Қосымша мәдениеттер мен тілдердің қалыптасуынан туған этностар
Creole peoples
Креол этностары: мәдени, тілдік қанастықтан пайда болған халықтар. Колонизация кезінде қалыптасқан, әртүрлі этникалық топтардың ұрпақтары. Тіл мен этникалық үзіліс – тәуелсіз процестер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аралас мәдени және тілдік шығу тегінен пайда болған этностар.
Ethnic groups formed from mixed cultural and linguistic ancestry
Креол халықтары әлемдегі әртүрлі этностық топтарды білдіруі мүмкін. Бұл термин әртүрлі мағыналарда қолданылған, көбінесе аймақтар арасында қайшылықтар тудырып, мағынасы өзгеріп отырады. Креолдар этникалық құрамы мен араласуы жағынан әртүрлі, және олардың көптегені дербес этникалық ерекшеліктерін қалыптастырды. Креаль тілдерінің дамуы кейде креол этникалық үлгілерінің пайда болуымен байланысты деп жаңылысады; алайда, екі процесс тәуелсіз жүреді. Кейбір жерлерде олар еуропалық отаршылдық кезеңде, бұрын оларға тиесілі болмаған отарлық аумаққа әртүрлі тілдік және мәдени ортадан келген адамдардың жаппай қоныс аударуы мен тұрақты байланыс нәтижесінде қалыптасқан этностық топтар болып табылады. Бұл процесс креолизация деп аталады, ол креол этногенезіне ұласатын қарқынды әлеуметтік өзгерістермен сипатталады.
Creole peoples may refer to different ethnic groups around the world. The term has been used with various meanings, often conflicting or varying from region to region. Creole peoples vary widely in ethnic background and mixture and many have since developed distinct ethnic identities. The development of creole languages is sometimes mistakenly attributed to the emergence of Creole ethnic identities; however, the two developments occur independently. In some places, they are ethnic groups formed during the European colonial era, from the mass displacement of peoples brought into sustained contact with others from different linguistic and cultural backgrounds, who converged onto a colonial territory to which they had not previously belonged. This process, known as creolization, is characterized by rapid social flux regularized into Creole ethnogenesis.
Аляска
Аляска креолдары, кейде ағылшын тілінде «криол» деп жазылады (орыс тіліндегі «креол» сөзінен), – бірегей халық. Олар 18 ғасырдың соңында сибірлік орыс промысленниктері мен алеут және эскимос әйелдерінің араласуы нәтижесінде пайда болды. Бұл халық Ресей Америкасы және Солтүстік Тынық мұхиты аймағының экономикасында маңызды рөл атқарды.
Alaskan Creole, sometimes colloquially spelled "Kriol" in English (from Russian креол), are a unique people who first came about through the intermingling of Sibero Russian promyshlenniki men with Aleut and Eskimo women in the late 18th century and assumed a prominent position in the economy of Russian America and the North Pacific Rim.
Чесапик колониялары
Атлантикалық креол – тарихшы Ира Берлиннің 16 және 17 ғасырларда Ангола мен Орталық Африкадан шыққан, Африка, Еуропа және кейде Кариб теңізімен мәдени немесе этникалық байланысы бар адамдар тобын сипаттау үшін қолданған термині. Осы адамдардың бір бөлігі 1660 жылға дейін Американы еуропалықтар отарлау кезінде құлдардың бірінші буыны ретінде Чесапик колонияларына келді. Кейбіреулері Солтүстік Америкаға келмес бұрын (немесе жеткізілмес бұрын) Еуропада немесе Кариб аймағында тұрып, жұмыс істеген. Мұндай адамдардың мысалы – Джон Панч және Эммануэль Дриггус (оның тегі, мүмкін, Родригестен шыққан). Сонымен қатар, колониялардың алғашқы қоныстану кезінде колонияларда иммигранттардың балаларын жиі "креол" деп атаған. Бұл Чесапик колонияларында жиірек кездеседі.
