Кіріспе

Франция департаменті Круа (kʁøz; немесе Crosa) – Францияның орталық бөлігінде орналасқан департамент. Лозерден кейін, Франциядағы ең сирек қоныстанған екінші департамент болып табылады. Солтүстігінен Индр және Шер, шығысынан Алье және Пюи-де-Дом, оңтүстігінен Коррез және батысынан Жоғарғы Виенна департаменттерімен шектеседі. 2020 жылы департаменттің халқы 115 995 адамды құрады, ал 2022 жылғы ресми бағалау бойынша – 113 711 адам. Круа департаментінің префектурасы Гуэре қаласында шамамен 12 000 адам тұрады, бұл оны департаменттегі ең ірі елді мекен етеді. Одан кейін Ла-Сутеррен және Обуссон қалалары келеді. Департамент бұрынғы Ла Марш провинциясының аумағында жатыр. Круа – Франциядағы ең ауылдық және сирек қоныстанған департаменттердің бірі, халық тығыздығы 21 адам/км² (56 адам/кв миль) және 2019 жылғы халық саны 116 617 адамды құрайды, бұл Франциядағы барлық департаменттер арасында екінші ең кішкентай көрсеткіш. Жер көбінесе ауыл шаруашылығына пайдаланылады, департамент каштан және жаңғақ өндірісімен, сондай-ақ Шароле және Лимузин сиыр тұқымдарымен әйгілі.

Тарих

Крёз – француз төңкерісі кезінде 1790 жылдың 4 наурызында құрылған 83 департаменттің бірі. Ол бұрынғы Ла-Марш провинциясынан құрылған. Марш графтығы – ортағасырлық Францияның қазіргі Крёз департаментіне шамамен сәйкес келетін графтық. Марш алғаш рет 10-ғасырдың ортасында, Аквитания герцогы Вильгельм III оны граф атағын алған Бозо есімді вассалының біріне берген кезде, жеке феод ретінде пайда болды. 12 ғасырда графтық Лузиньян әулетіне өтті. Олар кейде Ангулем графтары және Лимузен графтары болды. 1308 жылы баласыз граф Ги қайтыс болғаннан кейін, оның Ла-Маршдегі иеліктерін Франция королі Филипп IV басып алды. 1316 жылы король Ла-Маршті өзінің кіші ұлы, принц, кейіннен Карл IV үшін аппанаж етті. Бірнеше жылдан кейін, 1327 жылы, Ла-Марш Бурбон әулетіне өтті. Арманьяк әулеті оны 1435 жылдан 1477 жылға дейін ұстады, содан кейін ол Бурбондарға қайтып оралды. 1527 жылы Ла-Марш Франциск I басып алып, француз тәжінің домендерінің бір бөлігіне айналды. Ол 17 ғасырға дейін жалғасқан биліктері бар Орта Марш (Haute Marche) және Төмен Марш (Basse Marche) болып бөлінді. 1470 жылдан Революцияға дейін провинция Париж Парламентінің юрисдикциясына қарады. 1886 жылы Крёздің шалғай аймағында орналасқан Бурганьоф-вилл-люмьер Франциядағы электр энергиясын тұтынуға арналған үшінші қала болды. Үш жылдан кейін, 1889 жылы, Сент-Мартин-Шатодағы Маулде өзенінің бойындағы Жароудс каскадындағы (Cascade des Jarrauds) бастапқы гидроэлектр зауытының құрылысы шағын қала үшін электр қуатын сенімді қамтамасыз етті. Зауыттан Бурганефке дейінгі электр желісін құруға инновациялық инженер Марсель Депрез басшылық етті; бұл Францияда мұндай ұзақ қашықтықта электр желісі алғаш рет салынды. Бұл жетістік аймақтағы алғашқы телефон желісімен толықтырылды, ол электр станциясы мен жаңадан жарықтандырылған қала арасында жедел байланыс орнатуға мүмкіндік берді.

