Кіріспе

Тіл білімінде иелік қосымша (affixum possessivum) – иелік сөздеріндей, зат есімге иесін көрсету үшін қосылатын қосымша (көбінесе жұрнақ немесе префикс). Иелік қосымшалар әлемнің көптеген тілдерінде кездеседі. Тіл құрылыстарының әлемдік атласы 902 тілдің жалпы үлгісінен 642 тілде иелік жұрнақтар, иелік префикстер немесе екеуінің де бар екенін көрсетеді. Иелік жұрнақтар кейбір австронезиялық, ұралдық, алтайлық, семиттік және үнді-еуропа тілдерінде табылады. Күрделі жүйелер ұрал тілдерінде кездеседі; мысалы, ненец тілінде 27 (3×3×3) түрлі форма бар. Олар иеленушіні (бірінші, екінші немесе үшінші жақ), иеленушілер санын (жекеше, екіше немесе көпше) және нысандар санын (жекеше, екіше немесе көпше) ажыратады. Бұл ненец тілінде сөйлейтіндерге "біз екеуміздің көп үйлеріміз" деген фразаны бір сөзбен білдіруге мүмкіндік береді. Майя тілдері мен науатль тілдерінде де иелік префикстері бар.

Фин тілі

Фин тілінде иелік жұрнақтары қолданылады. Иесінің саны мен олардың тұлғасын үшінші тұлғадан басқа, жекеше және көпше түрінде ажыратуға болады. Дегенмен, бұл құрылым иеленген заттардың санын жасырады, егер дара заттар атау немесе иелік райда, ал көпше заттар атау райда болса, себебі *käteni* «менің қолым» (не бастауыш, не толықтауыш), «менің қолымның» (иелік рай) немесе «менің қолымдар» (не бастауыш, не толықтауыш) дегенді білдіруі мүмкін. Мысалы, *talo* (үй) сөзінің иеленуін көрсету үшін келесідей түрі бар:

| Тұлға | Сан | Фин тіліндегі сөз | Ағылшын тіліндегі сөз тіркесі |
|---|---|---|---|
| Бірінші тұлға | Жекеше | *taloni* | my house(s) |
| | Көпше | *talomme* | our house(s) |
| Екінші тұлға | Жекеше | *talosi* | your (sing.) house(s) |
| | Көпше | *talonne* | your (pl.) house(s) |
| Үшінші тұлға | | *talonsa* | his/her/their house(s) |

Грамматикалық райлар иелік жұрнағына әсер етпейді, тек айқындау райында (*n* немесе белгісіз) иелік жұрнағынан басқа ешқандай белгі болмайды. Үшінші тұлға жұрнағы тек иеленуші бастауыш болған жағдайда ғана қолданылады. Мысалы, *Mari maalasi talonsa* – «Мари үйін бояды», ал *Toni maalasi Marin talon* – «Тони Маридің үйін бояды» мысалында иелік рай қолданылған. (*talon* сөзіндегі *n* – айқындау райы, ол иелік раймен бірдей айтылады.) Баса көрсету немесе нақтылау үшін иеленуші сөзден тысқары да берілуі мүмкін, бұл үшін иелік рай қолданылады. Бұл жағдайда иелік жұрнақ сақталады. Мысалы, «менің үйім» *taloni* немесе *minun taloni* түрінде болуы мүмкін, мұнда *minun* – бірінші тұлға жекеше есімдігінің иелік түрі. Иелік жұрнағын қалдыру иеленген заттардың көпше түрін ажыратуға мүмкіндік береді, бірақ бұл дұрыс тіл емес: *mun käsi* – «менің қолым», *mun kädet* – «менің қолымдар». Сөйлеу тілінде иелік жұрнақтарды жүйелі түрде қалдыру кездеседі, бірақ бұл тек тікелей сөйлеуде ғана қолданылады: «Олардың пальтолары құрғақ» – *Niiden takit on kuivia* (*niiden* – «олардың»). Бұл тікелей иеленумен салыстырылады, мысалы, «Олар пальтоларын алды», онда иелік жұрнақ қолданылады: *Ne otti takkinsa*. Тіпті фин тілінде *sen* және *niiden* есімдіктері, олардың көрсеткіштік және жансыз түрлері, иелік жұрнақтарды тікелей емес, жанама түрде ғана енгізеді. *Niiden talonsa* деп айту дұрыс емес. Үшінші тұлғада үшінші тұлғалық иелік жұрнағының қолданылуы немесе қолданылмауы мағынада да айырмашылық тудырады:

*He ottivat (omat) takkinsa.* = «Олар өздерінің (өз) пальтоларын алды». (Иеленуші, тіпті баса көрсету үшін де, сөйлемнің тақырыбымен бірдей болған жағдайда атауға болмайды.)
*He ottivat heidän takkinsa.* = «Олар (басқалардың) пальтоларын алды». (Үшінші тұлға есімдігі иеленуші ретінде айтылғанда, ол сөйлемнің тақырыбынан басқа біреуді білдіруі керек.)
*He kertoivat tekevänsä (itse).* = «Олар (өздері) келетінін айтты». (Егер іс-әрекеттің жасаушысы бұрынғыдай болса, тіпті баса көрсету үшін де атауға болмайды.)
*He kertoivat heidän tulevan.* = «Олар (басқалар) келетінін айтты». (Егер үшінші тұлға есімдігі екінші сөйлемнің жасаушысы ретінде айтылса, ол бірінші сөйлемнің жасаушысынан басқа біреуді білдіруі керек.)

Венгрия тілі

Венгр тілі – тағы бір урал тілі. Фин тілімен алыс туысқан мажар тілі, фин тілі үшін жоғарыда келтірілген сияқты ережелерге ұқсас, бірақ басымдық үшін генетивтік жақты қолданбайды. "Марияның үйі" деу үшін, мажар тілінде Mária háza деп айтылады: сөзбе-сөз "Мария үйі", мұнда háza "оның үйі" дегенді білдіреді (оның иелік жалғауын қараңыз). Мажар грамматикасы (аты-жөн тіркестері) мақаласындағы иелік жұрнақтары туралы да көріңіз.

Араб тілі

Араб тілі – семит тілі, жаттық және айыптау райларын білдіру үшін жеке жалғауларды, сондай-ақ ілеспе есімдірлерді қолданады. Жаттық және айыптау формалары бірдей, бірақ бірінші тұлға жекешесінде ерекшеленеді: жаттық райда – ī, ал айыптау райда – nī. Олар зат есімдермен (иеленуді білдіре отырып), жаттық райды талап ететін сөздермен немесе етістіктермен (толықтаушыны білдіре отырып) қолданылуы мүмкін. Иеленуді білдіретін жеке жалғаулардың мысалдары, негіз ретінде بيت (bayt) – үй сөзін пайдалана отырып:

Тұлға | Жекеше | Екілік | Көпше
------- | -------- | -------- | --------
1-ші тұлға | بيتي (baytī) – менің үйім | بيتنا (baytunā) – біздің үйіміз
2-ші тұлға (ер.) | بيتك (baytuka) – сенің үйің | بيتكما (baytukumā) – сіздердің үйіңіз (екі)
| | | بيتكم (baytukum) – сіздердің үйіңіз
2-ші тұлға (әйел) | بيتك (baytuki) – сенің үйің | بيتكن (baytukunna) – сіздердің үйіңіз
3-ші тұлға (ер.) | بيته (baytuhu/baytuhi) – оның үйі | بيتهما (baytuhumā) – олардың үйі (екі)
| | | بيتهم (baytuhum/baytuhim) – олардың үйі
3-ші тұлға (әйел) | بيتها (baytuhā) – оның үйі | بيتهن (baytuhun(na)/baytuhin(ne)) – олардың үйі

Классикалық науатль тілі

Классикалық науатль, уто-ацтек тілі, иелік префикстерін қолданады. Тұлға Мысал Аударма 1 тұлға жекеше no ta менің әкем 2 тұлға жекеше mo ta сенің әкең 3 тұлға жекеше i ta оның/оның әкесі 1 тұлға көпше to ta біздің әкеміз 2 тұлға көпше amo ta сіздердің әкеңіз 3 тұлға көпше in ta олардың әкесі белгісіз te ta әкесі