Кіріспе
АҚШ барлау қызметіндегі мемлекеттік құқық бұзушылықтарды тергейтін комитет. Чирк комитеті (ресми түрде – АҚШ Сенатының барлау қызметіне қатысты мемлекеттік операцияларды зерттеу жөніндегі таңдау комитеті) 1975 жылы Орталық барлау агенттігі (ЦРУ), Ұлттық қауіпсіздік агенттігі (НСА), Федералдық тергеу бюросы (ФБР) және Ішкі кіріс қызметі (IRS) жасаған құқық бұзушылықтарды терген АҚШ Сенатының таңдау комитеті болды. Айдахо штатының сенаторы Фрэнк Черч (D ID) төрағалық еткен комитет 1975 жылғы барлау саласындағы тергеулер сериясының бір бөлігі болды, бұл жыл "Барлау жылы" деп аталды, соның ішінде Палатадағы әріптес комитет – Пайк комитеті және президенттік Рокфеллер комиссиясы да кірді. Комитеттің жұмысы АҚШ Сенатының барлау жөніндегі тұрақты комитетінің құрылуына әкелді. Комитет ашқан ең сенімсіз деректердің қатарында MKULTRA операциясы бар, ол адамның санасын бақылау бойынша жүргізілген тәжірибелер аясында хабарсыз АҚШ азаматтарын есірткі және азаптауға тартқан; COINTELPRO, ол американдық саяси және азаматтық құқықтар ұйымдарына бақылау орнату және оларға араласуды қамтыды; сондай-ақ, "Отбасылық зергерлік бұйымдар" – шетелдік басшыларды жасырын түрде өлтіруге бағытталған ЦРУ бағдарламасы. Бұған қоса, SHAMROCK жобасы анықталды, онда ірі телекоммуникация компаниялары өз байланыс ақпаратын НСА-мен бөлісіп тұрған, және бұл сигналдық барлау агенттігінің бар екендігі алғаш рет ресми түрде жарияланды.
The Church Committee (formally the United States Senate Select Committee to Study Governmental Operations with Respect to Intelligence Activities) was a US Senate select committee in 1975 that investigated abuses by the Central Intelligence Agency (CIA), National Security Agency (NSA), Federal Bureau of Investigation (FBI), and the Internal Revenue Service (IRS). Chaired by Idaho Senator Frank Church (D ID), the committee was part of a series of investigations into intelligence abuses in 1975, dubbed the "Year of Intelligence", including its House counterpart, the Pike Committee, and the presidential Rockefeller Commission. The committee's efforts led to the establishment of the permanent US Senate Select Committee on Intelligence. The most shocking revelations of the committee include Operation MKULTRA, which involved the drugging and torture of unwitting US citizens as part of human experimentation on mind control; COINTELPRO, which involved the surveillance and infiltration of American political and civil rights organizations; and Family Jewels, a CIA program to covertly assassinate foreign leaders. It also unearthed Project SHAMROCK, a program in which the major telecommunications companies shared their traffic with the NSA, and officially confirmed the existence of this signals intelligence agency to the public for the first time.
Өмірбаян
1970 жылдардың басында баспасөзде барлау қызметіне қатысты бірқатар алаңдатарлық мәліметтер жарияланды. Бірінші болып 1970 жылдың қаңтарында әскери барлау офицері Кристофер Пайл АҚШ армиясының азаматтарды тыңдап, бақылағанын ашты. Сенатор Сэм Эрвиннің Сенатта жүргізген тергеулері одан да көп мәліметтерді жария етті. Содан кейін 1974 жылдың 22 желтоқсанында "Нью-Йорк Таймс" газеті Сеймур Херштің толығрақ мақаласын жариялады, онда жылдар бойы ЦРУ жүргізген операциялар, "көздің қарашығы" деп аталған құпия істерлер баяндалды. Шетелдік басшыларды өлтіруге жасалған қастандықтар мен шетелдік үкіметтерді құлатуға жасалған жасырын әрекеттер туралы алғаш рет хабарланды. Бұған қоса, мақалада барлау органдарының АҚШ азаматтарының саяси қызметі туралы ақпарат жинауға жасаған тырыстары талқыланды. 1975 жылдың 27 қаңтарында Сенат 82 дауысқа 4 қарсы дауыспен Шіркеу комитетінің құрылуын бекітті.
Шолу
Шіркеу комитетінің соңғы есебі 1976 жылғы сәуірде алты томдық болып жарияланды. Сенаттағы Шіркеу комитетінің тыңдауларының жеті томы да жарық көрді. Соңғы баяндама жарияланбас бұрын, комитет "Шетелдік басшыларды өлтіруге жасалған қастандықтар туралы" атты аралық баяндаманы жариялады, онда Заирдің Патрис Лумумбасын, Доминикан Республикасының Рафаэль Трухильосын, Оңтүстік Вьетнамның Нго Динь Диемін, Чилидің генерал Рене Шнайдерін және Кубаның Фидель Кастросын өлтіруге жасалған деген күдікпен қаралатын әрекеттер зерттелді. Президент Джеральд Форд Сенаттан баяндаманы жұртшылыққа жарияламауды сұрады, бірақ ол сәтсіз болды. Комитеттің ұсыныстары мен қысымымен Форд 11905-ші атқарушы бұйрыққа қол қойды (кейін 1981 жылы президент Рейганның 12333-ші атқарушы бұйрығымен алмастырылды), ол АҚШ санкциялаған шетелдік басшыларды өлтіруге тыйым салды. Бұдан өзге, комитет жасырын операциялар бойынша жеті зерттеу жүргізді, бірақ олардың тек Чилиге қатыстысы ғана "Чилидегі жасырын әрекеттер: 1963–1973" деген атпен жарияланды. Қалғандары ЦРУ-ның өтініші бойынша құпия сақталды. Бірақ комитеттің ең сенімсіз ашылуларының бірі – "Шамрок" операциясы болды, онда 1945 жылдан 1970-жылдардың басына дейін ірі телекоммуникация компаниялары өз ақпараттарын NSA-мен бөлісіп тұрды. Бұл операциядан алынған мәліметтер тікелей "Қара тізімге" жіберілді. 1975 жылы комитет президент Форд әкімшілігінің қарсылығына қарамастан, осы операцияның мән-жайларын біржақты түрде жариялауға шешім қабылдады. Шіркеу комиссиясы ақпарат алу процесін сынап, федералдық агенттіктерді өздерінің міндеттері мен жауапкершіліктерін орындамағаны үшін айыптады және қастандыққа қатысты жүргізілген тергеудің жеткіліксіз болғанын тұжырымдады.
