Кіріспе

1776 жылғы американдық төңкеріс соғысының шайқастары
Американдық төңкеріс соғысының шайқасы

Седарлер шайқасы – 1775 жылдың қыркүйегінде басталған американдық төңкеріс соғысының басында Континенттік армияның Канадаға басып кіруі кезінде болған әскери қақтығыстар сериясы. Шайқастар 1776 жылдың мамыр айында Монреальдің батысында, Британдық Америкадағы Седарлер маңында және оның айналасында өтті. Континенттік армияның бөлімшелеріне британдық әскерлердің шағын күші қарсы тұрды, олардың құрамында алғашқы халықтардың жауынгерлері (көбінесе ирокездер) және отаршылдардың үлкен күші болды. Монреальдегі американдық әскери гарнизонға қолбасшылық еткен бригадир-генерал Бенедикт Арнольд 1776 жылдың сәуір айында британдықтар мен үндістердің Монреальдің батысында әскери дайындық жүргізіп жатқаны туралы хабар естігеннен кейін, өз әскерлерінің бір бөлігін Седарлерге орналастырды. Гарнизон 19 мамырда капитан Джордж Форстер басқарған британдық және үнді әскерлерінің біріккен күштерімен болған қақтығыстан кейін тапсырылды. Америкалық күштер Седарлерге жол тартқанда 20 мамырда қысқаша шайқастан кейін тұтқындалды. Барлық тұтқындар ақырында Форстер мен Арнольд арасындағы келіссөздер нәтижесінде босатылды, ол аймаққа елеулі күш әкелді. Келісім шарттары бойынша американдықтар британдық тұтқындардың тең санын босатуға міндетті болды, бірақ Конгресс келісімді растамады және британдық тұтқындар босатылмады. Седарлердегі американдық күштердің басшылары полковник Тимоти Бедел мен лейтенант Айзек Баттерфилд осы оқиғаға қатысқандары үшін әскери сотқа тартылып, Континенттік армиядан қуылды. Бедел ерікті ретінде өзін жақсы көрсеткеннен кейін 1777 жылы жаңа лауазым алды. Оқиға туралы хабарлар британдық күштердің көп бөлігін құраған ирокездер жасаған қатыгездіктер туралы көлемді, бірақ жалған мәлімдемелерді қамтыды.

Өмірбаян

Седдерлер Сент-Лоуренс өзенінің солтүстік жағалауында, қазіргі Монреальдің орталығынан шамамен алғанда, Монреаль аралының батыс шетінен оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Одан Оттава өзені бөліп тұрады. Сент-Лоуренс өзеніндегі жақын маңдағы таяздықтар кемелерді тасымалдауды қажет етті, сондықтан Седдерлер Монреальге немесе одан өзен арқылы саяхат жасайтындар үшін стратегиялық қону орны болды. Оттава өзенін Форт-Эн мен Квинз-Шен арасында, қазіргі Водреуилде кесіп өтуге болады.

Монреаль

1775 жылдың қыркүйегінде, Америка Тәуелсіздік соғысының басында, Континенттік армия, бастапқыда генерал-майор Филипп Шкайлер, кейін бригада генерал Ричард Монтгомери басшылығымен, британдық Квебек провинциясына жорық жасады. Монреаль 13 қарашада, Форт-Сен-Жанды қоршаудан кейін, ешқандай шайқассыз алынды. Монтгомери армияның қалған бөлігін Квебек қаласына бастап кеткенге дейін, генерал-майор Дэвид Вустердің басқаруымен Монреальде әскер гарнизонын қалдырды. Монреальді басып алу нашар ұйымдастырылды, және түрлі себептерге байланысты американдықтар мен халық арасындағы қарым-қатынас, тіпті американдықтарды қолдағандардың арасында да нашарлады. Қарым-қатынастың нашарлауына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі – американдықтардың Жоғарғы Сент-Лоуренс және Ұлы көлдердегі үнді халықтарымен сауда-саттық жүргізуін тоқтатуы болды, себебі сауда тауарлары сол аймақтардағы британдық гарнизондарын қолдау үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Тері саудасы қаланың экономикасы үшін маңызды болды, және оның тоқтатылуы американдықтарды қолдағандарға да, қарсыластарына да әсер етті. 1775 жылдың соңында Квебек шайқасында американдықтардың жеңіліске ұшырауынан кейін, Вустер ақыры Квебекке күштерді жеткізді. Ол 1776 жылдың сәуір айының басында келді, ал Монреальдің әскери басқаруы уақытша полковник Мозес Хазенге, содан кейін Квебектегі бас қолбасшы болған бригадир генерал Бенедикт Арнольдқа өтті. Қаланы басып алған американдық күштердің саны шамамен 500 адамды құрады, ал қала сыртындағы бекеттерде қосымша күштер орналасқан еді. Вустер 5 наурызда генерал Шкайлерге қаланың батысындағы британдық әскерлер мен үндістер арасындағы құпия сөздер туралы хабарлады. Осы алаңдатарлық хабарларға, сондай-ақ екі тері саудагерінің және Монреальдегі британдық үнді агенті Клод де Лоримиердің рұқсатсыз кеткеніне жауап ретінде, Хазен сәуір айының басында Бедел полкінің полковнигі Тимоти Бедел басқаруымен 400 әскерді Седардағы стратегиялық позицияны басып алуға жіберді. Лейтенант Исаак Баттерфилд 26 сәуірде Седарға жеткен алдыңғы күшті басқарды және екі 4 фунттық зеңбірекпен нығайтылған ағаш қоршауды салуды бастады. Бедел және оның жасағының қалған бөлігі 6 мамырда келді.

