Кіріспе

Шыңғыс ханның моңғол генералы Жебе (немесе Жебей, , Zev; туған аты: Jirqo'adai (қазіргі моңғол тілінде: Zurgaadai), ,) (өлімі: шамамен 1224 ж.) – Шыңғыс ханның ең көрнекті нояндарының (генералдарының) бірі болды. Ол Шыңғыс хан тұсында Таргудай Кирилтуг басшылығында болған Тайчуд тайпасының Бесуд руына жатты. Жебе бастапқыда Шыңғыс ханның жауы болғанымен, хан оны өз қатарына қосып алып, ең ірі генералдарының біріне айналдырды. Жебе Шыңғыс хан империясының аумағын кеңейтуде маңызды рөл атқарды. Генерал ретінде үлкен еңбек еткеніне қарамастан, оның өмірі туралы ақпарат көздері мен өмірбаяндық деректер аз. Жебе өздігінше ойлап тапқан және батыл әрекеттері үшін "тарихтағы ең ұлы атты әскер генералы" деп аталады.

Өмір

1204 жылы Он үш жақты шайқас кезінде Жеңіс ханның мойнына жебе тиді. Оның адал қызметшісі Желме оған күтім жасады. Шайқасты жеңген соң, ол жеңілгендерден атына кім жебе атқандығын сұрады. Бұл оның жарақатын жасыруға жасалған сылтау, немесе артық мойынсоқтаудың алдын алу үшін жасалған еді. Жиркодай ерікті түрде кінәсін мойындады және оны өлтіру Шыңғыс ханның қалауында екенін, бірақ Жиркодайға өмір сүруге рұқсат берілсе, ол Шыңғыс ханға адал қызмет ететінін айтты. Шыңғыс хан адамдардың дағдысын және адалдығын бағалады. Сондықтан ол осы оқиғада Жиркодайды кешіріп, мақтады. Содан кейін ол Жиркодайға моңғол тілінде "жебе" және "қару" деген мағына беретін Джебе деген жаңа есім берді. Алайда, Ильханат әкімшісі және тарихшы Рашид әд-Диннің басқа бір мәліметінде оқиға мүлдем басқаша сипатталған. Осы нұсқада Джебе қашып құтылуға үлкерді, бірақ кейін Шыңғыс ханның әскері оны қуды. Джебе Шыңғыс ханның атын өлтірген соң, өзін ұстап беруге мәжбүр болды және өмірі үшін жалбарынуға келді. Өміріне өтеу ретінде Зурағадай, Шыңғыс ханға оның жебесімен өлтірген жылқының орнына көптеген жылқы беруге уәде берді. Джебе тез арада Шыңғыс ханның ең қабілетті және адал қолбасшыларының біріне айналды. Ол үш жылдың ішінде Шыңғыс ханның ең жоғары дәрежелі генералдарының біріне дейін көтеріліп, 1211 жылы Цзиньге жасалған шабуылда сол қанаттың маңызды бөлігіне басшылық етті. Оның генерал ретіндегі шеберлігі Мұқали мен Субутай батырдың деңгейіне жетті. Сун елшісі Чжао Хун Джебені үшінші дәрежелі губернатормен тең дәрежеде деп есептегенін және Шыңғыс ханның әскеріндегі элиталық әскерлерге қолбасшылық еткенін атап өтті. Бұл оның Шыңғыс ханның қызметінде болған кезіндегі көптеген сәтті әскери жетістіктерімен байланысты болуы мүмкін.

Цзинь әулетіне қарсы соғыс

Ол Цзинь әулетіне қарсы алғашқы соғыста (1211–1214 жж.) өзгеше көзге түсіп қызмет етті. Бұл бірінші шабуыл кезінде Жебе Субутаймен бірге сол қанатты басқарды. Оның жасағы шығысқа қарай қабырғаны айналып өтіп, екі бекініске қол жеткізді. Содан кейін ол Вуша бекінісіндегі екінші Цзинь әскерін талқандау үшін жолын қайтадан айналдырды және кейін Йеулинг шайқасында жеңіске жеткен Шыңғыс ханның бас әскерімен қосылды. Осы күшті жеңістен кейін моңғолдар Пекин жазығына апаратын өткелдерді бақылауға алып, аумақты өздерінің билігіне бағындырды. Жебеге көптеген бекіністерді жаулау тапсырылды, ол оны жасалмаған шегіну арқылы, қорғаушыларды алдап, жүзеге асырды. Шыңғыс хан Жебені алыстан басқаратын генерал ретінде сенгендей көрінеді: 1211 жылдың қысында Жебе Ляояңды жаулауға жіберілді, олар Чжундудың төңірегіндегі далаларды ғана басып алған болатын. Басты майданнан бірнеше жүз шақырым қашықтаған соң, Жебе Ляояңның қорғаушыларын 100 шақырымнан астам жалған шегінуге сүйреп, көптеген моңғол олжасын жерде қалдырды. Қытай әскері оны тонауға тоқтап, солтүстік қысының ұзақ түндерін пайдаланып, Жебе әскері тәртіпсіз Цзинь әскерін талқандап, Ляояңды басып алу үшін 24 сағат ішінде 100 шақырымды жүріп өтті. 1213 жылы Шыңғыс Жебені қатты қорғалған Жюйонг өткелін басып алуға жіберді. Жебе Цзинь бекіністерін айналып өтетін тау жолын тауып, қорғаушыларды шайқасқа шығуға мәжбүр етті. Содан кейін Жебе мен Субутай кері бағытта жылдам марш жасап, өздерінің іздерін қайтадан басып, жаудың артқы қапталына шабуылдап, осы маңызды әскерді қоршап, жойды. Маньчжурияда көтеріліс ұйымдастырып, бірнеше бекіністерді басып алғаннан кейін, Шыңғыс әскерін бес бөлікке бөліп, Цзинь аумағының кең аумағын шапты. Жебе Субутаймен бірге Мукалидің элиталық жасағына қосылды, олар мұхитқа дейінгі аумақты сәтті шапты, көптеген Цзинь қалаларын және бекіністерін қиратты немесе басып алды.

