Колоказия – Аракеа тұқымдасының өсімдіктер туысы. Оңтүстік-Шығыс Азияда өседі, кейбір түрлері тропикалық аймақтарда таралған. Жабайы өсуі экологиялық қауіп тудыруы мүмкін.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдіктер туысы, көбелектер туысы
Genus of plants
the moth genus
Колоказия – Арах тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, Оңтүстік-Шығыс Азия және Үнді субконтинентіне тән. Кейбір түрлері басқа тропикалық және субтропикалық аймақтарда кеңінен өсіріледі және табиғи жағдайда таралады. «Фил құлағы» және «кокоям» аттары Арах тұқымдасындағы басқа да ірі жапырақты туыстарға, әсіресе Ксантосома және Каладиумға да қолданылады. Туыстың атауы ежелгі грек сөзі «колокасион»-нан шыққан, грек тіліндегі ботаник Диоскорид (б.з. 1 ғасыры) бұл сөзді Colocasia esculenta және Nelumbo nucifera-ның жеуге жарамды тамырларын білдірген болуы мүмкін. Colocasia esculenta түрі Америка шығанағының жағалауындағы су батпақ жерлерде жаулап алушы түр ретінде таралған, ол жергілікті су батпақ өсімдіктерін ығыстыру қаупін тудырады.
Colocasia is a genus of flowering plants in the family Araceae, native to southeastern Asia and the Indian subcontinent. Some species are widely cultivated and naturalized in other tropical and subtropical regions. The names elephant ear and cocoyam are also used for some other large leaved genera in the Araceae, notably Xanthosoma and Caladium. The generic name is derived from the ancient Greek word kolokasion, which in Greek, botanist Dioscorides (1st century AD) may have inferred the edible roots of both Colocasia esculenta and Nelumbo nucifera. The species Colocasia esculenta is invasive in wetlands along the American Gulf coast, where it threatens to displace native wetland plants.
Сипаттама
Олар көп жылдық шөптесін өсімдіктер, олардың үлкен томырауы жер бетінде немесе жер бетінен сәл төмен орналасқан. Жапырақтары үлкен немесе өте үлкен, ұзын, жебе тәрізді пішінді. Бұл өсімдік жапырақтарының үлкен құлақ немесе қалқанға ұқсас болғандықтан "пілдің құлағы" деп аталған. Өсімдік көбінесе тамырсағаштар (түйінділер, томырауыштар) арқылы көбейеді, бірақ сонымен қатар "жапырақ қойнауларында екі-бес иісті гүлшоғырларын" да түзеді. Осы отбасының басқа өкілдері сияқты, бұл өсімдікте де еріндерге, ауызға және тамаққа күйдіретіндей ыңғайсыздық тудыратын тітіркендіргіш зат бар. Бұл тітіркенудің себебі – кальций оксалаты моногидратының микроскоптық ине тәрізді рафидтерінің болуы. Оны тамаққа жеу алдында пісіру, суға малту немесе ашыту арқылы өңдеу қажет, кейде қышқыл қосып (әкт немесе тамаринд).
They are herbaceous perennial plants with a large corm on or just below the ground surface. The leaves are large to very large, long, with a sagittate shape. The elephant's ear plant gets its name from the leaves, which are shaped like a large ear or shield. The plant reproduces mostly by means of rhizomes (tubers, corms), but it also produces "clusters of two to five fragrant inflorescences in the leaf axils". Like other members of the family, the plant contains an irritant which causes intense discomfort to the lips, mouth and throat. This acridity is caused in part by microscopic needle like raphides of calcium oxalate monohydrate. It must be processed by cooking, soaking or fermenting – sometimes along with an acid (lime or tamarind) – before being eaten.
Экология
Colocasia түрлері кейбір Lepidoptera түрлерінің дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады, оның ішінде Palpifer murinus және Palpifer sexnotatus түрлері де бар.
Colocasia species are used as food plants by the larvae of some Lepidoptera species including Palpifer murinus and Palpifer sexnotatus.