Британдықтардың қаруға шақыруы

Үнді агенті Лоримиер батысқа, Джордж Форстердің басшылығындағы 8-ші жаяу әскер полкінің бір бөлігі Форт-де-Ла-Пренсацияны басып алған Освегатчиге сапар шекті. Лоримиер батыстан Монреальдегі континентальдық әскерге шабуыл жасау үшін үндістерден күш жинауды ұсынды. Форстер келіскен соң, Лоримиер Сент-Региске барып, Акуэсаннан 100 могавк ерін жалдады. Мамыр айының басында Форт-Ниагарада лоялист капитан Джон Батлер, негізінен Ирокез конфедерациясының алты тайпасынан құралған бірнеше жүз өкілмен конференция өткізді, мақсаты – олардың кейбіреулері 1775 жылы берген бейтараптық туралы уәделерін бұзу еді. Тәжірибелі үнді агенті Батлер, жергілікті тұрғындарды спирттік ішімдіктермен және шайқас туралы әңгімелермен ынталандырды; ол 50-ден астам сенека, каюга және онондага жауынгерлерін, сондай-ақ батыстан келген бірнеше жауынгерлерді британдықтардың жағына қосылуға көндірді. Тарихшылардың пікірінше, осы жалдаушылардың ешқайсысы Седардағы шайқасқа қатыспаған, мүмкіндігі жоқ. Стэнли (1973) үнділердің қатысуы Лоримиер жалдағандармен ғана шектелгенін, ол жалдау үшін Гананокуге дейін барғанын айтады. Ланкто (1967) және Смит бұл шайқасқа қатысқан нақты тайпаларды анықтамайды. Лоримиермен бірге кеткен тері саудагерлерінің бірі, Джеймс Стэнли Годдард, америкалықтардың Квебекке басып кіруіне қарсы тұру үшін үндістерден күш жинауға тырысып, батысқа сапар шекті. Ол маусым айында Мичилимакинак фортына жетті, онда британдық командир капитан Арент ДеПейстер оны Грин-Бей маңындағы меномине және виннебаго тайпаларынан жауынгерлерді іздеуге жіберді. ДеПейстер сондай-ақ жергілікті үнді тілмашы Джозеф Эйнсседі фортқа жақын тайпалардан жауынгерлерді жинауға жіберді. Осы екі адамның жалдаған үнділерінің ешқайсысы америкалықтар қаладан кеткеннен кейін ғана Монреальге жетті.

Кіріспе

Осуэгатчиде әскер жинала бастағанда, Лоримье Седдерс маңындағы жанашыр діни қызметкермен әскерге жабдықтар жеткізу туралы келісім жасады. 8-ші полктің әскерлерінің көмегімен ол Сент-Лоуренс өзенін кесіп өтуге болатын жерге жақын жерде бірнеше шағын су айдынында жүзуге арналған қайықтарды, атақты батоларды жасырды. Форстер 12 мамырда Осуэгатчиден 40 қатарлы әскер, 10 британдық және француз тілді канадалық милиция, және 160 ирокезбен бірге кетті. 14 мамырда олар Сент-Францисте тағы 44 ирокезді жинап алды, ал 16 мамырда Сент-Францис көлінің батыс жағында орналасты. 17 мамырда Форстер Седдерстегі әскер күші туралы барлау мәліметтерін алды. Ирокездер әскер санына алаңдады, бірақ америкалықтардың Квебектен шегініп жатқаны туралы хабар оларды әрекет етуге жігерлендірді. Ол Монреальға оралып, Форстер басқаратын 150 британдық әскер және 500-ге жуық ирокездердің жақындап келе жатқанын хабарлады. Осы жаңалықты естіген полковник Джон Патерсон майор Генри Шербернді 140 әскерімен бірге Седдерсқа жіберді. Сорельде шегініп келе жатқан Континенттік армия қолбасшылығымен кездесіп отырған Арнольд, хабарды естіген соң Монреальға оралды және үлкен көмек күштерін ұйымдастыруға кірісті.

