Кіріспе
1287–1347 ж.ж.) Уильям Окхэмдік немесе Оккамдық (лат. *Gulielmus Occamus*; 1287 – 10 сәуір 1347) – ағылшын францискандық монах, схоластикалық философ, қорғаушы және католик теологы, Суррейдегі Окхэм ауылында туған деп есептеледі. Ол ортағасырлық ойдың маңызды тұлғаларының бірі саналады және 14 ғасырдың маңызды интеллектуалдық және саяси дауларының орталығында болды. Ол көбінесе Оккамның қырғышымен, оның атын алған әдістемелік принциппен танымал, сонымен қатар логика, физика және теология салаларында маңызды еңбектер жазды. Уильям Англия шіркеуінде 10 сәуірде еске алумен құрметтеледі.
William of Ockham or Occam ('/ɒ//k//əm/ OKəm; Gulielmus Occamus; 1287 – 10 April 1347) was an English Franciscan friar, scholastic philosopher, apologist, and Catholic theologian, who is believed to have been born in Ockham, a small village in Surrey. He is considered to be one of the major figures of medieval thought and was at the centre of the major intellectual and political controversies of the 14th century. He is commonly known for Occam's razor, the methodological principle that bears his name, and also produced significant works on logic, physics and theology. William is remembered in the Church of England with a commemoration on the 10th of April.
Өмір
Уильям Окхэм 1287 жылы Суррейдегі Окхэмде дүниеге келген. Ол бастауыш білімін Лондонның Грейфриарс үйінде алған. 1309 жылдан 1321 жылға дейін Оксфорд университетінде теологияны оқыған деп саналады, бірақ теология магистрі дәрежесінің барлық талаптарын орындағанмен, ол ешқашан регент-мастер болып тағайындалмады. Осы себепті ол Venerabilis Inceptor, яғни "Құрметті бастаушы" деген құрметті атаққа ие болды (инцептор – университет басшыларының ресми түрде оқытушылар қатарына қабылдаған студенті). Орта ғасырларда теолог Пьер Ломбардтың "Сөздері" (1150) теологияның стандартты еңбегіне айналды, және көптеген амбициялы теолог ғалымдар оған түсіндірмелер жазды. Уильям Окхэм осы ғалымдардың қатарында болды. Дегенмен, Уильямның түсіндірмесі оның әріптестері мен шіркеу басшылары тарапынан жақсы қабылданып, бағаланбады. 1324 жылы епископтардың синоды оның түсіндірмелерін догмаға қайшы деп танып, оны Францияның Авиньон қаласына, папа сотының алдында өзін қорғау үшін жіберді. Осы айыптаулардың Оксфорд канцлері Джон Латтерлдің бастамасымен жасалғаны күдік тудырады. Францискан орденінің басшысы, Михаил Чезеналық, дінге қарсылық көрсеткені үшін Авиньонға шақырылды. Оның "Сөздерге түсіндірмесін" қарау үшін теологиялық комиссия құрылды, осы кезде Уильям Окхэм өзге де пікірталасқа тартылды. Михаил Чезеналық Уильямтен апостолдық кедейлік туралы аргументтерді қарап шығуды сұрады. Францискандар Иса мен оның апостолдарының жеке немесе ортақ мүлікке ие болмағанына сенді, ал Святой Франциск ережесі орден мүшелерінен осы қағиданы ұстануды талап етті. Бұл оларды Папа Иоанн XXII-мен қақтығысқа түсірді. Папаның Святой Франциск ережесіне жасаған шабуылынан кейін Уильям Окхэм, Михаил Чезеналық және басқа да францискан басшылары 1328 жылдың 26 мамырында Авиньоннан қашып, ақырында Баварияның Киелі Рим императоры Людовик IV-нің сарайына паналады, ол Уильямның қамқоршысына айналды.
