Кіріспе

1978 жылы Арнольд Шапиро түсірген фильм және жасөспірімдерді оңалту бағдарламалары. "Scared Straight!" – Арнольд Шапироның 1978 жылғы американдық деректі фильмі. Питер Фолк баяндаған бұл деректі фильмде жасөспірім қылмыскерлер тобы мен олардың үш сағаттық сессиясы, нақты қылмыскерлермен өтеді. Рахуэй мемлекеттік түрмесінде түсірілген фильмде "мүкім мерзімге сотталғандар" деп аталатын тұтқындар тобы, жас қылмыскерлерді қорқытып, оларды "түзетуге" тырысып, айқайлап, қорқытып, үркітеді, осылайша олар түрме өмірінен аулақ болсын деген ниетте. Бұл деректі фильм 1970-ші жылдардың соңында цензурасыз теледидардан көрсетілді, және көптеген телеарналарда "анау" және "мынау" сөздері алғаш рет эфирге шықты. Кейбір телеарналар (мысалы, Канададағы CTV Network филиалы CFQC) жергілікті түсірілген бөлімдер қосты, онда сарапшылар деректі фильмнің мазмұны мен оны цензурасыз көрсетудің себептерін талқылады. Деректі фильм бірнеше марапатқа ие болды, соның ішінде "Үздік деректі фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. Зерттеулер көрсеткендей, қатысушылардың көпшілігі қайтадан қылмыс жасаған жоқ. Алайда, түрлі "Scared Straight" бағдарламаларының әсерін салыстырып бағалау жүргізген зерттеулер, олардың қатысушылардың кейін қылмыс жасау мүмкіндігін арттыратынын көрсетті.

Шолу

Бұл деректі фильмдегі және 1980 жылғы "Түзетіліп өмірге оралу! Тағы бір оқиға" атты жалғастырылымдағы жасөспірімдердің жасы 15-тен 19-ға дейін болды. Олар ұсақ қарақшылық, есірткіге тәуелділік, қоғамдық мас болудан бастап құмар ойындар, жалған ақша жасау және рэкет сияқты түрлі қылмыстар жасаған қайталап сотталатын қылмыскерлер еді. Алғашқы деректі фильмнің "бітірушілері" ешқайсысы кейіннен ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған жоқ, тек Анджело Специале 2010 жылы 1982 жылы (фильм түсірілгеннен кейін төрт жыл өткен соң) көршісін зорлап өлтіргені үшін 25 жылға бас бостандығынан айырылды. Олардың көпшілігі Коннектикут, Нью-Джерси және Нью-Йорк штаттарынан келген және түрме жазасынан және/немесе соттан кейінгі бақылаудан/қоғамдық жұмыстан бас тарту орнына экспериментке қатысуға келісті. Продюсерлер Нью-Йорк қаласының кедей аудандарынан бастап, бай шалғай елді мекендерден келген жастарды іздеді. Фильмде көрсетілген "мүкім мерзімді жаза алушылар" негізінен кісі өлтіргені үшін, ал басқалары қарулы тонау үшін сотталған, ал кейбіреулері екеуін де жасаған. Фильмде көрсетілген бір әрекет, түрмеде жиі кездесетін жағдай, жасөспірімдерді өздері немесе мүкім мерзімді жаза алушылардың көмегімен аяқ киімдерін шешуге мәжбүрлейді, оларды жасөспірімдердің аяғынан алып, аралас үймеге лақтырады, бұл біреуден ұрлаудың сабағы ретінде қарастырылады. Фильмнің соңында жасөспірімдер түрмеге түсуді қаламасақ екен деген шешімге келгендерін айтады. Фильм жасөспірімдердің тізімін атап өту арқылы аяқталады, көпшілігі "түзетілгенін" көрсетеді, бірақ кейбіреулері қайтадан қылмыс жасағаны хабарланды.

Марапаттар

Фильм 1978 жылы "Ең үздік толық метражды деректі фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. Одан бөлек, ол "Тамаша жеке жетістік – ақпараттық бағдарлама" және "Тамаша ақпараттық бағдарлама" номинациялары бойынша "Эмми" сыйлығын иеленді. "Қорқынышты тура!" фильмі 1978 жылғы Джордж Полк сыйлығын деректі фильмдер арасында жеңіп алды.

Сақтау

Академия киноархиві "Қорыққанды тура!" фильмін 2007 жылы сақтап қалды.