Atlantic Creole is a term coined by historian Ira Berlin to describe a group of people from Angola and Central Africa in the 16th and 17th centuries with cultural or ethnic ties to Africa, Europe, and sometimes the Caribbean. Some of these people arrived in the Chesapeake Colonies as the Charter Generation of slaves during the European colonization of the Americas before 1660. Some had lived and worked in Europe or the Caribbean before coming (or being transported) to North America. Examples of such men included John Punch and Emanuel Driggus (his surname was likely derived from Rodrigues). Also, during the early settlement of the colonies, children born of immigrants in the colonies were often referred to as "Creole". This is found more often in the Chesapeake Colonies.
Луизиана
АҚШ-та «Луизиана креолдары» термині Луизиана аймағы 1803 жылы Луизиана сатып алыну арқылы АҚШ құрамына кіргенге дейін француз Луизианасы және испан Луизианасы (Жаңа Испания) қоныс аударушыларының кез келген нәсілінен немесе олардың қоспасынан тараған адамдарды білдіреді. Бұл термин де, этникалық топ та 16 ғасырда Кариб теңізінде пайда болған ұқсас қолданыстан туындаған, ол француз, испан және португал колонияларында туған адамдарды Кариб теңізінен тыс жерлерде туған жаңа келгендерден ажыратқан. Елдің басқа аймақтарындағы кейбір авторлар бұл терминді тек аралас нәсілді адамдарға қатысты деп жаңылысқан, бірақ бұл Луизианадағы дәстүрлі қолданыс емес. Луизианада «креол» термині алғаш рет Луизианада туған адамдарды сипаттау үшін қолданылды, олар осы терминді жаңадан келген иммигранттардан өзгешелеу үшін пайдаланды. Бұл нәсілдік немесе этникалық белгі емес, ол «Жаңа дүниеде туған» дегенмен синонимді болды, кез келген этникалық тектен туған адамдарды – ақ, африкалық немесе олардың кез келген қоспасын – еуропалық иммигранттардан және Африкадан әкелінген құлдардан ажырату мақсатында қолданылды. Кейіннен бұл термин жаңадан келген ағылшын-американдықтар креольдікті, яғни креол болу сапасын, нәсілдік араласумен байланыстыра бастағаннан кейін нәсілдік сипатқа ие болды. Бұл көптеген ақ креолдардың бұл терминнен бас тартуына себеп болды, себебі бұл терминнің нәсілдік аралас шыққандығын көрсетуіне және осылайша олардың күнкөрісіне немесе әлеуметтік мәртебесіне қауіп төндіруіне қорқыныш болды. Кейінгі авторлар кейде француз креолдарын (еуропалық текті), түсті креолдарды (аралас этникалық текті) және кейде африкалық креолдарды (негізінен африкалық текті) ажыратады; алайда, бұл санаттар кейінірек ойлап табылған, ал 18, 19 және 20 ғасырдың басындағы негізгі құжаттар «креол» сөзін қосымша анықтамасыз қолданады. Испан және неміс текті креолдар да бар, ал испан креолдары бүгінде Isleños және Malagueños ретінде сақталып қалды, олардың екеуі де Оңтүстік Луизианада кездеседі. Дегенмен, креолдардың барлық нәсілдік категориялары – кавказдық, аралас нәсілдік, африкалық, американдық тумалар – өздерін тек креол деп санайды және осылай атайды, бұл көптеген басқа франкофондық және ибероамерикандық мәдениеттердегі ортақтық, олар АҚШ тарихында және Солтүстік Еуропаның әртүрлі мәдениеттерінен келген үлкен халықтары бар басқа елдердегідей қатаң нәсілдік бөліністерден қалады. Бұл нәсілдік бейтараптық бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, өйткені көптеген креолдар этностық мәдениеттің бір бөлігі болу үшін нәсілді фактор ретінде пайдаланбайды. Бүгінде акадиялықтардың ұрпақтары көбінесе «каджун» деп аталады және осылай өзін таниды, бұл сөз акадиялық сөзінен туындаған, француз канадалық қоныс аударушыларды ата-бабалары ретінде көрсетеді. «Каджун» мен «креолдар» арасындағы айырмашылық бұрынғыдан қазіргіде күштірек, себебі американдық нәсілдік идеологиялар «креол» сөзінің мағынасына қатты әсер