Өсіру
C. esculenta және оның туыс өсімдіктері әшекейлік өсімдік ретінде немесе жеуге жарамды түйнек-сабақтары үшін өсіріледі, бұл көптеген тропикалық аймақтарда дәстүрлі крахмалдың маңызды көзі болып табылады. Өсімдіктің жаңадан өсуін топыраққа немесе үлкен контейнерлерге отырғызуға болады. Олар субтропикалық және тропикалық аймақтарда жыл бойы өсіріледі. Температуралық аймақтарда оларды жаз айларында отырғызып, қыста құрғақ және желдетілетін жерде сақтау керек, бұл саңырауқұлақ инфекциясының алдын алуға көмектеседі. Жазы жылы болса, оларды кез келген температуралық аймақта өсіруге болады. Өсімдіктердің жақсы өсуі үшін температура 10 °C (50 °F) төмен болса, бірнеше күннен аспауы керек. Түйнек-сабақ әдетте жер бетіне жақын отырғызылады. Өсудің бірінші белгілері 1-3 апта ішінде көрінеді. Ересек өсімдікке жақсы өсу үшін кеміндегі бір орындық кеңістік қажет. Олар компостқа толы топырақта және көлеңкеде жақсы өседі, бірақ ылғалды ұстайтын орташа топырақта да жақсы өсе алады. Өсімдіктерді ұзақ уақыт бойы құрғақ қалдырмау керек; егер олай болса, жапырақтары сарғайып, қурап кетеді. Өсімдік тым құрғамай тұрып суарса, ол қалпына келеді. Көбінесе (3-4 апта сайын) өсімдіктерге арналған тыңайтқышпен тыңайтқанда өнімділігі артады.
C. esculenta and other members of the genus are cultivated as ornamental plants, or for their edible corms, a traditional starch staple in many tropical areas. The plant can be grown in the ground or in large containers. They are grown outside year round in subtropical and tropical areas. In temperate regions, they are planted out for the summer and dug up and stored over winter, dry and with ventilation to prevent fungal infection. They can be grown in almost any temperature zone as long as the summer is warm. Growth is best at temperatures between The plants can be damaged if temperatures fall below 10 °C (50 °F) for more than a few days. The root tuber is typically planted close to the surface. The first signs of growth will appear in 1 to 3 weeks. The adult plant will need a minimum of at least of space for good growth. They do best in compost rich soil and in shade, but will grow reasonably well in average soil provided it is moisture retentive. The plants should not be left to go dry for too long; if this does happen, the leaves will wilt; watering will allow the plant to recover if done before they get too dry. Periodic fertilisation (every 3 to 4 weeks) with a common plant fertiliser will increase yields.
Ас дайындауда
Жеуге жарамды түрлері Тынық мұхитының оңтүстігінде өсіріледі және картоптай желінеді, олар таро, эддоу және дашин деп аталады. Жапырақтарын көбінесе кокос сүтімен қайнатып, сорпа дайындайды. Пои – гавайилік тағам, ол өсімдіктің жер астындағы крахмалға толы сабағын қайнатып, содан соң оны қою массаға айналдыру арқылы жасалады.
The edible types are grown in the South Pacific and eaten like potatoes and known as taro, eddoe, and dasheen. The leaves are often boiled with coconut milk to make a soup. Poi, a Hawaiian dish, is made by boiling the starchy underground stem of the plant then mashing it into a paste.