География

Крюза Жаңа Аквитания аймағының бір бөлігі болып табылады. Ол Орталық массивте орналасқан және Крюза өзені мен оның салаларымен тікелей байланысты. Өзенде сумен жабдықтау және гидроэлектр энергиясын өндіру үшін бірнеше жерде бөгеттер салынған. Еуропаның континенттік ішкі аймақтарына тәндей, Крюзада салыстырмалы түрде суық қыстар болады, сәуір айына дейін қар жаууы мүмкін, бірақ жазда ыстық болады. Биіктігінің салыстырмалы түрде жоғары болуына байланысты, жаңбыр жыл бойы жауады. Жер бедері негізінен төбелі жазықтар мен көбінесе тік жарлы аңғарлармен сипатталады. Құрлықтағы экология әдетте салқын қоңыржай, Батыс Ұлыбританияға тән түрлердің қосындысынан тұрады: емен, шаған, каштан, леспе және Prunus туыстас өсімдіктер ормандарда басым. Коммерциялық жүзім шараптары өндірілмейді. Шаруашылықтың басым бөлігі – етті мал өсіру: Шароле және Лимузин сияқты ірі қара мал мен қой шаруашылығы дамыған.

Ас мәзірі

Крюз торты – аймақтың атымен аталған тәтті тағам. Ол май мен фундуктан дайындалады. Оның көптеген түрлері бар, және олар Францияның барлық жерінде сатылады.

Туризм

Дәстүрлі ауылдық және сирек қоныстанған аймақ ретінде, ежелгі және ерекше өмір салты, түпнұсқа тас архитектурасы, ірі қалалық орталықтың болмауы және қамалдар, аббатханалар және келттік тас ескерткіштер сияқты көптеген мұражайларға ие: Крюзе департаменті 1990-шы жылдардың соңынан бастап экологиялық туризм ортасына айналды. Крюзеде көктем мен күз мезгілдері ылғалды, қыстары суық, қарлы, бірақ күннөлді, ал жаз айлары салыстырмалы түрде жылы және күннөлді, бірақ Францияның оңтүстік бөлігіндегідей ыстық емес. Сақталған орманды ландшафты, аз ластану және әдемі тас ғимараттардың арқасында көптеген шетелдіктер (әсіресе британдықтар мен голландтар, сондай-ақ немістер мен бельгиялықтар) Крюзеде демалыс үйлерін сатып алуға ұмтылды. Туристерді қызықтыратын басты орындар – Аубуссондағы гобелендер мұражайы және Вильмонтекс, Бусак және Банизетте сияқты көптеген қамалдар. Мутье-д'Ахун монастырында 17 ғасырға тән ерекше ағаш оюлары бар. (франц. Abbaye de Moutier d'Ahun). Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Францияның кейбір қалаларында соғысқа қарсы бейбітшілдік мемориалдары орнатылды. Бұл мемориалдар қаһармандықпен қаза тапқандарды еске алудың орнына, әскерилердің емес, қайғыға толы жесірлер мен балалардың бейнесі арқылы соғысты айыптады. Мұндай мемориалдар ардагерлер мен әскери шенділердің наразылығын тудырды. Ең танымал мемориал департаменттегі Жантиу Пижерольде орналасқан (сол жақтағы суретке қараңыз). Қаза тапқандардың аттары жазылған бағананың астында қоладан жасалған жетім бала тұр, ол «Maudite soit la guerre» (Соғыс қарғысқа ұшырасын) деген жазуға нұсқау береді. Бұл мәселеге байланысты сезімдер соншалықты күшті болды, ескерткіш 1990 жылға дейін ресми түрде ашылмады, ал жақын маңдағы әскери лагерьдегі сарбаздарға оны басып өтетін кезде бас бұруға бұйрық берілді. Сен-Сулпис-ле-Дюноада Сен-Жан капелласы орналасқан. Жергілікті аңыз бойынша, Жанна д'Арк шамамен 1430 жылы осы жерде дұға еткен. Гюре, Крюзеде сонымен қатар «Лес Луп де Шабриер» деп аталатын үлкен жануарлар паркі орналасқан, онда Франциядағы қалған аздаған қасқырлар жартылай тұтқындықта ұсталады. Онда 5 қоршауда 24 еуропалық сұр қасқыр, 2 канадалық ақ қасқыр және 2 канадалық қара қасқыр бар. Автоспорт Mas du Clos Аубссоннан он екі шақырым қашықтықта, Сен-Авит-де-Тардес отбасының қамалының етегінде орналасқан. Пьер Бардинон барлық туындыларын 1963 жылы жасады.