етті, сондықтан Луизиана тұрғындары арасында сөздің нақты анықтамасы туралы бірауыздан келісім жоқ. Бүгінде көптеген адамдар кез келген франкофондық еуропалық адамды каджун деп, ал кез келген африкалық франкофонды креол деп санайды – бұл 19 ғасырда танылмаған жалған болжам. Кейбіреулер «креол» термині аристократиялық қала тұрғындарына, ал «каджун» – франкофондық жұмысшы табының аграрлық мүшелеріне қатысты дейді, бірақ бұл салыстырмалы түрде жаңа айырмашылық. Креолдар кез келген нәсілден болуы мүмкін және қалалық немесе ауылдық аймақта өмір сүруі мүмкін. Осылайша, Оңтүстік-Батыс Луизиананың креол мәдениеті Нью-Орлеанның креол мәдениетіне қарағанда Акадианадағы басым мәдениетке көбірек ұқсас. Жер аумақтары Нью-Орлеанс және өзен бойында бірімен-бірі жапсасып жатса да, каджун/креол мәдениеті мен тілі Луизиананың оңтүстік жағалауы бойымен батысқа қарай таралып, Лафайетті қоршаған Нью-Орлеанның оңтүстік-батысындағы аудандарға, Кроули, Эббивиллге дейін және Луизиананың күріш белдеуіне жақын Шарль көлі мен Техас шекарасына дейін шоғырланған. Луизиана креолдары тарихи түрде әртүрлі тілдерде сөйлеген; бүгінгі таңда ең танымал тілдерге Луизиана француз және Луизиана креол тілдері жатады. («Креол» халқы мен «креол» тілі арасында айырмашылық бар. Барлық креолдар креол тілінде сөйлемейді, көбі француз, испан немесе ағылшын тілдерін негізгі тілдері ретінде қолданады.) Креол тілінде сөйлеу «американданудың» жалғасуымен азайып барады. Көптеген креол лексикалық бірліктері халық мәдениетіне еніп кетті. Традициялық креол тілі тілді сақтап қалуға ниеттенген отбасылардың арасында немесе Жаңа Орлеанның төменгі аймақтарындағы Сент-Джеймс және Сент-Джон округтерінде, неміс иммигранттары алғаш қоныстанған жерлерде (сондай-ақ «Неміс жағажайы» немесе La Côte des Allemands деп белгілі) сөйленеді, олар француз отарлаушыларын ашаршылықтан сақтап қалды және олармен бірге келген көшпенділерден әкелген француз және креол тілдерін сауда тілі ретінде пайдаланды. Креолдар көбінесе рим-католик дінін ұстанады және 1722 жылы Урсулин қарындастарының келуімен басталған алғашқы отарлау кезеңінен қалған дәстүрлі француз және испан мәдениетіне ие, оларға бұрын келген Әулие Жүрек қарындастары қосылды және олармен бірінші монастырь салынғанға дейін бірге өмір сүрді, ақшасы Франция коронасынан алынды. (Екі орден де 2010 жылы қыздарды оқытуды жалғастыруда). Жаңа Орлеан мәдениеті туралы алғашқы зерттеушілер сипаттаған «жанды латын мінезі» испан мұрағаты бар креолдарды да қамту үшін кең ауқымды жалпыламалар жасады. Еуропалық отарлаушылардың, құлдардың және американдық тумалардың араласуынан туған аралас нәсілді креолдар отарлау кезеңінде құл абыздарының келуімен пайда болды. Көптеген креолдар, нәсіліне қарамастан, ортақ мәдениетті бөліседі деп санайды. Луизиана емес адамдар мұны жиі бағаламайды және барлық креолдар аралас нәсілді деп есептейді, бұл тарихи тұрғысынан дұрыс емес. Луизиана креолдары сонымен қатар криоллос деп аталды, бұл испан тілінен алынған сөз, «жасалынған» деген мағынаны білдіреді және француз үкіметінен кейін Жаңа Орлеан аймағындағы екі креол тобын ажырату үшін қолданылды. Аралас нәсілді және еуропалық креол топтары көптеген дәстүрлер мен тілдерді бөліседі, бірақ олардың әлеуметтік-экономикалық тамырлары Луизиана тарихының бастапқы кезеңінде ерекшеленді. Шындығында, француз сөзі Créole португал сөзі Crioulo-дан шыққан, ол Испанияға қарағанда Америкада туған адамдарды сипаттады. Бұл термин көбінесе «Жаңа Орлеан аймағына қатысты» дегенді білдіру үшін қолданылады, бірақ бұл да тарихи тұрғысынан дұрыс емес. Луизиана аумағының барлық аймақтарындағы адамдар, pays des Illinois-ті қоса алғанда, өздерін креолдар деп таныды, бұл Мемлекеттік француз тіліндегі қауіпті жағдайдың жалғасуымен дәлелденеді.