Жерорта теңізінде
Кипрде колокасия Рим империясы заманынан бері қолданылып келеді. Бүгінде ол колокаси (Kολοκάσι) деп аталады. Ол әдетте сельдереймен және шошқа немесе тауық етімен, қызанақ соусында, қазандыққа пісіріледі. "Кішкентай" колокасия "пуллес" деп аталады: құрғақ қуырылғаннан кейін, қызыл шарап пен кориандр тұқымы қосылып, содан кейін жаңа сығылған лимонмен беріледі. Соңғы кезде кейбір мейрамханалар колокасияны жұқа кесіп, терең майда қуырып, "колокаси чипсы" деп сата бастады. Кипрден басқа, колокасия Жерорта теңізіндегі тағы бір аралда – Грекияның Икария аралында өседі. Арал "Көк аймақ" деп жарияланғаннан кейін, оның ас әзірлеу дәстүрі танымал болды және колокасия (немесе грек тілінде колокаси Κολοκάσι) осы дәстүрдің бір бөлігіне айналды. Өсімдік Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маңызды тағамдық көз болған. Икарияда оны қайнатқаннан кейін, әдетте салат ретінде (шикі пияз, шөптер, зейтун майы, лимон және т.б.) жейді.
In Cyprus, Colocasia has been in use since the time of the Roman Empire. Today it is known as kolokasi (Kολοκάσι). It is usually cooked with celery and pork or chicken, in a tomato sauce in casserole. "Baby" kolokasi is called "poulles": after being fried dry, red wine and coriander seed are added, and then it is served with freshly squeezed lemon. Lately, some restaurants have begun serving thin slices of kolokasi deep fried, calling them "kolokasi chips". Apart from Cyprus, Colocasia is found in one other Mediterranean island, the Greek island of Ikaria. After the island was declared a Blue zone its culinary tradition has acquired some popularity and Colocasia (or kolokasi Κολοκάσι in Greek) is part of that tradition. The plant has been reported to have been a vital source of food during WW II. In Ikaria, after it is boiled it is usually eaten as a salad (with raw onions, herbs, olive oil, lemon etc. ).
Оңтүстік Азияда
Тамырлары мен жапырақтары желінеді. Үндістан мен Пәкістанның көп бөлігінде тамыры арби деп аталады. Көбінесе оны карримен пісіріп, қуырып немесе қайнатып дайындайды. Миталанчал (Бихар) аймағында жапыраққа "аирканчан" деп ат қойылады және оны карримен пісіреді. Гуджаратта арби жапырақтарынан патра тағамдарын жасайды. Уттар-Прадеш штатының шығыс бөлігінде арби, "араби ка патта" деп аталып, сахина тағамдарын дайындауға қолданылады. Арби Оңтүстік Африкадағы индустардың арасында өте танымал, онда оны пата деп біледі. Манипурда жапырақтары метей ұлттық тағамдарында қолданылады, жергілікті атауы утти (ооти деп айтылады). Меитейлер жапырақты паангхоклаа дейді, ал жеуге жарамды түйінді тамырларын паан деп атайды. Паанды көбінесе ашытылған соя бұршақтарымен бірге қайнатып карри жасайды. Сондай-ақ, одан метейліктердің еромба қосымша тағамын дайындайды. Одишада арви тамыры сару деп аталады және ол далманың маңызды құрамы болып табылады. Жапырақтары "сару магура" деп аталатын тағамға қолданылады, ол жапыраққа оралған күріш қамырынан жасалып, буда пісіріліп, содан соң қуырылады. Кералада жапырақтары chēmbilacurry, chēmbilāppam, ал тамырлары chembü puzhukkü дайындауға қолданылады. Жергілікті халық түрлі рецепттерді де пайдаланады. Сабағы мен тамыры қайнатылған тағамдар мен карри жасауға қолданылады. Кералада чэмбу мамыр айында егіледі және сол жылдың желтоқсан айында жиналады. Махараштрада жапырақтары алу деп аталады және оны арақ-шаруамен және кашу жаңғағымен тәтті-қышқыл карри жасауға қолданады. Жапырақ табандары йогуртпен араластырылып, дәтхи қосымша тағамын жасайды. Жапырақтары бесанға жабылып, қуырылғаннан кейін паатвади немесе алувади қызанағы дайындалады. Гуджаратта бұл жапырақ арби (немесе альви) деп аталады және патра жасауға қолданылады. Бұл патродқа ұқсас, бірақ патродта қолданылатын күріш ұнының орнына грам ұны қолданылатын буланған тағам. Махараштрадағыдай, жапырақтары қуырылған тағам ретінде желінеді. Нагаландта жапырақтары кептіріліп, ұнтақталып, қамырға қосылып, печенье пісіріледі. Бұл печеньелер күйдіріліп, қайнаған суға