Кіріспе

Колумбияның Тунья қаласы (ˈtuŋxa) – Колумбияның Анды тауларының шығыс сілемдерінде, Алтиплано Кундибоясенсе аймағында, Боготадан солтүстік-шығысқа қарай 130 шақырым жерде орналасқан муниципалитет және қала. 2018 жылы муниципалитетте 172 548 адам тұрды. Діни және тарихи жерлерге қоса, қалада бірнеше халықаралық деңгейдегі фестивальдер өтеді және Вилла-де-Лейва, Пайпа және Сьерра-Невада-дель-Кокуй сияқты аймақтық туристік орындарға бағыт беруші ірі торап болып табылады. Бұл Туньяны Богота мен Санта-Мартаға, сондай-ақ Оңтүстік Американың солтүстік және оңтүстік бөліктерін байланыстыратын Панамерикандық тас жолындағы тоқтау орны етеді.

Колумбқа дейінгі дәуір

Алтиплано Кундибояценседегі адам қонысының ең алғашқы дәлелі шамамен 12 000 жыл бұрын дауланған. Гомус Текуэндама бұл аймақты б.з.д. 6375 жылы мекендеген. Археологтар аймақта қол сүйектерімен қоса адам қаңқаларын тапты. Көптеген археологиялық жаңалықтар қазіргі қала аумағында, шамамен б.з.д. 150 жылына жатқызылған күйде табылды. Біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында бұл аумақты муиска халқы мекендеген, олар чибча тілінде сөйлеген және Орталық Америкадан Панама арқылы Анд аймағына көшіп келген. Муискалар өз дінін, күнтізбесін және мифологиясын дамытқан. Аңыздарға сәйкес, солтүстік муискалардың астанасын Рамирикиден Туньяға, кейін Хунза деп аталған жерге қатыгез кацик және пайғамбар Горанчаха көшірген.

Ертедегі муискалар

Көктемдер арасында жиі шайқастар болған дәуірде, аймаққа бейбітшілік ұсынылып, барлық көктемдерді басқару үшін жоғарғы басшыны таңдау туралы келісім жасалды. Рамирикиден келген Хунзахуа сайланды. Оның конфедерациясының астанасы Хунза деп аталды. Хунзахуа хоа ("үлкен мырза", Мюикиттадан билік еткен психипквамен бірдей мағынаны білдіреді) атағын алды және Чикамочадан Фусагасугаға дейін, Льянос-де-Сан-Хуаннан Панче және Музо шекараларына дейін, Велес аумағын қоса алғанда билік етті. Бұл муискаларды, әсіресе тіл және дін жағынан біріктіруге көмектесті, бірақ Зипа Сагуаманчика Гуатавита көктемімен туындаған даулар салдарынан бұл бірлік бұзылды.

Кейінгі муискалар (1490-1539)

Сагуаманчика 50 000 сарбазымен Гуатавита мен Чоконтаны кесіп өтіп, Хоа Мичуаға үлкен шабуыл жасауға шешім қабылдады, осыдан кейін шайқас Чоконта шайқасы деп аталды. Мичуа оған қарсы тұрды, оған Сагуаманчикадан екі есе көп әскер көмектесті, үш сағатқа жуық шайқасып, екі басшыны да өлтірді. Баката мен Хунза арасындағы шиеленісті кезеңде жаңа хоа, Еуканем тағайындалды. 1514 жылы Еуканем жаңа психипква Немекененің кеңею ниеттерін білді. Ол Гамеза, Сугамукси, Тундама және Сачика касиктерінен оның әскерін нығайтуға көмектесуін сұрады. Вентакемада шайқас болды, Немекен жеңіске жеткізіп жатқанда, ол қаза тапты және оның әскері шегінді. Ирака қолдауын кері алды, ал Еуканем испандықтар келгенде аяқталуы тиіс бітімге қол жеткізді. Еуканем еуропалықтардың оның жеріне жақын екенін білгенде, Хунзада қалуға шешім қабылдады және басқыншыларға қарсы кез келген шабуылдан сақтанды. Ол қатаң жазалау шараларымен конкистадорларға өзінің штаб-пәтеріне жол көрсетуге тыйым салды және олар оған жақындап келе жатқанын білгенде, оларға сыйлықтар мен бейбітшілік елшілерін жіберді, оның қазыналарын жасырып, оларды тоқтатуға үміттенді.