Философиялық ой
Окхемдік Уильям схоластикада әдістеме мен мазмұнда реформа жақтады, оның мақсаты – қарапайымдастыру еді. Вильгельм бұрынғы теологтардың, әсіресе Дунс Скоттың еңбектерінің көп бөлігін сіңірді. Дунс Скоттан Уильям Окхем құдайдың шексіз күші, рақым мен әділдік, сондай-ақ көптеген эпистемологиялық және этикалық көзқарастарын алды. Дегенмен, ол алдын ала тағдыр, тәубе, жалпы ұғымдарды түсіну, нысандық ерекшелік ex parte rei (яғни, "жаратылысқа қатысты") және үнемділік тұрғысынан Скотка қарсы да, одан да түйсінді. Оның үнемділікке қатысты көзқарасы кейін Оккамның қырғышы деп аталды.
Сенім мен ақыл
Уильям Окхэмдік фидеизмді қолдап, «теологиялық шындықтарға тек сенім арқылы ғана қол жеткізуге болады. Құдайдың жолдары ақылға түсініксіз, себебі Құдай әлемді жаратуды және оның ішінде құтқарылу жолын орнатуды еркіндікпен таңдады, ал бұл үшін адам логикасы немесе санасы аша алатын қажетті заңдардың болуы міндетті емес». Ол ғылымды жаңалықтарды ашу ісі деп санады және Құдайды жалғыз онтологиялық қажеттілік деп есептеді.
Номинализм
Уильям Окхэм номинализмнің негізін қалаушы болды, ал кейбіреулер оны қазіргі заманғы эпистемологияның әкесі деп санайды, себебі ол тек жеке тұлғалар ғана бар екенін, ал жеке тұлғалардан асып түсетін жалпылама ұғымдардың, мәндік сипаттамалардың немесе формалардың жоқ екенін қатты дәлелдеді. Оның пікірінше, жалпылама ұғымдар – адам ақылының жеке тұлғалардан абстракция жасауының нәтижесінде туындайды және ақылдан тыс дербес өмірге ие емес. Ол метафизикалық жалпылама ұғымдардың нақты бар екенін жоққа шығарды және онтологияны қысқартуды қолдады. Уильям Окхэм кейде номиналист емес, концептуалист деп есептеледі, өйткені номиналистер жалпылама ұғымдарды тек атаулар, яғни сөздер деп санады, ал концептуалистер оларды ақыл-ойдағы ұғымдар деп санады, яғни атаулар – бұл ұғымдардың атаулары, олар бар, бірақ тек ақыл-ойда ғана. Сондықтан, жалпы ұғымның нысаны сыртқы әлемдегі шындық емес, ақылдың өзінің тудырған ішкі бейнесі, ол ақылда оған қатысты нәрселерді «көрсетеді»; яғни ол уақытша бейнелейтін нәрселердің орнын басады. Бұл – ақылдың ойға даярлық әрекеті. Сондықтан жалпылама ұғым Росселиннің айтуынша, жай ғана сөз емес, Питер Абелард айтқандай, сөйлемде қолданылатын сөз де емес, нақты заттардың ақылдағы орны және ойлау процесінің бір бөлігі. Осы себепті Уильям кейде «терминист» деп те аталады, оны номиналист немесе концептуалисттен ажырату үшін. Уильям Окхэм теологиялық волюнтарист болды, ол Құдай қаласа, есек немесе өгіз, тіпті есек пен адам ретінде бір уақытта денеге енуі мүмкін деп сенді. Бұл сенімі үшін оның дінтанушы және философ әріптестері тарапынан сынға ұшырады.