In the United States, the words "Louisiana Creole" refers to people of any race or mixture thereof who are descended from colonial French La Louisiane and colonial Spanish Louisiana (New Spain) settlers before the Louisiana region became part of the United States in 1803 with the Louisiana Purchase. Both the word and the ethnic group derive from a similar usage, beginning in the Caribbean in the 16th century, which distinguished people born in the French, Spanish, and Portuguese colonies from the various new arrivals born in their respective, non Caribbean homelands. Some writers from other parts of the country have mistakenly assumed the term to refer only to people of mixed racial descent, but this is not the traditional Louisiana usage. In Louisiana, the term "Creole" was first used to describe people born in Louisiana, who used the term to distinguish themselves from newly arrived immigrants. It was not a racial or ethnic identifier; it was simply synonymous with "born in the New World," meant to separate native born people of any ethnic background—white, African, or any mixture thereof—from European immigrants and slaves imported from Africa. Later, the term was racialized after newly arrived Anglo Americans began to associate créolité, or the quality of being Creole, with racially mixed ancestry. This caused many white Creoles to eventually abandon the label out of fear that the term would lead mainstream Americans to believe them to be of racially mixed descent (and thus endanger their livelihoods or social standing). Later writers occasionally make distinctions among French Creoles (of European ancestry), Creoles of Color (of mixed ethnic ancestry), and occasionally, African Creoles (of primarily African descendant); these categories, however, are later inventions, and most primary documents from the eighteenth, nineteenth and early twentieth centuries make use of the word "Creole" without any additional qualifier. Creoles of Spanish and German descent also exist, and Spanish Creoles survive today as Isleños and Malagueños, both found in southern Louisiana. However, all racial categories of Creoles from Caucasian, mixed racial, African, to Native American tended to think and refer to themselves solely as Creole, a commonality in many other Francophone and Iberoamerican cultures, who tend to lack strict racial separations common in United States History and other countries with large populations from Northern Europe's various cultures. This racial neutrality persists to the modern day, as many Creoles do not use race as a factor for being a part of the ethno culture. being explicitly described as "Creoles." Today, however, the descendants of the Acadians are more commonly referred to as, and identify as, 'Cajuns'—a derivation of the word Acadian, indicating French Canadian settlers as ancestors. The distinction between "Cajuns" and "Creoles" is stronger today than it was in the past because American racial ideologies have strongly influenced the meaning of the word "Creole" to the extent that there is no longer unanimous agreement among Louisianians on the word's precise definition. Today, many assume that any francophone person of European descent is Cajun and any francophone of African descent is Creole—a false assumption that would not have been recognized in the nineteenth century. Some assert that "Creole" refers to aristocratic urbanites whereas "Cajuns" are agrarian members of the francophone working class, but this is another relatively recent distinction. Creoles may be of any race and live in any area, rural or urban. The Creole culture of Southwest Louisiana is thus more similar to the culture dominant in Acadiana than it is to the Creole culture of New Orleans. Though the land areas overlap around New Orleans and down river, Cajun/Creole culture and language extend westward all along the southern coast of Louisiana, concentrating in areas southwest of New Orleans around Lafayette, and as far as Crowley, Abbeville, and into the rice belt of Louisiana nearer Lake Charles and the Texas border. Louisiana Creoles historically spoke a variety of languages; today, the most prominent include Louisiana French and Louisiana Creole. (There is a distinction between "Creole" people and the "creole" language. Not all Creoles speak creole—many speak