КСРО-дан Израильге күрескен равин: Йосеф Менделевичтің тарихы

Кіріспе

Йосеф Менделевич (немесе Менделевич) (1947 жылы Ригада туған) – бұрынғы Кеңес Одағынан шыққан, «Сион тұтқыны» деп те аталатын, қазір Иерусалимде тұратын, саяси байланысы жоқ раввин. Ол КСРО-да заңмен тыйым салынған кезде яһуди дініне берілгендігімен және Израильге эмиграциялауға жасаған ашық әрекеттерімен танылды.

Өмірбаян

Менделевич Ригада дүниеге келген және 1960 жылдары еврей қозғалысын бастаған. 1966 жылы ол жер асты еврей білімінің студенттік тобын құрды, ал 1969 жылы еврей мәселелеріне арналған «Итон» атты жер асты жаңалықтарының редакторы болды. Иммиграция құқығынан бірнеше рет бас тартылғаннан кейін, ол 2012 жылы жарық көрген «Сынбаған рух» атты естеліктерінде баяндалған Дымшит-Кузнецов ұшақ қадағалау ісінің жетекшілерінің бірі болды. Бұл іске жаза ретінде ол он бір жылға түрмеге қамалды. Түрмеде ол еврей діни салттарын сақтағаны үшін жазаланды. 1981 жылы, әлемдік үгіл-қозғалыстан кейін, ол босатылып Израильге көшті. Ол Натан Шаранский (басқалармен бірге) сияқты танымал еврей диссиденттерімен бірге Кеңес түрмелерінде отырды. Шаранскийдің «Қорқудың қажеті жоқ» атты естеліктерінде Менделевичтің Шаранскиймен байланыс құрудың жаңаша жолдарын, мысалы, унитаз қазандығы мен радиаторлар арқылы қарым-қатынас жасауын сипаттаған. Менделевич әрқашан көшбасшылық қасиеттерін көрсетіп келген. Израильге келген соң, ол «Совет еврейлері туралы ақпарат орталығы» атты ұйымға жетекшілік етті және өзінің ісіне жақтастар тартуға қол жеткізді. Бұл туралы оның қарсыластары, мысалы Натан Шаранский куәлік берді: «1988 жылдың мамырында ол [Шаранский] Кеңес Одағынан болашақ алия толқындарына дайындық мақсатында «Сионистік форумды» құрды және оның қызметін бұрынғы «Refusenik» Йосеф Менделевич құрған деректер базасына негіздеді». Ол «Сион тұтқыны» деп танылды. Израильге көшкеннен кейін ол ортодоксалдық яһудилікті қабылдады және діни сионистік қозғалысқа мүше болып, раввин болды. Ол «Mercaz HaRav» есілдік орталығында оқыды және раввин Авраам Шапира мен раввин Шир Яшув Коэннің қолынан раввин атағын алды. Менделевич бұрынғы КСРО-да тұрған кезінен бастап саяси белсенділікпен айналысып келеді. Израильге көшкеннен кейін ол түрлі мәселелерді қолдап, әлемдік деңгейде сөз сөйлейтін белсендіге айналды, мысалы, АҚШ-та сотталған тыңшы Джонатан Поллардты босату үшін лоббилік жұмыс жүргізді. Оның иврит тілінде жазылған « מבצע חתונה אסיר ציון » атты автобиографиясында ол өзінің «Сион тұтқыны» ретіндегі күресін баяндайды. Менделевич түрлі еврей қауымдастықтарында танымал спикер болып, Израиль және бұрынғы Кеңес Одағына қатысты даулы мәселелер бойынша пікір білдіреді. Ол үнемі саяси және халықаралық істерге, Ресейдің араб мемлекеттерін қолдауына және араб-израиль қақтығысына қатысты. Мысалы, ол 1991 жылы Кеңес Сыртқы істер министрі Александр Бесмертныхтың Израилге жасаған мемлекеттік сапарына қарсы сөйлеген кезде: «Көптеген израильдіктерге қарағанда, совет түрмелерінде жылдар бойы отырған еврейлер Кеңес Сыртқы істер министрі Александр Бесмертныхтың осы жерге жасаған тарихи сапарына онша қуанбады. «Бұл жай ғана жаман түс», - деді бұрынғы совет тұтқыны Йосеф Менделевич, Бесмертныхтың сапары туралы пікір білдіріп. Менделевич Израильге ұшақ ұрлауға тырысқан деген айыппен он жылға жуық уақыт совет түрмелерінде отырды. 1981 жылы ол босатылып, елден кетуге рұқсат алды. Ол Израиль радиосына берген сұхбатында Мәскеудің араб мемлекеттерімен одақтастығына байланысты кеңестіктерге әлі де сенімсіздікпен қарастыратынын айтты. «Соңғы 40 жылда осы жерде төгілген қанның көп бөлігі совет қаруларымен төгілгенін есте ұстауымыз керек», - деп қосты ол. Шаранский мен Менделевич сондай-ақ Кеңес басшысын бейсенбі күні Амман қаласында Израильдің Батыс жағалауы мен Газа секторында еврей қоныстарын салуды тоқтатпаса, Израильге совет иммигранттарының ағыны тоқтатылуы мүмкін деп мәлімдегені үшін сынады. Оның өмірі туралы көптеген мақалалар, кітаптар мен деректі фильмдер жарық көрген.