Кедр ағаштары

Форстердің әскері 18 мамырда американдықтар басып алған бекініске жақын жерге қонды және берілу талабын жіберді. Баттерфилд қарулы түрде кері шегіну туралы өтініш білдірді, бірақ Форстер одан бас тартты. Екі тарап өрт ашып, шайқасты. Атыс-шабыстың барысында Форстер Шерберннің Монреаль аралынан Оттава өзені арқылы Квинзе-Ченеске өтіп кеткенін естіді, бірақ Седар бекінісі түскен деп ойлап, өзенге кері шегінгенін білді. Бұл жаңалық қоршау салғандарды келесі күні күш-жігерін екі есе арттыруға итермеледі. Британдықтарға Жан Батист Тестард де Монтиньи бастаған шамамен 40 канадалықтан тұратын қосымша көмек келді; Форстер оларды Шерберннің қиындық тудыруы үшін жіберді. Содан кейін Форстерге Шерберннің шабуылын жаңартқаны туралы хабар жетті; Бэттерфилд мұнан хабарсыз, бекіністі тапсырды. Капитуляция шарттарына тұтқынға алынғандардың жеке қауіпсіздігіне кепілдік беру кірді. Ирокездер бекіністің қоймаларын тонады және тұтқындардың кейбіреулерінен кейде құнды жеке заттары бар кішкентай сөмкелерін тартып алды. Ирокездер бұл тұтқындарды соғыс олжасы деп есептеді, өйткені олар бекініс гарнизонының құрамына кірмеген, және өздерінің шығындары үшін оларды өлтіруге дайын болды. Тек Форстердің араласуы, ол құн төлеген арқасында бұл оқиғаның алдын алу мүмкін болды; бірақ бұл ирокездердің тұтқындарды киімдерінен басқа барлық нәрсесінен айыруына кедергі болмады.

Арнольдтың жеңілісі

Өзінің табыстарынан кейін Форстер өзінің барлық әскерлерін, соның ішінде барлық тұтқындарды, Квинзе-Ченеске көшірді, онда лоялисттік әскерлер жиналған еді. Ол тұтқындардың біразын сол жерде қалдырып, 23 мамырда Монтиньиге тиесілі Монреаль аралының оңтүстік-батыс шетіндегі Форт-Сенневиллге қарай жылжыды. Арнольд Форстердің шегінуін хабарлағаннан кейін, оны қуа жетеді. Ол 26 мамырда Форт-Сенневиллге (ол оны өртеп жіберді) жетті, дәл сол кезде Форстердің әскері Квинзе-Ченестің қарамағындағы жағалауға түсіп жатқан еді. Арнольд американдықтар өздерінің мүмкіндіктерін қарастыру үшін соғыс кеңесін шақырды. Ол ертесіне күтпеген шабуыл жасауды қалаған; алайда Француз және Үнді соғысында үндістермен күресу тәжірибесі мол Хазен бұл идеяға қарсы шықты. Екі адам арасындағы келіспеушілік соншалықты күшті болды, Арнольд Хазенге бағынбаушылық айыбын тағуға жақындады. Кеңес Арнольдтың ұсынған шабуылын қабылдамай, әрекет жасамауға шешім қабылдады. 27 мамыр таңында Шербёрн мен Форстердің орынбасары, лейтенант Парк өзенді кесіп өтетін қайыққа мінді. Форстер, оның күштерінің бір бөлігі үндістер үйлеріне қайтқандықтан, Шерберн мен Баттерфилдпен тұтқындарды алмастыру туралы келіссөздер жүргізді. Келіссөздерден кейін Арнольд пен Форстер шарттарға келісті. Америкалық тұтқындар 30 мамырда Арнольдқа Форт-Аннада қайтарылды, бірақ өзендегі қатты жел салдарынан екі күнге кешікті.

Салдары

Америкалықтар тұтқын алмасу бойынша өз міндеттемелерін ешқашан орындаған жоқ. Джордж Вашингтонның қарсылығына қарамастан, Конгресс келісімді ресми түрде мойын бұрмады және Форстерді американдық тұтқындарды үндістерге тапсырып, олармен нашар қарым-қатынас жасады деп айыптады. Әдеп сақталмағандықтан, бас тарту туралы хат британдық бас қолбасшы және провинцияның губернаторы Гай Карлтонға емес, генерал-лейтенант Джон Бургойнге жіберілді. Арнольдтың оқиға туралы баяндамасында Форстердің үндістері екі тұтқынды өлтірді деген, басқаша расталмаған айыптамалар келтірілді. Арнольд бастапқыда жеңіліске Баделді кінәлады. Ол Бедел мен Баттерфилдті қызметтен шеттетуге және оларды Сорельге соғыс сотына жіберуге бұйрық берді. Әскердің шегінуіне байланысты екеуі де 1776 жылдың 1 тамызында Тикондерога бекінісінде сотталды. Екеуі де кінәлі деп танылып, әскерден қуылды. Бедел өз қызметін ерікті түрде жалғастырды және 1777 жылдың қазанында Саратогада Бургойннің тапсырылуынан кейін Конгресс оған жаңа лауазым берді. Кейбір шайқастар болған орын 1928 жылы Канаданың Ұлттық тарихи орны деп жарияланды.