Кіріспе
Қытайдың пошта маркаларының және почта тарихының тарихы Императорлық Қытайдың біртіндеп құлдырауымен, сондай-ақ 1930-1940 жылдардағы азамат соғысы мен жапондық оккупация жылдарымен байланысты өте күрделі. Қазіргі заманда почталық жеткізілімді China Post жүзеге асырады.
Ерте тарих
Мемлекеттік пошта қызметі біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықта Чжоу әулеті тұсында белгілі болған. 12 ғасырда Хубилай хан басқарған Юань әулеті кезінде Қытай, монғолдық Ортө жүйесіне біріктірілді, ол бұрынғыдан әлдеқайда үлкен болды. Марко Поло сол кезде 10 000 пошта станциясы болғанын хабарлады. Бұған қоса, жеке хаттар Min Hsin Chu жүйесі арқылы тасымалданды, ол хаттар гильдиясы (хун) еді. Кейіннен, 1727 жылғы Ресеймен жасалған Кяхта шарты алғашқы рет ресми түрде хат алмасуды қамтамасыз етті.
Цин әулеті
Қытайдағы пошта қызметі 2500 жылға дейін барып отырса да, қазіргі заманғы пошта қызметі 1877 жылы Цин үкіметімен құрылды. 19 ғасырда Опиум соғысы және одан кейін келісім шарты бойынша порттардың ашылуы оқшаулану саясатын күшпен тоқтатып, бірнеше ел 1844 жылдан бастап шетелдік пошта бөлімшелерін ашты. Бұл жағалау, Янцзы өзені бойында және оңтүстік аймақтардағы ондаған қалаларға тарады. Шанхай 1865 жылы өз аймақтық поштасын ұйымдастырды. Сол жылы ирланд Роберт Харт Императорлық теңіз кедені үшін пошта қызметін жасады, бастапқыда келісім порттарына консулдық хат-хабарларын тасымалдау үшін. Бұл қызмет 1878 жылдың 1 мамырында халыққа ашылды және төлемді жүзеге асыру үшін Қытайдың алғашқы пошта маркалары – «Ірі Аждаһалар» шығарылды. Маркаларға «ҚЫТАЙ» деген жазу латын және қытай тілінде жазылып, құны кандаринмен көрсетілді. Бастапқыда барлық хат-хабарлар Шанхай арқылы жіберілді, бірақ 1882 жылға қарай он екі пошта бөлімшесі болды. 1896 жылдың 20 наурызындағы жарлық бойынша кедендік пошта 1897 жылдың 1 қаңтарынан бастап Императорлық пошта қызметіне айналдырылды. Мин Хсин Чу және Шанхай аймақтық поштасы жабылды, ал пошта жүйесі валюта бірлігі ретінде центтер мен долларды қабылдады. 1897 жылдың бірінші жартысында жаңа маркалар қолжетімді болмағандықтан, қолдағы бар маркаларға центтер қосылды, филателистер бірнеше нұсқаларын анықтады. Салық маркаларына да үстеме ақы қосылды. 1897 жылдың 16 тамызында алғашқы жаңа маркалар сатылымға шықты. 1/2 центтен 5 долларға дейінгі он екі номинал Жапонияда литографиялық әдіспен басылды. Төменгі номиналдарда аждаһа, орташа номиналдарда карп, ал долларлық номиналдарда жабайы қаз бейнеленген. Бұл маркаларға қолданылған қағазда су белгісі – инь-ян символы түрінде болды. 1898 жылы олар Лондонда жасалған ұқсас суреттермен алмастырылды, ал маркаларға қытайлықтар ұсынған, әртүрлі қалыңдыққа ие су белгісі бар қағазға CHINESE IMPERIAL POST деген жазу жазылды. Су белгісін қалың қағазда анықтау қиын болуы мүмкін. 1899 жылдан бастап жаңа маркалар су белгісі жоқ қағазға басылды, бірақ 1901 жылға дейін осы үлгінің қолданылуы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бұл маркалар империяның соңына дейін қолданылып келді. Осы кезеңде кейбір түстер Халықаралық пошта одағының ережелеріне сәйкес өзгертілді және үш жаңа номинал қосылды. Қытайдың алғашқы естелік маркалары 1909 жылы Сюаньтун императорының билігінің бірінші жылында шығарылды. Үш маркадан (2c, 3c, 7c) тұратын жинақ Бейжіңдегі Көк ғибадатханасын бейнеледі.
