Тіл білімінде түбірлері байланыссыз сөздердің өзгерісі
Suppletion
Тіл біліміндегі сүплемент – түбірлері байланыссыз сөздердің өзгерген формалары. Ерекше жағдайлар, тіл үйренуде қиындық тудырады. Мысал: румын тіліндегі «болу» етістігі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көптеген байланысты емес түбірлерден туындаған сөздің өзгертілген түрлері. Тіл білімі мен этимологияда, толықтыру (suppletion) дәстүрлі түрде егер екі сөз бір-бірімен туыс болмаса, бір сөзді екінші сөздің өзгертілген түрі ретінде қолдану ретінде түсіндіріледі. Тіл үйренушілер үшін толықтыру арқылы пайда болған түбірлер "ретсіз" немесе тіпті "өте ретсіз" болып көрінеді. "Толықтыру" термині парадигмадағы жетіспеушілікті басқа парадигмадан "алға тартылған" түбірмен толтыруды білдіреді. Толықтыру мысалдары көбінесе тілдегі ең көп қолданылатын лексикалық бірліктермен шектеледі.
A word having inflected forms from multiple unrelated stems
In linguistics and etymology, suppletion is traditionally understood as the use of one word as the inflected form of another word when the two words are not cognate. For those learning a language, suppletive forms will be seen as "irregular" or even "highly irregular". The term "suppletion" implies that a gap in the paradigm was filled by a form "supplied" by a different paradigm. Instances of suppletion are overwhelmingly restricted to the most commonly used lexical items in a language.
Румын тілінде
Румын тіліндегі "болу" етістігі suppletive және ретсіз, инфинитиві латын тіліндегі fieri сөзінен шыққан, бірақ жіктелу формалары латын тілінде бұрыннан suppletive болып келген sum сөзінің формаларынан алынған. Мысалы, eu sunt ("Менмін"), tu ești ("Сенсің"), eu am fost ("Мен болғанмын"), eu eram ("Мен болатынмын"), eu fusei/fui ("Мен болдым"); ал келешекті білдіру үшін де қолданылатын шартты рай о să fiu ("Мен боламын / бола жатырмын") инфинитивпен байланысты.
The Romanian verb a fi ("to be") is suppletive and irregular, with the infinitive coming from Latin fieri, but conjugated forms from forms of already suppletive Latin sum. For example, eu sunt ("I am"), tu ești ("you are"), eu am fost ("I have been"), eu eram ("I used to be"), eu fusei/fui ("I was"); while the subjunctive, also used to form the future in o să fiu ("I will be/am going to be"), is linked to the infinitive.
Ресей
Орыс тілінде "адам" деген мағынаны білдіретін человек сөзі түбірден өзгеше формаға ие. Көпше түрі – человеки, қатаң түрде тек православие шіркеуінде, сандармен қолданылады (мысалы, пять человек – "бес адам") және әзіл мағынасында жиі кездеседі. Бұл сөздің бастапқыда человекы түрінде болғаны да мүмкін. Дегенмен, қазіргі қолданыста оның орнына люди сөзі қолданылады, ал оның жекеше түрі орыс тілінде тек күрделі сөздердің құрамында ғана белгілі (мысалы, простолюдин). Мұндай түбірден өзгеше формаға иелік поляк (człowiek > ludzie), чех (člověk > lidé), серб-хорват (čovjek > ljudi), словен (človek > ljudje) және македон (човек (chovek) > луѓе (lugje)) тілдерінде де кездеседі.
In Russian, the word человек ("man, human being") is suppletive. The strict plural form, человеки, is used only in Orthodox Church contexts, with numerals (e. g. пять человек "five people") and in humorous context. It may have originally been the unattested человекы. In any case, in modern usage, it has been replaced by люди, the singular form of which is known in Russian only as a component of compound words (such as простолюдин). This suppletion also exists in Polish (człowiek > ludzie), Czech (člověk > lidé), Serbo Croatian (čovjek > ljudi), Slovene (človek > ljudje), and Macedonian (човек (chovek) > луѓе (lugje)).
Жалпылау
Қатаң айтқанда, суплеция бір лексикалық категорияға жататын лексеманың әртүрлі грамматикалық формалары этимологиялық тұрғыдан байланыссыз түбірлерге ие болғанда пайда болады. Бұл термин кейде азат мағынада да қолданылады, бірақ бұл ресми емес.