Mendelevich was born in Riga and started his Jewish activities in the 1960s. He formed a student group of underground Jewish Education in 1966 and became an editor of an underground newsletter Iton on Jewish issues in 1969. Being repeatably refused the right to immigration, he became one of the leaders of the Dymshits–Kuznetsov hijacking affair, recounted in his 2012 memoir, Unbroken Spirit. As punishment, he was imprisoned for eleven years. During the imprisonment he was punished for keeping Jewish precepts. In 1981, after a worldwide struggle, he was released and immigrated to Israel. He served in Soviet prisons with famous Jewish dissident Natan Sharansky (amongst others). In Sharansky's memoir Fear No Evil he describes innovative ways Mendelevitch used to communicate with Sharansky, such as through both toilet bowls and radiators. Mendelevitch had always exhibited leadership qualities. Early on in Israel he headed an organization called Soviet Jewry Information Center and has managed to attract followers to his causes. This has been attested to by his fellow refuseniks, such as Natan Sharansky: "In May 1988 he [Sharansky] founded the Zionist Forum, in preparation for the future waves of Aliyah from the Soviet Union, and based its activity on the database formed by former Refusenik Yosef Mendelevitch." He was known as a "Prisoner of Zion." Since moving to Israel he adopted Orthodox Judaism and has become a rabbi affiliated with the Religious Zionist movement. He studied at Yeshivat Mercaz HaRav and was ordained as a rabbi by Rabbi Avraham Shapira and Rabbi She'ar Yashuv Cohen. Mendelevitch has been a political activist from his days in the former USSR. When he moved to Israel, he became a globetrotting speaker on behalf of various causes, such as lobbying for the release of convicted spy Jonathan Pollard in the USA. In his autobiography, written in Hebrew, מבצע חתונה אסיר ציון he describes his struggle as a "Prisoner of Zion." Mendelevitch has become a popular speaker in various Jewish communities and has spoken out on controversial issues relating to Israel and the former Soviet Union. He has constantly involved himself in political and international affairs, Russia's support for Arab states, and the Arab–Israeli conflict, such as when he spoke out against a 1991 state visit by Soviet Foreign Minister Alexander Bessmertnykh's visit to Israel:

"Jews who spent years in Soviet prisons were far less enthusiastic than most Israelis about Soviet Foreign Minister Alexander Bessmertnykh's historic visit here Friday. 'It's nothing but a bad dream,' said Yosef Mendelevitch, another former Soviet prisoner, commenting on Bessmertnykh's visit, the first by a Soviet foreign minister to Israel. Mendelevitch spent about a decade in Soviet prisons on charges of attempting to hijack an airplane to Israel. He was freed and permitted to emigrate in 1981. He told Israel radio that he still distrusts the Soviets because of Moscow's alliance with Arab states. 'We should remember that a lot of the blood spilled here in the last 40 years was with Soviet weapons,' he added. Sharansky and Mendelevitch also criticized the Soviet leader for hinting Thursday in Amman that the tide of Soviet immigrants to Israel could be halted unless Israel stops building Jewish settlements in the occupied West Bank and Gaza Strip." There have been many articles, books and documentaries about his life.