Кіріспе

Майяның жел мен жаңбыр құдайы, майяның киче құдайы Қʼуқʼумац (; басқаша айтқанда Гукуматц) – майяның классикалық кезеңнен кейінгі киче құдайы. Бұл Қауырсынды жылан еді, ол Popol Vuh бойынша әлемді және адамзатты құдай Тепеумен бірге жаратты. Ол аспандағы күнді алып, жер асты әлеміне дейін жеткізді және майялар әлеміндегі түрлі күштердің араласшысы болды. Бұл ацтек құдайы Кетцалькоатль мен юкатек майясының Кукулькан құдайының теңдесі деп саналады. Қʼуқʼумац су, бұлт және аспанмен байланысты. Ол найзағай мен оттың құдайы Тепеумен бірге тікелей еркек желі бойынша Киче әулетінің мифтік ата-бабасы деп саналды. Құмарқаж қаласын құрған киче патшасы Котуджа құдайдың атағын лақап ретінде таңдаған, және ол бұрын құдайдың діни қызметкері болған болуы мүмкін. Қиче астанасы Құмарқаждағы Қʼуқʼумац діни қызметкерлері Кавек әулетінің басымдықты құрамына кірді және қалада басқарушылар болды.

Этимология

Qʼuqʼumatz (сондай-ақ Qucumatz, Gukumatz, Gucumatz, Gugumatz, Kucumatz) сөзбе-сөз "кетзал жыланы" деп аударылады, бірақ көбінесе бұл "қауырсынды жылан" деп дұрыс емес түсіндіріледі. Бұл атау кʼичеʼ тіліндегі qʼuq сөзінен шыққан, ол Оңтүстік Мезоамериканың бұлтты ормандарында кездесетін жарқын түсті құс – Pharomachrus mocinno, сұлу кетзал құсына сілтеме жасайды. Qʼuqʼumatz Мексика алқабында пайда болған болуы мүмкін; кейбір ғалымдар бұл құдайды ацтек құдайы Ехекатл Кетцалькоатльмен байланыстырады, ол да жаратушы құдай еді. Qʼuqʼumatz бастапқыда Тохил, кʼичеʼ күн құдайымен бір құдай болған десе де, кейін олар екіге бөлініп, әр құдайдың өз дін қызметкерлері пайда болды.

Символизм

Ер қанатты кетцальдың құйрық қауырсындары көк жасыл түсті, жылтырап, 1 метрге дейін жетеді, оларды майя элитасы жоғары бағалаған. Көк жасыл қауырсындар өсімдіктер мен аспанды бейнелейді, бұл екеуі де ежелгі майялар үшін өмірдің символы болса, ал құстың кеудесіндегі жарқыраған қызыл қауырсындар отты символдайды. Ежелгі майя таулы аймақтарының мәтіндерінде Qʼuqʼumatz сумен тығыз байланысты, ал су өз кезегінде жер астымен байланысты. Киче тайпасы Кукумацты суда қозғалатын қанатты жылан деп есептеген. Какчикельдердің жылнамаларында жоғарғы майя тайпалары өздерін Гукуматц деп атағандығы айтылады, себебі олардың құтылуы тек суда ғана екендігіне сенген. Какчикель майялары Киче тайпасымен тығыз байланыста болған және олардың аталарының бірі Гагавиц Атитлан көліне секіріп, өзін құдайға айналдырған, соның салдарынан су бетінде Xocomil деп аталатын дауыл пайда болған. Киче тайпасы үшін Кукуматц қанатты жылан ғана емес, сонымен қатар бүркіт пен яғуар түрінде де көрінетін, тіпті өзін қанға айналдыра алатын құдай болған. Бұл құдай кейде ұлу немесе теңіз қабығымен бейнеленген және сүйектен жасалған сыбызғымен байланысты болған.

Күн мен ойын

Құқұматц мексикалық Кетцалькоатльмен тікелей тең емес, ол өзінің қасиеттерін классикалық дәуірдегі Чонталь майя құдайы Ицманамен біріктірді және аспанда күнді көтеріп алып жүретін екі басты жылан тәрізді аспан монстры болды. Жыланның аузынан шығатын адам бетінің мүсіндері классикалық дәуірдің соңынан кейінгі классикалық дәуірге дейін жиі кездесетін, және бұл мүсіндер Күн құдайы Тохилдің жас бейнесі Хунахупты аспан арқылы алып жүретін Құқұматцты бейнелеуі мүмкін. Түстен кейін Құқұматц батысқа қарай жол тартты және ескі күнді алып, жер асты әлеміне қарай түсті. Мұндай мүсіндер мезоамерикалық доп ойынында маркер ретінде пайдаланылды. Құқұматц Тохил мен Авиликс және олардың Майя Батыр Егіздері Хунахуп және Иксбаланке ретіндегі бейнелері арасында делдалдық қызмет атқарғандықтан, солтүстік-оңтүстік бағытталған доп алаңдарының шығыс және батыс жақтарындағы мұндай маркерлердің орналасуы Құқұматцтың күнді зенитке жеткізіп алып бара жатқанын көрсетеді, шығыс маркері Хунахуп/Тохилді аузында алып жүрсе, батыс маркері күннің жер астына түсуін бейнелейді және аузында Иксбаланке/Авиликс болады.