Тиімді ойлау
Оның қазіргі ғылым мен қазіргі зияткерлік мәдениетке қосқан маңызды үлесі – түсіндіру және теория құрудағы үнемділік принципімен тиімді ойлау, ол Оккамның қырғышы деп белгілі болды. Бертран Расселдің түсіндірмесі бойынша, егер біз қандай да бір гипотетикалық ұғымды қабылдамай-ақ құбылысты түсіндіре алсақ, онда оны қабылдауға ешқандай негіз жоқ, яғни әрқашан ең аз себептерге, факторларға немесе айнымалыларға негізделген түсіндірмені таңдау керек. Ол осыны онтологиялық үнемділікке деген алаңдаушылыққа айналдырды; принципке сәйкес, қажеттіліктен тыс ұғымдарды көбейтуге болмайды – *Entia non sunt multiplicanda sine necessitate* – дегенмен, осы белгілі тұжырымдамасы Уильямның қолға түскен жазбаларында кездеспейді. Ол былай формулировкалайды: «Ешбір нәрсе себепсіз постулаттамауы керек, егер ол өзінен-өзі (сөзбе-сөз, өзі арқылы танылған) немесе тәжірибе арқылы белгілі болмаса немесе Киелі кітаптардың билігімен дәлелденбесе». Уильям Окхэм үшін жалғыз ғана шын мәнінде қажетті ұғым – Құдай; ал қалғанның бәрі – шартты. Осылайша ол жеткілікті себеп принципін қабылдамайды, мән мен барлық арасындағы айырмашылықты мойындамайды және белсенді және пассивті интеллектінің томистік доктринасына қарсы тұрады. Оның онтологиялық үнемділікке деген ұмтылысы оның адам ақылы жанның мәңгілігін, сондай-ақ Құдайдың барлығын, біртүтастығын және шексіздігін дәлелдей алмайтыны туралы доктринасында көрінеді. Осы шындықтар, оның айтуынша, тек аян арқылы ғана бізге танылады. Онтологиялық үнемділік принципіне сәйкес, ол Аристотельдің он санатының барлығында да ұғымдарға рұқсат етудің қажеті жоқ деп санайды; сондықтан сан санаты қажет емес, себебі математикалық ұғымдар «нақты» емес. Математика басқа санаттарға, мысалы, зат немесе сапа санаттарына қолданылуы керек, осылайша Аристотельдің метабазис туралы тыйымын бұза отырып, қазіргі ғылыми жаңаруды күтуге болады.
Білім теориясы
Білім теориясында Уильям түрлердің схоластикалық теориясын қажетсіз деп санап, тәжірибемен дәлелденбегендіктен, абстракция теориясын қолдады. Бұл орта ғасырдың соңындағы эпистемологиядағы маңызды қадам болды. Ол сонымен қатар интуитивті және абстрактілі танымды ажыратты; интуитивті таным объектінің болуына немесе болмауына байланысты, ал абстрактілі таным объектіні болмыс тұжырымынан "абстракциялайды". Зерттеушілер әлі де осы екі танымдық процестің қандай рөл атқаратыны туралы толық пікірге келген жоқ.
Саяси теория
Уильям Окхэм Батыс конституциялық идеяларының, әсіресе шектеулі жауапкершілігі бар үкімет идеяларының дамуына маңызды үлес қосқан адам ретінде көбірек танылуда. Ол шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін жақтаған ортағасырлық авторлардың бірі болды, соборлық қозғалысқа зор ықпал етті және демократиялық идеологиялардың қалыптасуына көмектесті. Уильям рухани билік пен дүниелік билікті толық бөлуді ұсынды. Ол Рим папасы мен шіркеу басшыларының мүлік иелену сияқты дүниелік билікке ешқандай құқығы жоқ деп есептеді, осы ретте 2 Тімотеге 2:4 аятын келтірді. Бұл құқық тек дүниелік билеушілерге ғана тиесілі, және қажет болған жағдайда олар папаны қылмыс жасады деп айыптауға құқылы. Ол адамзатқа, соның ішінде христиан емес адамдарға да, Құдайдың құлдыраудан кейін екі билік бергенін сенді: жеке меншік және өз билеушілерін тағайындау құқығы, олардың міндеті – халықтың мүддесін, емес, жекелеген топтардың мүддесін қорғау. Осылайша, ол Томас Гоббс пен бұрынғы ғалымдардан бұрын әлеуметтік келісім теориясын қалыптастырды. Сондай-ақ, ол үштік логиканы зерттеді, яғни үш шындық мәні бар логикалық жүйені; бұл тұжырым 19 және 20 ғасырлардағы математикалық логикада қайта қарастырылды. Оның семантикаға, әсіресе, пісіп келе жатқан тұжырымдамалық теорияға қосқан үлесі логиктер тарапынан зерттеліп келеді. Уильям Окхэм Аристотельдік силогстикадағы бос терминдерді тиімді пайдаланған алғашқы логиктердің бірі болуы мүмкін; ол силогстикаға сәйкес келетін бос термин семантикасын жасады. Нақтырақ айтқанда, Уильямның семантикасы бойынша аргумент жарамды болып танылса, ол Прейер Аналитикасы бойынша да жарамды болуы керек.