Бейянг үкіметі
1911 жылғы революция нәтижесінде 1912 жылы императорлық маркаларға қосымша басылымдар жасалды; Фучжоуда пошта кеңсесінің екі тарапқа да бейтарап аймақ екенін көрсету үшін, ал Нанкин мен Шанхайда "Қытай Республикасы" деп жазылды (жоғарыдан төменге қарай: ). Waterlow and Sons компаниясы Лондонда қосымша басылымдар жинағын шығарды, ал елдің барлық аймандарындағы пошта бастықтары сол сияқты таңбаларды пайдаланып, өздерінің ресми емес басылымдарын жасады. Республиканың алғашқы жаңа дизайндары – әрқайсысы 12 маркадан тұратын екі естелік жиынтық болды. Бірінші жиынтықта Сунь Ятсен, екіншісі Юань Шикай бейнеленді, екеуі де 1912 жылдың 14 желтоқсанында шығарылды. "Джонк" сериясының түпнұсқалары 1913 жылдың 5 мамырында сатылымға шықты және 1930 жылдарға дейін қолданыста болды. Кішкентай номиналды маркаларда джонк бейнеленген, ал 15 центтен 50 центке дейінгі номиналдарда күріш жинайтын шаруаның суреті, ал долларлық номиналдарда Пекиндегі Классикалық залға апаратын үш бөліктен тұратын қақпа бейнеленді. Бұл сериялар алғаш Лондонда, кейін 1915 жылдан бастап Пекинде басылды; оларды жақыннан қарап тексеру арқылы ажыратуға болады. 1923 жылы суреттер қайта өңделді және дизайн ерекшеліктері өзгертілді; мысалы, джонк астындағы судың көбігі алынып тасталды, ал су түсі қараңғыланды. Қытай 1920 жылдары әрқайсысы төрт маркадан тұратын бес жаңа естелік сериясын шығарды. Біріншісі, 1921 жылдың 10 қазанында Қытай почтасының 25 жылдығына арналды. Ортасында сол кездегі президент Сюй Шичан, оның екі жағында премьер-министр Цзинь Ёнбэн және байланыс министрі Е Гонгдзуо бейнеленді. 1923 жылдың 17 қазанында Аспан ғибадатханасын бейнелейтін серия жаңа конституцияны еске алды. 1928 жылдың 1 наурызында армия және флот маршалы Чжан Цуолиннің бейнеленген сериясы оның осы лауазымды қабылдағанын көрсетті.
Ұлттық үкімет
1929 жылдың 18 сәуірінде Чжан Кайшы алғаш рет қоғамға шығып, Қытайдың бірігуіне арналған шараға қатысады. Соңында, 1929 жылдың 30 мамырында, іс-шарадан екі күн бұрын Сунь Ятсеннің мазары бейнеленген төрт марка оның мемлекеттік жерлеу рәсімін еске алу үшін шығарылды. 1931 жылы Сунь Ятсен маркаларының жаңа үлгілері жарық көрді. Бұл маркалар, 1932 жылы Гоминьданның алты шейітіне арналған "Шейіттер" маркасымен бірге, келесі бірнеше жыл бойы көптеп қайта басылды.
Жапондықтар басып алған жер және соғыс
Жапонияның бірнеше қытай аймақтарын оккупациялау кезінде (1937–1945), оккупацияланған аумақтарда бастапқыда қытай маркалары қолданылды. 1941 жылдан бастап, Ішкі Моңғолия, Гуандун, Солтүстік Қытай, Шанхай және Нанкин үшін қытай маркаларына қосымша басылым жасалды. Ал кейбір аймақтарда жергілікті суреттермен маркалар шығарылды.