Поштаны ашу
Шіркеу комитеті 1950-ші жылдардан бастап ЦРУ мен Федералдық тергеу бюросы 1973 жылы (HTLINGUAL деп аталатын) бағдарлама тоқтатылғанға дейін 215 000-нан астам хатты ұстап, ашып, фотоға түсіргенін анықтады. Бұл бағдарламаның барлығы "поштаны бақылау" бағдарламасы аясында жүзеге асырылды (поштаны бақылау – үкіметтің ордер не хабарлау қажеттілігі болмастан, конверт немесе қораптың сыртындағы, оның ішінде жөнелтуші мен алушының атын қоса, барлық ақпаратты тіркеу процесі). Шіркеу комитетінің баяндамасында ЦРУ АҚШ пошта қызметіне үкімет агенттері хаттарды ашатынын білдірмеуге ерекше көңіл бөлгені анықталды. ЦРУ агенттері хаттарды ашу үшін жеке бөлмеге көшіріп не кейде конверттерді түнде портфельге не пальто қалтасына салып, пошта қызметкерлерін жаңылыстыру үшін ашқан.
Форд әкімшілігі мен Чирк комитет
1975 жылы 9 мамырда Шіркеу комитеті ЦРУ директорының міндетін атқарушы Уильям Колбиді шақыруға шешім қабылдады. Сол күні Фордтың бас кеңесшілері (Генри Киссинджер, Дональд Рамсфелд, Филип Бухен және Джон Марш) Колбиге куәлік берудің орнына баяндама жасауға рұқсат беру жөнінде ұсыныс дайындады, сондай-ақ оған тек жалпы мәселелерді талқылауға рұқсат етілді, ал нақты құпия операциялар туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді, шындыққа жақын болжамдардан басқа, айтудан аулақ болу керек болды. Бірақ Шіркеу комитетінің тыңдау шақырып, Колбидің куәлігін талап етуге толық құқығы болды. Форд және оның бас кеңесшілері Колбиді тыңдауға дайындау үшін онымен кездесті. Колби былай деді: "Соңғы екі айда американдық барлау қызметі қауіпке ұшырады. ЦРУ-ға тікелей қатысты немесе тіпті ЦРУ-ның толыққанды заңды қызметі туралы айтылған кез келген жаңалықты қоршаған, тіпті гистериялық қызығушылық, АҚШ құпия барлау операцияларын жүргізе ала ма деген сұрақ тудырды".
Салдары
Шіркеу комитетінің және Пайк комитетінің тергеулерінің нәтижесінде туындаған саяси қысымға байланысты президент Джеральд Форд 11905-ші атқару бұйрығын шығарды. Бұл бұйрық саяси төңкерістерге тыйым салды: "Америка Құрама Штаттары үкіметінің ешбір қызметкері саяси төңкерістерге қатыспауы тиіс немесе оларды жоспарлауға араласпауы тиіс". Сенатор Черч бұл қадамды сынға алып, кез келген болашақ президент осы бұйрықты тағы бір атқару бұйрығымен оңай күштен шығара немесе өзгерте алатынын айтты. Сонымен қатар, президент Джимми Картер 12036-шы атқару бұйрығын шығарды, ол 11905-ші атқару бұйрығын кейбір жағынан кеңейтті. Консервативті «Америкалық көрермен» журналының редакторы Р. Эмметт Тиррелл комитет «ЦРУ агенттері мен операцияларын сатқандық танытты» деп жазды. Комитетке есімдер ұсынылмағандықтан, жариялауға ешкім болған жоқ, бұл кейіннен ЦРУ директоры Джордж Буш Х.У. растады. Дегенмен, сенатор Джим МакКлюр 1980 жылғы сайлауда Черчтің жеңіліске ұшырауы кезінде осы айыптауды пайдаланды. Мұндай сынға жауап ретінде комитеттің бас кеңесшісі Фредерик А.О. Шварц-младший Азиз З. Хукпен бірлесіп жазылған кітап арқылы Буш әкімшілігінің 9/11 оқиғасын «Солтүстік Атлантиканың осы жағында бұрын-соңды болмаған» «монархиялық талаптарды» жасау үшін пайдаланғанын айыптады. 2006 жылдың қыркүйек айында Кентукки университеті «Кім тыңшыларды қадағалайды? Ақпараттық қызмет және американдықтардың құқықтары» атты форум өткізді. Форумға екі демократ комитет мүшесі – АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті Уолтер Мондейл және Кентукки штатының бұрынғы сенаторы Уолтер «Ди» Хаддлстон, сондай-ақ Шварц қатысып, комитеттің жұмысы, оның тарихи әсері және оның бүгінгі қоғаммен байланысы туралы талқылады.