Дін билігі
Окхемдік Уильям папаның қатесіздігін жоққа шығарды және жиі папамен қақтығысты. Сондықтан кейбір дінтанушылар оны протестанттық қозғалыстың алға басушысы деп санайды. Дегенмен, папалық билікпен қақтығысқа қарамастан, ол Рим-католик шіркеуінен бас тартқан жоқ. Окхем сондай-ақ шіркеу кеңестерінің де қателуге бейім екенін айтты, ол сенім мәселелерінде кез келген адамның жаңылысуы мүмкін екенін, ал кеңестер қателуге бейім жеке адамдардан құралғанын мәлімдеді. Осылайша ол Лютердің «жазба ғана» (sola scriptura) тұжырымының кейбір аспектілерін болжады.
Дін мен мемлекет
Окхэм шіркеу мен мемлекеттің бөлек болуын қадағалаған, ол папа мен императордың бөлек болуы тиіс деп есептеген.
Жан
Окхэм Бекті көрініс мәселесінде Иоанн XXII папаға қарсы шықты. Иоанн христиан жандарының Құдайды бірден көре алмайтынын, оның орнына осы көрініс соңғы сотқа дейін кейінге шегелеуді ұсынған.
Әдеби окхамизм/номинализм
Уильям Окхэм және оның еңбектері бірнеше кеш ортағасырлық әдеби тұлғалар мен туындыларға, әсіресе Джеффри Чосерге, сондай-ақ Жан Молине, Гауэйн ақыны, Франсуа Рабле, Джон Скелтон, Норвичтің Джулиан, Йорк және Таунли пьесалары, Ренессанс романдарына ықпал етуі мүмкін деген пікірлер айтылды. Осы жағдайлардың өте сирек ғана санында Уильям Окхэмге немесе оның мәтіндеріне тікелей байланыс бар екенін дәлелдеуге болады. Окхамдық және номиналистік философия/теология мен ортағасырлықтан постмодернизмге дейінгі әдеби мәтіндер арасындағы сәйкестіктер әдеби номинализмнің ғылыми парадигмасы шеңберінде зерттелді. Эразм "Ақымақтың мақтауы" атты еңбегінде оны Дунс Скотпен бірге шіркеу ішіндегі қажетсіз пікір таластарын тудырған деп сынады.
Шығармалары
Философиялық және теологиялық еңбектердің стандартты басылымы: Уильям Оккам: Opera philosophica et theologica, Gedeon Gál және басқалар., ред. 17 томдық. Сент-Бонавентура, Нью-Йорк: Францискандық институты, 1967–1988 ж.ж. "Opera Philosophica" еңбегінің жетінші томында күмәнді және нақты емес еңбектер бар. "Dialogus" еңбегінен басқа барлық саяси еңбектер H. S. Offler және басқалар., ред. басылымдарында жарияланды. Guilelmi de Ockham Opera Politica, 4 том, 1940–1997, Манчестер: Манчестер университетінің баспасы [1–3 томдар]; Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы [4 том]. Аббревиатуралар: OT = Opera Theologica 1–10 томдар; OP = Opera Philosophica 1–7 томдар.