ерітіліп, содан соң ет тағамдарына қосылып, қалың, дәмді соус жасайды. Бенгалияда бұл өсімдік качу деп аталады. Оның жапырақтары балық пен креветканы орап, бумен пісірілген балық (bhapa mach) жасауға қолданылады. Тамырынан қалың, кремовый карри дайындалып, креветка пісіріледі. Тамырлары мен сабақтары кокос жаңғағымен сүртіліп, шашқы жасалады. Оңтүстік Карнатакада, әсіресе жағалау аймақтарында, жапырақтарынан "патрод" немесе "патруд" деп аталатын дәстүрлі тағам дайындалады. Солтүстік Үндістанның Химачал Прадеш штатында таро түйінді тамырлары Манди аудандарында гандияли деп, ал өсімдігі Кангра ауданында качалу деп аталады. Патроду деп аталатын тағам жүгері немесе грам ұнымен оралған таро жапырақтарынан жасалып, суда қайнатылады. Тағы бір тағам - пуджжи, ол пюреленген жапырақтар мен өсімдіктің сабақтарынан, ал гандьяли немесе таро түйінді тамырлары жеке тағам ретінде дайындалады. Шимлада патрид немесе патид деп аталатын, панкейк сияқты тағам грам ұнынан жасалады.
Both roots and leaves are eaten. In most of India and Pakistan the root is called arbi. Common preparations include cooking with curry, frying, and boiling. In Mithalanchal (Bihar), the leaf is called airkanchan and is curried. In Gujarat, arbi leaves are used to make the dish patra. In Eastern part of Uttar Pradesh, arbi, known as arabi ka patta, is used to make the dish sahina. Arbi is also a very popular dish among the Hindu community in South Africa, where it is known as patha. In Manipur, the leaves are used in the Meitei ethnic cuisine, locally known as utti (pronounce ootti). The leaves are called paangkhoklaa by the Meiteis, while the edible corms are known as paan. Paan is often cooked with fermented soy beans to make curries. It is also used to make eromba, a Meitei side dish. In Odisha, the arvi the root is called saru. it is an important ingredient in dalma, a popular Odia dish. The leaves used in a dish called "saru magura", made with rice batter inside the leaf which is steamed and fried. In Kerala, the leaves are used to make chēmbilacurry, chēmbilāppam, and the roots are used in chembü puzhukkü. Various other recipes also exist locally. The stem and root are used in the preparation of stew and curry. In Kerala, chembu is planted in the month of May and can be harvested in December of the same year. In Maharashtra, the leaves are called aloo and are used to make a sweet and sour curry with peanuts and cashew nuts that is commonly cooked during marriages. The leaf bases are mixed with curd to make the side dish dethi. The leaves are also coated in besan and fried to make the snack paatwadi or aloowadi. In Gujarat, this leaf is called arbi (or alvi) and is used to make patra. This is a steamed dish similar to patrode, but with gram flour instead of the rice flour used in patrode. As in Maharashtra, the leaves are eaten as a fried snack. In Nagaland, the leaves are dried, powdered, kneaded into a dough and baked into biscuits. These biscuits are burnt and dissolved in boiling water before being added into meat dishes to create a thick, flavourful dry gravy. In Bengal, the plant is called kachu. Its leaves are used to wrap fish and prawns for steaming to make bhapa mach (steamed fish). The roots are used to make a thick creamy curry in which to cook prawns. The roots and stems are grated with coconut and used to create a chutney. In South Karnataka particularly in the coastal regions , the leaves are made into a traditional dish called as 'patrode'or 'patrude'. In Himachal Pradesh, in northern India, taro corms are known as ghandyali in Mandi districts, and the plant is also known as kachalu in the Kangra district. The dish called patrodu is made using taro leaves rolled with corn or gram flour and boiled in water. Another dish, pujji is made with mashed leaves and the trunk of the plant and ghandyali or taro corms are prepared as a separate dish. In Shimla, a pancake style dish, called patra or patid, is made using gram flour.