Коммунистік лауазымдар
Коммунистік билік 1930 жылдан бастап өз бақылауындағы аймақтарда маркалар шығарды. Бұл аймақтар көбінесе екі провинцияның таулы шекараларында орналасқандықтан, оларды жиі "Шекаралық Аймақтар" деп атайды. Мысалы, ең алғашқы коммунистік маркалар ("Қызыл пошталар" деп те аталады) Цзянсидің таулы аймақтарында, Хунань және Хубэй провинцияларының шекарасында, сондай-ақ Цзянсимен шектес Фуцзянь облысының батыс бөлігінде пайда болды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Соғыстың аяқталуы коммунистік күштермен күресін жалғастырған Ұлттық үкіметке көп тыныштық сыйламады. Бірақ олар 1943 жылы қайтыс болған президент Лин Сенді еске алуға, Чиангтың қазан айындағы инаугурациясын атап өтуге және одақтастардың жеңісін тойлауға арналған ескерткіш маркалар шығарды. 1945 жыл бойы инфляция үнемі жоғары номиналды маркаларға қажеттілік туғызды, бірақ 1946 жылы жағдай бақылаудан шықты; 1931 жылға дейінгі маркалардың қоры 2000 долларға дейін бағасы көтерілді, ал жаңа дизайн (әлі де Сунь Ятсеннің портретімен) 5000 долларға жетті. 1947 жылы бірнеше мерейтойлық шығарылымдар жасалды, және инфляция жалғасты, сол жылы Сунь Ятсеннің шабдалы гүлдері бейнеленген марка 50 000 долларға жетті, ал 1948 жылы қайта басылған маркалардың бағасы 5 000 000 долларға дейін көтерілді. 1948 жылы алтын юань стандарты қабылданды, және қолданыстағы маркалардың көптеген түрлеріне 1/2 центтен бастап баға қосылды. Бұл уақытша шара ғана болды, ал 1949 жылдың басында әртүрлі номиналдармен маркалар мен үстемелер қажет болды, олардың бағасы да 5 000 000 долларға дейін жетті. 1949 жылдың 1 мамырында үкімет юаньның күндізгі бағамымен сатылатын номиналсыз маркалар басып шығаруға батылды. Содан кейін күміс юань стандарты қабылданды, және тағы да көптеген маркалар үстемеленді, сондай-ақ 1-ден 500 центке дейін бағаланған Сунь Ятсен дизайны қайта басылды. Тамыз айына қарай нашарлаған саяси жағдай пошта жүйесіне де әсер етті, және материктегі ұлтшылдардың соңғы шығарылымдары күміс юаньмен белгіленген жоспарланған суреттік дизайн сериясының екеуі болды. Қытайдың материктік бөлігінен айырылғаннан кейін маркалар Тайвань мен оның төңірегіндегі аралдарда ғана қолданысқа енді. 2008 жылдан бері маркаларда «Қытай Республикасы (Тайвань)» деген жазу бар.
Маньчжуко
1932 жылы Жапония Қытайдың солтүстік-шығысында Маньчжуко деп аталатын марионеттік мемлекет құрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл мемлекет жойылғанмен, өмір сүрген кезеңінде көптеген қызықты мәдени қоспаларды, оның ішінде маркаларды жасады. Маньчжуко маркаларының дизайны екі елдің де ықпалын көрсетеді. Шындығында, 1944 жылғы "Достық жинағы" қытай және жапон тілдерінде жарық көрді.
Қытай Халық Республикасы
Қытай Халық Республикасының пошта жүйесі 1949 жылы Бейжіңде Бас пошта басқармасы ретінде құрылды, бұл коммунистік үкімет бақылауындағы аймақтарда бірнеше жылдан бері жұмыс істеп келген пошта бөлімдерінен пайда болды. Дамуы баяу болды; 1949 жылы әр 370 шаршы километрге бір ғана пошта кеңсесі тіркелді. Коммунистер бақылауындағы бірнеше аймақтар өздерінің пошта жүйелерін жұмыс істетуді жалғастырды; көбіне 1950 жылдың 30 маусымына дейін аймақтық маркаларды сатуды тоқтату туралы бұйрық берілді, ал Солтүстік-Шығыс Азаттық аймағы және Порт-Артур мен Дайрен пошта және телеграф басқармасы 1950 жылдың соңына дейін өз маркаларын (әртүрлі валюталар болғандықтан) пайдалануды жалғастырды.
Пошта маркалары
Біріккен әкімшілік 1949 жылғы 8 қазанда алғашқы пошта маркаларын шығарды. Олар Қытай Халықтың Консультативтік Саяси Конференциясының бірінші сессиясын еске алу үшін фонарь мен Көктегі Бейбітшілік Қақпасын бейнелейтін төрт маркадан тұратын жиынтық болды. Бұл шығарылымда әр түрлі маркаларға нөмірлер тағайындау, әдетте сол төменгі бұрышта орналастыру практикасы енгізілді. Мысалы, 1950 жылы шыққан «Бейбітшілік көгершіні» маркасының 800 долларлық номиналы «5.3 2» деп нөмірленген, бұл Қытайдың бесінші маркалық сериясының екінші маркасы екенін көрсетеді. Бұл практика тек естелік және арнайы маркаларға қатысты, ал тұрақты маркаларда ерекше белгілер болған жоқ. Бірінші тұрақты серия 1950 жылдың ақпан айында шықты, онда бұлттар фонында Аспандық Бейбітшілік Қақпасы бейнеленген. Тоғыз номинал 200 доллардан 10 000 долларға дейін ауқымда болды. Дизайн келесі жылы және 1954 жылы бірнеше рет өзгертілді, нәтижесінде филателистер бұл өзгерістерді «екінші» – «алтыншы» шығарылымдар деп атады, олардың әрқайсысы бұлттардың орналасуы сияқты ұсақ-түйек айырмашылықтарға ие болды. Пошта жүйесі бұрынғы үкіметтің маркаларына қосымша төлем салу қажет болды, осыған байланысты 1950 жылдың наурыз және тамыз айларында, сондай-ақ 1951 жылдың мамырында шығарылымдар жасалды. Сонымен қатар, Солтүстік-Шығыс провинцияларының қалдық маркалары 1950 жылдың шілдесінде, ал Шығыс Қытай маркалары 1950 жылдың желтоқсанында қолданысқа енгізілді. Осы уақыт аралығында жас республикада өткен конференциялар мен басқа да іс-шараларды атап өту үшін түрлі естелік маркалар шығарылды. 1952 жылдың маусым айында радио бағдарламасымен бірге дене шынықтыру жаттығуларын бейнелейтін қырық маркалық жиынтық шығарылды; он жаттығу суреттелді, әрқайсысы төрттік блоктармен ұсынылды, мұнда әр маркада жаттығу үшін қолдар мен аяқтардың әртүрлі орналасуы көрсетілген.