Кухлугқа қарсы шайқастар

1218 жылы Джебеге монғолдардың басты қарсыласы Кухлугты жеңіп, Қара Хитайды бағындыру міндеті жүктелді. 20 мың ғана сарбазы болған Джебе, билеуші буддистер мен қысымға ұшыраған мұсылмандар арасында діни көтерілістерді тудырып, қолдау көрсету арқылы әскерін сақтап қалды. Оның әскері ерекше жылдамдықпен қимылдап, Кухлуг пен оның 30 мың әскерін жеңуге мүмкіндік берді. Кейін Кухлуг тауларда ұзақ қуып жететін аңшылықтан кейін қолға түсті. Джебе Қарахитанның Кухлугына қарсы жеңіске жеткен соң, Шыңғыс ханның алаңдағаны айтылады. Шыңғыс хан қолбасшысының жеңісіне қуанғанмен, Джебе үлкен дәрежеге ұмтылып, оған қарсы шығуы мүмкін екеніне көз жеткізе алмады. Бұл хабар Джебеге жеткенде, ол дереу Шыңғыс ханның ордасына қайтып оралып, 100 ақ жылқы сыйлады (Джебе оны жарақаттағанда Шыңғыс хан мінген сондай жылқы) – адалдығының белгісі ретінде, барлық күмәнді сейіп, сенімділігін көрсету үшін.

Хорезм империясына шабуыл

1219 жылы Хорезм империясына шабуыл кезінде Джебе құнарлы Ферғана аңғарына қауіп төндіру үшін қыста Тянь-Шань тауларына диверсиялық күшпен жіберілді. Джебе бес футтан астам қар жатқан биік тау жолдарынан өтіп, Шаһ Мохаммед ІІ-нің 50 000 атты әскерін күшін шығарды. Джебе осы элиталық күштерге қарсы жеңіске жетті немесе кемінде жеңілістен сақталып, одан әрі оңтүстікке қарай жылжып, Хорасанға қауіп төндіріп, алыс провинцияларды бөліп тастады. Одан кейін ол Самарқандағы Шыңғыс ханның бас әскеріне қосылып, Хорезмді екіге бөлді. Шаһтың Хорасан мен Батыс Иранда күш жинауына жол бермеу үшін Шыңғыс хан Джебе мен Субутайды шахтының өзінің империясы бойынша қууға жіберді. Олар оны ұстай алмаса да, тызғын қуып жете беруі шаһтың жаңа әскерлер жинауына кедергі келтірді, ал шах Джебе мен Субутайдың артынан Иранға қарай қашуға мәжбүр болды. Осының салдарынан Хорезм әскерлері шашырап, бірте-бірте талқандалды.

Өлім

Жәбе Каспий теңізі төңірегіндегі аңызға толы жорық жасады, онда ол Субутаймен бірге Бесінші крест жорығына қосылуға ниеттенген грузиндерді және Кавказ даласының тайпаларын жеңіске жеткізді. Содан кейін ол Калка өзені шайқасында Киевтік Русь пен кумандарды талқан етті. Оның жоғалуы мен өліміне байланысты мән-жайлар құпиялылығын сақтайды. Бір ғалым, Стивен Поу, Жәбе Ресейлік одақтас қыпшақтардың күштерімен Хортица аралының жанындағы курган маңында қаза тапқан болуы мүмкін деп болжайды. Бұл мәліметтердегі қайшылық түркі тілдес қыпшақтардың Жәбені Джемия Бег деп атауынан туындаған тілдік қателіктердің салдары болуы мүмкін. Алайда, орыс ғалымдары Д.М. Тимохин мен В.В. Тишин оның пікіріне күмән келтірді; олар Стивен Поудың нұсқасы жазба дереккөздермен расталмағанын және лингвистикалық дәлелдердің жоқтығын айтады. Өліміне байланысты мән-жайлар құпия болғанымен, Жәбе Қытай, Орталық Азия және Еуропаны бағындыру арқылы тарихқа есімдерін түсірді, Киев пен Русьті жаулап алды.