Қадағалау

"Қорқынышты түзу" атты алғашқы бағдарламадан кейін, "Қорқынышты түзу! Тағы бір оқиға" (1980) көркем фильмі, содан кейін (MTV және UPN арналарында) "Қорқынышты түзу! 20 жылдан кейін" (1999) көрсетілді. 2011 жылдың 13 қаңтарында A&E арнасы "Қорқыныштан тыс түзу" атты жаңа сериалды ұсынды, оның атқарушы продюсерлері Арнольд Шапиро және Пол Койн болды. A&E веб-сайтындағы сериал туралы ақпаратта былай делінген: "Әрбір сағаттық эпизод АҚШ-тағы түрмелердегі түзетутік бағдарламалардың біріне назар аударады және бағдарламаға қатысу алдында, түрмедегі күні бойы, содан кейін бір айдан соң жасөспірімдердің өміріне тигізген әсерін бақылайды. Бағдарламаға қатысатын жасөспірімдердің саны төрт немесе бес адамды құрайды. "Қорқыныштан тыс түзу" – жастардың өмірін өзгертуге бағытталған араласу және екінші мүмкіндік туралы". Әрбір эпизод бағдарлама түсірілгеннен кейін жасөспірімдердің жағдайы туралы жаңартулармен аяқталады, олардың түрмеден кейінгі өміріндегі жетістіктері мен сәтсіздіктері, сондай-ақ осы жолмен кеткен жасөспірімдердің қайтыс болуы немесе түрмеге қамалуы туралы қайғылы жаңалықтар айтылады. 2011 жылдың 1 ақпанында "Жасөспірімдер әділеті туралы ақпарат алмасу" бастапқы "Қорқынышты түзу" бағдарламасының түлегі, Рахвей түрмесіндегі Анджело Специалие кейіннен сотталған қылмыскер болғанын хабарлады. 2010 жылы Специалие 1982 жылы оның көршісі Мишель Миканы зорлап өлтіргені үшін айыпталды және қазір Рахвей түрмесінде 25 жылдан өмір бойына сотталды. Ол фильмде өзінің тура жолмен өмір сүрмегенін мойындады. "Рахвейге барғаннан кейін мен үш рет заң бұздым. Екі рет 17 және 18 жасымда, ал бес жыл бұрын тәртіпсіздік жасағаны үшін 15 күнге түрмеге қамалды". 2005 жылы дүкеннен ұрлық жасағаны үшін тұтқындалды, ал ДНК-ның нәтижесі оны 1982 жылғы зорлау/кісі өлтіру ісімен байланыстырды, нәтижесінде ол түрмеге қамалды. Сондай-ақ, Специалие ісіне байланысты "Жастар әділеті үшін кампания" A&E арнасына "Қорқыныштан тыс түзу" бағдарламасын тоқтатуды өтінді, өйткені бұл бағдарлама "зиялы бағдарламаның таралуын" насихаттайды және ол Жасөспірімдер әділеті және қылмыстың алдын алу кеңсесі (OJJDP) белгілеген федералды заң мен стандарттарды бұзуы мүмкін деп мәлімдеді. 1978 жылдың сәуір айында Ратгерс қылмыстық сот әділдігі мектебінің профессоры Джеймс Финкенауэр "Қорқынышты түзу" бағдарламасын сынақтан өткізді, бұл бағдарламаны бақылау тобымен салыстырып зерттеді, бұрын мұндай тәжірибе болған емес. Оның зерттеуі бойынша, Рахвейге барған балалар бармағандарға қарағанда қылмыс жасауға көбірек бейім. "Қорқынышты түзу" және осыған ұқсас бағдарламалардың нәтижелерін мета-талдау көрсетті, олар қылмыс деңгейін арттырды және бақылау тобымен салыстырғанда қылмысты қайталау деңгейін жоғарылатты. Қылмыс деңгейінің өсуіне себеп белгісіз. Ұлыбритания полиция колледжі "Қорқынышты түзу" бағдарламалары қылмыс деңгейін арттырады дегенге "өте сенімді" дәлелдер бар екенін мойындайды. 2011 жылы Әділет министрлігінің екі шенеунігі "The Baltimore Sun" газетінде "Қорқынышты түзу" бағдарламаларын "тиімсіз" және "әлеуетті зиянды" деп сипаттады. OJJDP әкімшісінің міндетін атқарушы Джефф Словковски және Лори О. Робинсон "біздің балаларымызға қатысты" саясаткерлер мен ата-аналар "әңгімелерге емес, дәлелдерге сүйенуі керек" деп жазды. 2004 жылы Вашингтон штатының қоғамдық саясат институты "Қорқынышты түзу" бағдарламасына жұмсалған әрбір доллар 203,51 доллар шығынға әкелетінін есептеді.