Гунзаның испандықтармен ашылуы (1537)

Гонсало Хименес де Кесада 1536 жылғы сәуірде Санта-Мартадан Андыға алғашқы маңызды экспедициямен аттанды. Оның басты мақсаты – Эль-Дорадоны тауып, жаулап алу еді. Айлар бойы саяхаттағаннан кейін ол Альтиплано Кундибоясенседе көптеген муиска қасиеттерімен кездесті. Іздеу барысында ол Сомондоко мен Льянос аймақтарындағы зүбержад пен басқа да қазыналар туралы ақпарат алды. 1537 жылғы 20 тамызда жаулап алушылар жылқылар мен иттің көмегімен келді. Хименес де Кесада Кэмуенчатоханың резиденциясына жетіп, оны креслода, алтынмен әшекейленген киімде отырған күйі тапты, ал оның серіктері қашып кетіп, оны жалғыз қалдырған еді. Алтын, зүбержад және қымбат маталар тәркіленді. Бұл жаулап алу Сан-Агустин монастырының салынуына дейін болған жерде өтті. Кэмуенчатоха Суэскаға жеткізілді, оның қалған қазынасын қайда жасырғанын айтады деген үмітпен. Ол немересі Акиминзакеге билігін тапсырып, Рамирикиге зейнетке шығып, сол жерде қайтыс болды.

Хунзаға шабуыл (1538-1539)

Аумаққа испандықтардың шапқыны Хименес де Квесада Кэмуенчатоханы тұтқындаған кезде басталады, оның орнын жас Акиминзаке басады. Ол және оның тайпасы Эрнан Перес де Квесадамен енкоменда ретінде алынды. Жаңа заке испандықтарға қарсы озбырлық танытпады, кейіннен католиктік дінге өтті. Испандықтардың үздіксіз және көптеген талаптары муиска халқының арасында наразылық тудырды. Акиминзаке Гамеза кацигінің қызымен некелесуін растауы керек еді, сондай-ақ көптеген басшылар осы салтанатты рәсімге қатысуға шешім қабылдады. Перес де Квесадаға бұл мүмкіндік көтеріліс үшін пайдаланылатыны туралы ақпарат келді, ол Акиминзаке және барлық касиктерді, оның ішінде Тока, Мотавита, Самака, Турмеке және Сутамарчаннан тұтқындап, өлім жазасына кесті. 1540 жылы заке басы кесілді, оның өлімі Хунза закелері әулетінің соңына белгі берді. Бұл сонымен қатар, жаңа Тунья провинциясы бойынша енкомендалардағы жергілікті халықтың ыдырауы мен таралуына нұсқау береді.

Қаланың негізі (1539-16 ғасыр)

Испанияның Тунья қаласы Кэмуенчатоха жерінде салынды, кейіннен сол жерге Сан-Агустин монастыры орнатылды. Капитан Гонсало Суарес Рендон 1539 жылдың 6 тамызында қаланың бас алаңын, сондай-ақ алаң төңірегіндегі шіркеу мен қоғамдық ғимараттарға арналған аулаларын салды; 1550 жылы қаланың жоспары бекітілді. Сол жылы францискандықтар қалаға келді, бір жыл өткен соң доминикандықтар, 1585 жылы августиндықтар және 1611 жылы иезуиттер келді. Қала іргесіне 77 аула салынып, бөлінді, сонымен қатар 70 көкөніс бақшасы, 11 шаруашылық және 44 мал төлеу орны салынды. Колониялық дәуірде метистер мен үндістерді қабылдау үшін тек 1616 жылға дейін екі приход құрылды: оңтүстік-батыста Санта-Барбара, ал солтүстікте Лас-Ньевес.

Қауіпсіздік және өмір сүру жағдайлары

Халықаралық қылмыстың алдын алу орталығының 2010 жылғы есебіне сәйкес, Тунья Колумбиядағы ең төменгі қанқұйлылық деңгейіне ие және Латын Америкасы бойынша орташа көрсеткіштен де төмен. 2015 жылы 100 000 тұрғынға шаққанда 2 адам өлтірілгені, қаланың Америкадағы ең қауіпсіз қалалардың бірі екенін көрсетеді. Басқа дереккөздердің мәліметінше, бұл көрсеткіш еліміздің орташа көрсеткішінен төрт есе кем. Тунья – қауіпсіз қаланың жарқын мысалы.

Сауда орталықтары

Unicentro – Jumbo және Cinemark кинотеатрлары бар, көптеген дүкендері бар сауда орталығы. Viva – Grupo Éxito тобының сауда орталықтарының бренді.

Спорт

Қалада екі кәсіби футбол командасы бар: Бояка Чико және Патриотас Ф.К.. Командалар Колумбияның кәсіби футбол А лигасынде ойнайды. Олар өз ойындарын қаланың солтүстігіндегі Ла-Индепенденсия стадионында өткізеді. Стадион 2009 жылғы Либертадорес кубогына дайындалып қайта жаңартылды, көрермендер сыйымдылығы 20 630 адамға дейін ұлғайтылды және ФИФА стандарттарына сай келді. Қала 2008 жылы Оңтүстік Американың 20 жасқа дейінгі футзал кубогын қабылдады, онда Бразилия чемпион атанды. Колумбия турнирде төртінші орынды иеленді. Қалада "Патриотас" деп аталатын кәсіби баскетбол командасы бар, ол Saludcoop Invitational Cup турнирінде ойнайды. Бұл команда өз матчтарын 5000 көрерменге дейін сыйымдылық бар муниципалитет Колизейінде өткізеді.