French, Spanish, or English as primary languages.) Spoken creole is dying with continued 'Americanization' in the area. Most remaining Creole lexemes have drifted into popular culture. Traditional creole is spoken among those families determined to keep the language alive or in regions below New Orleans around St. James and St. John Parishes where German immigrants originally settled (also known as 'the German Coast', or La Côte des Allemands) and cultivated the land, keeping the ill equipped French Colonists from starvation during the Colonial Period and adopting commonly spoken French and creole (arriving with the exiles) as a language of trade. Creoles are largely Roman Catholic and influenced by traditional French and Spanish culture left from the first Colonial Period, officially beginning in 1722 with the arrival of the Ursuline Nuns, who were preceded by another order, the sisters of the Sacred Heart, with whom they lived until their first convent could be built with monies from the French Crown. (Both orders still educate girls in 2010). The "fiery Latin temperament" described by early scholars on New Orleans culture made sweeping generalizations to accommodate Creoles of Spanish heritage as well as the original French. The mixed race Creoles, descendants of mixing of European colonists, slaves, and Native Americans or sometimes Gens de Couleur (free men and women of colour), first appeared during the colonial periods with the arrival of slave populations. Most Creoles, regardless of race, generally consider themselves to share a collective culture. Non Louisianans often fail to appreciate this and assume that all Creoles are of mixed race, which is historically inaccurate. Louisiane Creoles were also referred to as criollos, a word from the Spanish language meaning "created" and used in the post French governance period to distinguish the two groups of New Orleans area and down river Creoles. Both mixed race and European Creole groups share many traditions and language, but their socio economic roots differed in the original period of Louisiana history. Actually, the French word Créole is derived from the Portuguese word Crioulo, which described people born in the Americas as opposed to Spain. The term is often used to mean simply "pertaining to the New Orleans area," but this, too, is not historically accurate. People all across the Louisiana territory, including the pays des Illinois, identified as Creoles, as evidenced by the continued existence of the term Créole in the critically endangered Missouri French.
Миссисипи
Миссисипи шығанағының жағалау аймағында креолдардың көп саны қоныстанған, әсіресе Кристиан, Галфпорт, Билокси және Паскагулада. Паскагулада тарихы жазылған Креоль-таун деген қауым орналасқан. Осы жерде тұратындардың көпшілігі католик дінін ұстанады және креол, француз және ағылшын тілдерін қолданады.
The Mississippi Gulf Coast region has a significant population of Creoles—especially in Pass Christian, Gulfport, Biloxi, and Pascagoula. A community known as Creoletown is located in Pascagoula, with its history on record. Many in this location are Catholic and have also used the Creole, French. and English languages.
Техас
Колониялық Техаста "креол" (криолло) термині ескі дүниеден келген африкалықтар мен еуропалықтарды, жаңа дүниеде туған ұрпақтарынан – креолдардан ажыратқан; олар Жаңа Испанияның Техас провинциясының азаматтар тобын құрады. Техас креол мәдениеті «ранчо» (креол ранчолары) төңірегінде қалыптасты, оларға көбінесе африкалық, испан немесе метис тегінен шыққан вакерос (каубойлар) және Тлаксалан науатлдары қатысты, олар Техастың оңтүстік-шығысында және Батыс Луизианада бірнеше елді мекендер құрды (мысалы, Лос-Адейс). Техас креолдары 1600 жылдардан бері Техаста болып келеді; олар шығыс Техастағы испан гарнизондарында әскер қызметін атқарды. «Қара техасшылар» деп те аталатын Техас креолдарының буындары Техас тарихының кейінгі кезеңдерінде маңызды рөл атқарды: Мексика Техасы, Техас Республикасы және Америка Техасы. Аргентинада криолло термині қазіргі уақытта колониялық дәуірде осы аумақта болған ата-бабалары бар адамдарды білдіреді, олардың этникалық жатақтығына қарамастан. Бұл ережеден тек қара терілі африкалықтар мен қазіргі тамырғы халықтар ғана тыс қалады. Криолло сөзі француз тіліндегі креол сөзінің түбірі және туыс сөзі болып табылады.