Фольклорлық шығармалар
Меитей мифологиясында және Меитей фольклорында колоказия өсімдіктері туралы айтылады. Бір көрнекті мысал – Меитей халық ертегісі). Бұл аңыз бойынша, қарт адам мен оның әйелі, қарт әйел, маймылдар тобының алдауына ілігіп, колоказия өсімдіктерін ерекше тәсілмен отырғызып алады. Қарт жұп маймылдардың кеңесімен, өсімдіктердің ең жақсы түбірлерін қабықтап, оларды жұмсақ болғанша қазанға қайнатады, салқындатып, банан жапырақтарына орап, егістік жерлеріне көмеді. Түн ортасында маймылдар егістікке тығылып кіріп, пісірілген өсімдіктерді жасырын жеп қояды. Кешкі астан кейін олар қарт жұптың пісірілген түбірлерін отырғызған жерге жеуге жарамсыз алып жабайы колоказия өсімдіктерін отырғызады. Ертеңгісін оянғанда қарт жұп бір күнде өсімдіктердің үлкенге жеткеніне таңғалады. Маймылдардың хитролығын білмей, қарт жұп жабайы колоказия өсімдіктерін пісіріп жейді. Олардың әсерінен жұтқыншаларында шыдамсыз қышыну сезімі пайда болады.
In Meitei mythology and Meitei folklore of Manipur, Colocasia plants are mentioned. One notable example is the Meitei folktale of the ). In this lore, the old man and his wife, the old woman, were tricked by a group of monkeys to plant the Colocasia plants in an unusual way. The old couple did according to how they were advised by the monkeys, peeling off the best tubers of the plants, then boiling them in a pot until softened and after cooling them off, wrapping them in banana leaves and burying them in the soils of the farmlands. In the dead of the night, the monkeys sneak into the farmlands and secretly relished all the well cooked plants. After their dinner, they (monkeys) planted some inedible giant wild Colocasia plants in places to where the old couple placed the cooked plant tubers. Early in the morning, when the old couple woke up, they were surprised to see the plants getting full grown up just after one day of getting the tubers planted. Unaware of the tricks of the monkeys, the old couple cooked and ate the inedible wild Colocasia plants. As a reaction of the wild plants, they suffered from the unbearable tingling sensation in their throats.
Өнер саласында
Левант аймағында Колокасия Византия империясы тұсында қолданысқа түскен. Жапырақтары Израильдегі мозаикаларда жеміс ұсынуға арналған табақ немесе ыдыс сияқты платформа ретінде бейнеленген. Мысалы, Курси шіркеуінің мозаикасында.
In the Levant, Colocasia has been in use since the time of the Byzantine Empire. The leaves are shown in mosaics from Israel as a platform, such as a plate or bowl, for serving of fruit to eat. For example, at the Kursi church mosaic.
Тамақ
Таро тамыры мен жапырақтары көмірсуларға, ақуыздарға және тамақталдық минералдарға бай. Шағын элементтерге темір, мыс, магний, калий және мырыш кіреді.
Taro roots and leaves are rich in carbohydrates, protein, and dietary minerals. Micronutrients include iron, copper, magnesium, potassium, and zinc.
Фитохимиялық заттар
Колокасия жапырақтарында антрахинон, апигенин, катехиндер, қызыл қышқылдың туындылары, витексин және изовитексин сияқты фитохимиялық заттар кездеседі.
Colocasia leaves contain phytochemicals, such as anthraquinones, apigenin, catechins, cinnamic acid derivatives, vitexin, and isovitexin.