плантамажозид және изоактеозид сияқты фенилэтаноидтар бар. Одан әрі, оның құрамында аукубин және катапол иридоидты гликозидтері де кездеседі. Бұл иридоидты гликозидтер кейбір шөп жеуші жануарлар үшін өсімдікті жеуге жарамсыз етеді, бірақ басқалары оларға бейжай қарайды. Мысалы, Junonia coenia көбелегінің дернәсілдері P. lanceolata жапырақтарымен қоректенеді және иридоидты гликозидтерді жұтып алып, өздерін хищниктер үшін дәмсіз етеді.

Тіршілік ету ортасы

Plantago lanceolata өте құрғақ шалғындардан жаңбырлы ормандарға ұқсас ылғалды жерлерге дейін кездесе алады. Көбею жыныстық жолмен жүреді, тозаңның көп бөлігі жел арқылы таралады, бірақ кейде аралар да тозаңдастырады. Өсімдік жапырақтарындағы иридоид гликозидтері гусеницаларда жиналып, оларды жануарлар үшін дәмсіз етеді.

Ұнтақ көбелекпен жұқтыру

Podosphaera plantaginis – P. lanceolata-ны қоздыратын ұн тәрізді жегіш саңырауқұлақ. P. lanceolata популяцияларының барлығы осы ұн тәрізді жегіш саңырауқұлақтың бірнеше штаммымен зараптанады. Жұққан кезде бастапқыда белгілері шамалы болады. Бірнеше апта немесе айдан кейін жапырақтар мен сабақтың бүкіл бетін жабатын зақымданулар пайда болады, бұл оны көзге анық көрінеді. Жалпы алғанда, тұрақтылық фенотиптерінің әртүрлілігі жоғары популяциялар, әсіресе инфекция деңгейі жоғары болғанда, жоғары тіршілік ету деңгейіне ие болады. Шотландияның Эдинбург қаласында бұл ойын "Сағат бірдегі зеңбірек" деп аталады, себебі Эдинбург қамалынан күн сайын оқ атылады. Жазушы Шон Майкл Уилсон былай деп еске алады: "Мен Эдинбургте бала кезімде оны "Сағат бірдегі қару" деп аталатын қызықты ойын үшін пайдаланғанбыз. Сабақты иіп, түрлі түйіндейміз, оны жылдам тартып аламыз (сол қолды күшпен артқа тартып, оң қолды алға жылжытамыз), сосын сабақтың жоғарғы жағы шашады. Пиіііт! Оның қаншалықты алысқа ұшатынын көруге тырысатынбыз – қатты қызық болатын". Англияның батыс аймағында осы ойын "доптар" деп аталады. Ұлыбритания мен Ирландияда осы өсімдікпен ойналатын тағы бір ойын – конкерлердің бір түрі: бала өз сабағымен қарсыласының гүлшоғырын жылдам төмен қарай итеріп түсіруге тырысады. Бұл ойын Кентте "dongers" деп, ал Шотландияда "Carl doddies" (өсімдіктің өзімен бірге) деп аталады.