Философиялық еңбектер
Summa logicae (Логиканың жиынтығы) (шамамен 1323 ж., OP 1). Expositionis in Libros artis logicae prooemium (Логика өнері кітаптарына кіріспе, 1321–1324, OP 2). Expositio in librum Porphyrii de Praedicabilibus (Порфирийдің «Категориялар туралы» кітабына түсіндірме, 1321–1324, OP 2). Expositio in librum Praedicamentorum Aristotelis (Аристотельдің «Прадикаменторум» кітабына түсіндірме, 1321–1324, OP 2). Expositio in librum Perihermenias Aristotelis (Аристотельдің «Категориялар» кітабына түсіндірме, 1321–1324, OP 2). Tractatus de praedestinatione et de prescientia dei respectu futurorum contingentium (Предестинация және болашақ мүмкіндіктерге қатысты Құдайдың алдын ала білуі туралы трактат, 1322–1324, OP 2). Expositio super libros Elenchorum (Аристотельдің софистикалық дәлелдемелерге түсіндірме, 1322–1324, OP 3). Expositio in libros Physicorum Aristotelis. Prologus et Libri I–III (Аристотельдің «Физика» кітабына түсіндірме. Кіріспе және I–III кітаптар, 1322–1324, OP 4). Expositio in libros Physicorum Aristotelis. Prologus et Libri IV–VIII (Аристотельдің «Физика» кітабына түсіндірме. Кіріспе және IV–VIII кітаптар, 1322–1324, OP 5). Brevis summa libri Physicorum (Физика кітабының қысқаша жиынтығы, 1322–1323, OP 6). Summula philosophiae naturalis (Табиғи философияның кішкентай жиынтығы, 1319–1321, OP 6). Quaestiones in libros Physicorum Aristotelis (Аристотельдің «Физика» кітаптары бойынша сұрақтар, 1324 жылға дейін, OP 6).
Теологиялық жазбалар
In libros Sententiarum (Петр Ломбардтың Ғұсыптарға түсініктемесі). I кітап (Ordinatio) 1318 жылдың шілдесінен кейін аяқталды (OT 1–4). II–IV кітаптар (Reportatio) 1317–18 (лекциялардың жазбасы; OT 5–7). Әртүрлі сұрақтар (OT 8). жеті Quodlibeta (1327 жылға дейін) (OT 9). Сан туралы трактат (1323–24, OT 10). Христостың денесі туралы трактат (1323–24, OT 10).
Саяси жазбалар
Opus nonaginta dierum (1332–1334). Epistola ad fratres minores (1334). Dialogus (1335-тен бұрын). Tractatus contra Johannem [XXII] (1335). Tractatus contra Benedictum [XII] (1337–38). Octo quaestiones de potestate papae (1340–41). Consultatio de causa matrimoniali (1341–42). Breviloquium (1341–42). De imperatorum et pontificum potestate [сондай-ақ Defensorium деп те аталады] (1346–47).
Күмәнді жазбалар
Tractatus minor logicae (Логика туралы кіші трактат) (1340–1347?, OP 7). Elementarium logicae (Логика негіздері) (1340–1347?, OP 7).
Жалған жазбалар
Трактатус де прадикаментис (OP 7). Қарым-қатынас туралы мәселе (OP 7). Centiloquium (OP 7). Теология принциптері туралы трактат (OP 7).
Теологиялық еңбектер
Уильям Окхэмнің De sacramento altaris еңбегі, Т. Брюс Бирч аударған (Бурлингтон, Айова: Лютерандық әдеби кеңес, 1930) [Сан туралы және Мәсіхтің денесі туралы трактаттардың аудармасы]
Көркем шығармаларда
Уильям Оккам Умберто Эконың "Розаның аты" романындағы басты кейіпкер – Баскервиллдің Уильямын жасауға түрткі болды, сондай-ақ ол осы роман негізінде жасалған "La Abadía del Crimen" ("Қылмыс әббесі") атты бейне ойынының да басты кейіпкері.