Мәдени революция
Мәдени революция кезінде марка сатудың азаюы және бірнеше маркалардың таралымынан кері тартылуы, әсіресе қолданылғандары, өте сирек кездесетін маркалардың пайда болуына әкелді. Сирек кездесудің негізгі себебі – ресми шығарылу күнінен бұрын, шалғайдағы пошта бөлімшелерінде рұқсатсыз сату, содан кейін маркалардың ресми шығарылуға дейін кері тартылуы болды. Бір мысал – 1967 жылғы 8f номиналдық марка, ол «Үлкен көк аспан» деген атпен танымал, Цзинь Ганшань революциялық базасының құрылғанына 40 жыл толуына арналған. Онда төраға Мао және Линь Бяо Тяньаньмэнь алаңына қарап тұрған трибунада бейнеленген. Бұл маркадан тек жойылған партиядан қалған сынықтар ғана сақталған. Мәдени революция кезеңінде, 1967-1971 жылдар аралығында Қытай почта қызметі 19 жиынтықта 80 марка шығарды. Ерекше дизайнымен және күшті саяси мазмұнымен ерекшеленетін бұл маркалар Мәдени революция аяқталғаннан кейін коллекционерлер арасында кең таралды.
Пошта қызметі
Пошта қызметі 1950-1960 жылдары қарқынды дамыды. 1952 жылы негізгі пошта желілері астана Пекинге шоғырланды, ал барлық ірі қалалармен байланыс орнатылды. Бірінші бесжылдық жоспар шеңберінде пошта қызметін жақсартуда үлкен прогресс жасалды. Ауылдық жерлерде де пошта қызметі дамыды. Ауылдық пошта маршруттарын кеңейтумен қатар, аудандық деңгейден төмен елді мекендерге хат жеткізу мәселесі халықтың көмегімен шешілді. 1954 жылдан бастап ауылдық пошта жұмыскерлері арқылы хат жеткізу жүйесі ауылшаруашылық кооперативтерінде сынақтан өтті, ал 1956 жылы бұл жүйе бүкіл елге таратылды. 1959 жылы ұлттық пошта желісі толыққанды құрылды. Пошта қызметін 1949 жылы құрылған Пошта және телекоммуникация министрлігі (қазіргі Ақпараттық индустрия министрлігі) басқарды. Пошта және телекоммуникация функциялары екі жылға бөлініп, министрлік төмендетілгеннен кейін 1973 жылы қайта құрылды. 1984 жылы Қытайда 53 000 пошта және телекоммуникация кеңсесі және 5 миллион шақырымдық пошта маршруттары болды, оның ішінде 240 000 шақырым теміржол поштасы, 624 000 шақырым автомобиль жолымен пошта және 230 000 шақырым әуе поштасы маршруттары бар еді. 1985 жылы пошта бөлімдері 4,7 миллиард бірінші сыныпты хаттарды және 25 миллиард газет-журналды қабылдады. 1987 жылы алты жылдық үзілістен кейін алты таңбалы пошта кодтарын қолдануға бұйрық берілді. Көп жылдар бойы Қытай Дүниежүзілік пошта одағының мүшесі болмады, және араб сандарымен бағаланғанымен, UPU елдерінің талабына сәйкес елдің атын латын әріптерінде көрсетпеді. "ҚЫТАЙ" деген жазу 1992 жылы маркаларға қосыла бастады. Батыс коллекционерлері көне маркаларды әдетте төменгі бұрыштағы сериялық нөмірлерімен және ел атауының бірінші таңбасы 中 бойынша ажыратады, "тік сызығы бар шаршы қорап" Азияның басқа елдерінде қолданылатын жазудан айқын ерекшеленеді.