Мәдени сілтемелер

Телевизиондық сериал «Hardcastle және McCormick» бірінші маусымның «Қорқынышпен тітіркенді» атты эпизодында жасөспірімдерді одан әрі қылмыс жасаудан алдын алу үшін мемлекеттік түрмеге апарды. 1984 жылы «The Adventures of Fat Albert and the Cosby Kids» анимациялық сериал «Scared Straight!» формуласын «Ұсталды» атты эпизодында қолданды. Эпизодта басты кейіпкерлер автокөлік ұрлығына қатысқандары үшін тұтқындалады – олар жаңа достары Ларриден көлік сұрап алған, ол полиция қуып жете бастағаннан кейін ғана көлікті ұрлағанын мойындайды. Полиция сержанты мен сот Косбилерге қарсы айыптауларды түсіріп тастауға келіседі, бірақ оларға жоғары қауіпсіздік түрмесінде экскурсия жасағаннан кейін ғана, мұнда балалар тұтқындардың мінез-құлқынан қорқады. Соңында Косбилер балалары Ларримен қарым-қатынасты тоқтатып, қиындықтардан аулақ болуға ант етеді. 1992 жылы «Married with Children» сериалдың алтыншы маусымындағы «Өту рәсімдері» атты эпизодында Аль Банди Бадтың 18 жылдығында Жастарды түзеу департаментінің бірнеше жас қылмыскерлерді оның аяқ киім дүкеніне автобуспен әкелгенін, оларды үш сағаттан астам уақыт бойы оның перспективасыз жұмысын қадағалауға мәжбүр еткенін айтады, осылайша оларға мектепте оқудың және қиындықтардан аулақ болудың маңыздылығын көрсету үшін, «тіпті ең қатал қылмыскер де нәресте сияқты жылағанға дейін» деп шағынады. 2008 және 2012 жылдар аралығында «Saturday Night Live» «Scared Straight!» бағдарламаларын сатиралық түрде пародизациялады, сегіз эскизден тұратын серияда. «Arrested Development» сериалының үшінші маусымындағы «Notapusy» атты эпизодында бұрынғы түрме тұтқыны «Startled Straight» атты гомофобиялық терапия семинарын «Scared Straight!» бағдарламасы деп қате түсініп, ерлер тобына түрмедегі қорқынышты жағдайлар туралы, әсіресе гомосексуалдық түрме сексінің кең таралғаны туралы лекция оқиды. «The Boondocks» сериалының үшінші маусымындағы «A Date with the Booty Warrior» эпизодында балалар тобы «Қорқынышпен тітіркенді» атты бағдарламаға қатысады. Алайда, бағдарлама бұзылады, өйткені балалар мен түрмедегілер түрме ереуілін ұйымдастыру үшін бірігеді. Рэп-артист GZA «Pro Tools» альбомындағы «Path of Destruction» әнінде Питер Фолк айтқан сөздердің үлгілерін пайдаланды. Комедияшы Том Сегура өзінің «Mostly Stories» атты Netflix комедиялық көрсетілімінде «бір рет ғана эфирге шыққан» 1999 жылғы «Scared Straight» эпизодына сілтеме жасады. «Beavis and Butt-Head» сериалының «Scared Straight» эпизодында Бивис пен Батт-Хед «Scared Straight» бағдарламасының бір бөлігі ретінде бір күнге түрмеге жіберіледі. Олар хеви-метал музыкасына деген құмарлығын бөлісетін бірнеше тұтқындармен дос болады және одан да ұзақ уақытқа қалу үшін қайтадан жасырын түрде түрмеге кіруге шешім қабылдайды. «Drake & Josh» сериалының «Steered Straight» эпизодында Дрейк Паркер мен Джош Николс «Scared Straight» бағдарламасына ұқсас бағдарламаның бір бөлігі ретінде түрмеге жіберіледі. Алайда, түрмеге бара жатқанда, олар отырған полиция машинасы нағыз қылмыскерлердің шабуылына ұшырайды, ол бауырластарды қылмыскерлер деп қате түсінеді.