Strictly speaking, suppletion occurs when different inflections of a lexeme (i. e., with the same lexical category) have etymologically unrelated stems. The term is also used in looser senses, albeit less formally.
Семантикалық қатынастар
"Толықтыру" термині сөздер арасында семантикалық байланыс болғанда, бірақ этимологиялық емес, кең мағынада да қолданылады; қатаң инфлекциялық мағынадан өзгеше, олар есім/етістік сияқты әртүрлі лексикалық категорияларға жатуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі әке/әкелік немесе сиыр/сиырша сияқты есім/сөйлемдес жұптар да толықтырушы сөздер деп аталады. Осы мағынада, әке/әкелік толықтыру емес. Әкелік әкеден туындайды, ал әке/әкелік толықтыру болып табылады. Сол сияқты, сиыр/сиырша толықтыру емес, ал сиыр/сиырша толықтыру. Бұл жағдайларда, әке/pater және сиыр/bov прото-үнді-еуропа тілі арқылы туыс, бірақ "әкелік" және "сиырша" сөздері ағылшын тіліне (көне француз және латын тілдері арқылы) қарыз сөздер болып табылады. Бұл жұптар алыс этимологиялық байланыста, бірақ сөздер бір ғана қазіргі ағылшын тілі түбірінен шыққан жоқ.
The term "suppletion" is also used in the looser sense when there is a semantic link between words but not an etymological one; unlike the strict inflectional sense, these may be in different lexical categories, such as noun/verb. English noun/adjective pairs such as father/paternal or cow/bovine are also referred to as collateral adjectives. In this sense of the term, father/fatherly is non suppletive. Fatherly is derived from father, while father/paternal is suppletive. Likewise cow/cowish is non suppletive, while cow/bovine is suppletive. In these cases, father/pater and cow/bov are cognate via Proto Indo European, but 'paternal' and 'bovine' are borrowings into English (via Old French and Latin). The pairs are distantly etymologically related, but the words are not from a single Modern English stem.
Жеңіл қоректену
"Әлсіз толықтыру" термині кейде заманауи синхрондық морфологияда түбірлер жиынтығына қатысты қолданылады, олардың өзгерістерін синхронды түрде өнімді фонеологиялық ережелермен түсіндіру мүмкін емес. Мысалы, "бала/балалар" екі түрі этимологиялық тұрғыдан бірдей көзден шыққан, бірақ бұл өзгеріс қазіргі ағылшын тіліндегі ешқандай тұрақты морфологиялық процесті көрсетпейді: бұл жұпты толықтырылған сияқты көрсетеді, тіпті түбірлер ортақ болса да. Осыған байланысты, ағылшын тілінде етістік өзгертуде әлсіз толықтырудың көптеген мысалдары бар: мысалы, "әкелу/әкелді", "алу/алды", "көру/көрді" және т.б. Әрбір жұп этимологиялық жағынан байланысты болғанымен, ешқандай өнімді морфологиялық ереже синхронды түрде бір түрін екіншісінен тудыра алмайды. Мұндай өзгерістерді тілдес адамдар жай ғана жаттап алуға тиіс, дәл go/went сияқты нағыз толықтырылған жұптар сияқты. Бұрын "ретсіз" деп белгіленген мұндай жағдайлар кейде "әлсіз толықтыру" терминімен сипатталады, осылайша "толықтыру" терминін этимологиялық жағынан байланыссыз түбірлерге ғана қолдануға болады.
The term "weak suppletion" is sometimes used in contemporary synchronic morphology in reference to sets of stems whose alternations cannot be accounted for by synchronically productive phonological rules. For example, the two forms child/children are etymologically from the same source, but the alternation does not reflect any regular morphological process in modern English: this makes the pair appear to be suppletive, even though the forms go back to the same root. In that understanding, English has abundant examples of weak suppletion in its verbal inflection: e. g. bring/brought, take/took, see/saw, etc. Even though the forms are etymologically related in each pair, no productive morphological rule can derive one form from the other in synchrony. Alternations just have to be learned by speakers — in much the same way as truly suppletive pairs such as go/went. Such cases, which were traditionally simply labelled "irregular", are sometimes described with the term "weak suppletion", so as to restrict the term "suppletion" to etymologically unrelated stems.