In colonial Texas, the term "Creole" (criollo) distinguished old world Africans and Europeans from their descendants born in the new world, Creoles; they composed the citizen class of New Spain's Tejas province. Texas Creole culture revolved around "'ranchos" (Creole ranches), attended mostly by vaqueros (cowboys) of African, Spaniard, or Mestizo descent, and Tlaxcalan Nahuatl settlers, who established a number of settlements in southeastern Texas and western Louisiana (e. g. Los Adaes). Black Texas Creoles have been present in Texas ever since the 1600s; they served as soldiers in Spanish garrisons of eastern Texas. Generations of Black Texas Creoles, also known as "Black Tejanos", played a role in later phases of Texas history: Mexican Texas, Republic of Texas, and American Texas. In Argentina, in an ambiguous ethnoracial way, criollo currently is used for people whose ancestors were already present in the territory in the colonial period, regardless their ethnicity. The exception are dark skinned African people and current indigenous groups. The word criollo is the origin and cognate of the French word creole.
Испандық Америка
Растық негіздемедегі касталық жүйе 16 ғасырдан бері Америкадағы испан вице-корольдіктерінде күшіне енген. Испанияның алғашқы отаршылдық кезеңінде испандықтар перспективалы ассимиляцияға ұмтылған жергілікті тұрғындарды білім беру және идеологиялық тұрғыдан баулу саясатын қолданды. Олар отарлық басшылыққа қабылданып, кейде Испанияда да қалды. Осы ассимиляцияланған басшылардың ұрпақтарының арасында ацтектерден тараған Моктесума де Тультенго да бар. 19 ғасырға қарай, осы кемсітушілік пен американдық революцияның, сондай-ақ Ағартушылықтың идеялары испандық американдық криол элитасын испан билігіне қарсы бүлікке жетеледі. Төменгі таптардың қолдауымен олар Испаниямен испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарында (1810–1826) күресті, нәтижесінде Америкадағы бұрынғы испан империясы бірқатар тәуелсіз республикаларға ыдырады.
The racially based caste system was in force throughout the Spanish viceroyalties in the Americas, since the 16th century. During the early Spanish colonial period the Spaniards had a policy selecting promising assimilationist Indigenous to educate and indoctrinate. They were accepted into the colonial leadership but sometimes remained in Spain. Among the descendants of these assimilated sons of chiefs are the Aztec descended Moctezuma de Tultengo. By the 19th century, this discrimination and the example of the American Revolution and the ideals of the Enlightenment eventually led the Spanish American Criollo elite to rebel against the Spanish rule. With the support of the lower classes, they engaged Spain in the Spanish American wars of independence (1810–1826), which ended with the break up of the former Spanish Empire in the Americas into a number of independent republics.
Малайзия экоөңірі
Испандық Шығыс Үндістан аралдарында туған, таза испан тегінен шыққан адамдар Insulares ("арал тұрғындары") немесе Criollos деп аталды. Аралдардағы испандық американдықтардың көпшілігі де таза испан тегінен болғанымен, олар испандық Америкадан келген көптеген метистер мен кастицолармен бірге Шығыс Үндістанда тұрғандықтары үшін "американдар" деп жіктеліп саналды.
Persons of pure Spanish descent born in the islands of the Spanish East Indies were called Insulares ("islanders") or Criollos. Although many of the Spanish Americans in the islands were also persons of pure Spanish descent, they, along with many Mestizos and Castizos from Spanish America living in the East Indies were also classified as "Americanos".