Қазіргі заманғы сенім

Түрлі қауырсынды жылан құдайлары мезоамерикалық халық дәстүрлерінде испан жаулап алғаннан кейін де танымал болды, бірақ 20-ғасырда Қукумац кичелер арасында сирек кездесті. Хуан де Леон жазған дәстүр бойынша, Қукумац Күн құдайы Тохильге күн сайын зенитке көтерілуіне көмектесті. Де Леонның сөзіне қарағанда, ол ақпаратты Санта-Крус-дель-Кишедегі қарттардан жинаған болуы мүмкін. Қауырсынды жылан Тохильді жауыншасымен ұстап, оны аспанға қауіпсіз жеткізді.

Пополь Вух

Пополь Вухтың басында Кʼукʼуматц квецаль қауырсынымен оралған Тепеумен бірге бастапқы теңізде жүзіп жүргендей бейнеленеді. Ол кезде аспан астында тыныш жатқан теңізден басқа ештеңе болған жоқ. Олар судан тауларды шығарды, және таулар олардың бұйрықтарымен көтерілді. Кʼукʼуматц жерді бірлесіп жаратуларына қуанды және қатысқан басқа құдайларға алғыс айтты. Олар әр жануардың қайда қоныстануы керектігін көрсетті. Бірақ, жануарлар сөйлей алмады, тек ғана өздерінше ыңырсады, шыбылдады және арылады. Кʼукʼуматц жаратылыстың алғашқы әрекеттері сәтсіз аяқталғанын түсінді, себебі олар олардан мақтау ести алмады, сондықтан жануарларды орман мен шатқалымдарда өмір сүруге міндеттеді. Олардың жануарларына жабайы жерде өмір сүруге және құдайлар күнін сақтап, оларға құрмет көрсетушілердің етін жеуге бұйрылды. Алдымен олар саздан адам жасады, бірақ бұл адамдар қозғала да, сөйлей де алмады, және тез арада жоқ болып кетті. Кейін олар ою-өрнектелген ағаштан адамдар жасады, бірақ Хуракан оларды жойды, себебі ағаштан жасалған қуыршақтар жетілмеген, сезімсіз және құдайларға мақтау айтпады. Аман қалғандар маймылға айналып, жабайы табиғатта өмір сүруге мәжбүр болды. Кʼукʼуматц пен Тепеу, ақыры жүгеріден адамдар жасап, жаратылыста сәттілікке жетті. Осылай алғашқы адамдар пайда болды: Бʼалам Ағаб, Бʼалам Квитце, Ики Бʼалам, Махукатах. Олардың көру қабілеті зор болды және барлығын түсінді. Пополь Вух сонымен қатар, құдайдан күш алғандықтан, құдайдың атын немесе атағын алған кичелердің тарихи билеушісі туралы да айтады. Бұл "Қанатты Жылан" атағы Мезоамериканың басқа аймақтарындағы тарихи тұлғалар үшін маңызды атақ болды, және бұл патшаның жеке аты Котуджа болған болуы мүмкін. Бұл адам, әрине, патша болғанға дейін Кʼукʼуматцтың діни қызметкері (Адж Кʼукʼуматц) болған. Осы патша Қумаркажда киче астанасын қайта құрды. Қазіргі уақытта ғибадатхананың қалдығы қаланың басты алаңындағы дөңгелек із болып сақталған. Алаңда қалған іздерден ғибадатхананың дөңгелек платформаны айналдыра орналасқан дөңгелек қабырғадан тұратыны, және екі арасында кең дөңгелек өткел болғаны көрінеді. Діни қызметкерлер "Адж Кʼукʼуматц", яғни "Кʼукʼуматцтың адамы" деп аталды. Кʼукʼуматц пен Тепеудің діни қызметкерлері (Адж Кʼукʼуматц пен Тепеу Яки), оның киче жаратылыс мифіндегі серігі, сонымен қатар Қумаркажда басқарушылар болып жұмыс істеді және қалаға қайтарылған салықтар мен олжаны қабылдау және сақтау үшін жауапты болды. Киче діни қызметкерлері, әдетте, мемлекеттік лауазымды адамдардан төмен дәрежеде болғанымен, Кавек руының діни қызметкерлері ерекшелік құрды, және бұл Кʼукʼуматц, Тепеу және Тохилдің діни қызметкерлерін де қамтыды.