Кіріспе

Лучино Висконтидің 1943 жылғы фильмі «Оссиссионе» (ossesˈsjoːne, "Обсессия") – Лучино Висконтидің режиссерлік дебюті болған 1943 жылғы итальяндық криминалды драма. Бұл американдық жазушы Джеймс М. Кейннің 1934 жылғы «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады» романының ресми рұқсаты жоқ және авторлығы көрсетілмеген бейімделуі. Басты рөлдерде Клара Каламаи, Массимо Жиротти және Хуан де Ланда ойнаған. Көптеген зерттеушілер бұл фильмді алғашқы итальяндық неореализмнің бастауы деп санайды, бірақ мұндай жіктеменің дұрыстығы талқыланады. Фашистік режим фильмнің алғашқы көрсетіліміне тыйым салған және оны жазалаған, бірақ қазір Италия Мәдениет министрлігі «Оссиссионе» фильмін «1942-1978 жылдар аралығында елдің ұжымдық естелігін өзгерткен» 100 итальяндық фильмнің тізіміне қосып, сақтауға міндеттеме берді.

Сюжет

Жино Коста, жол жүріп жүрген босқындар, Джованна Брагана мен оның үлкен күйеуі Джузеппе басқаратын По аңғарындағы жол жиегіндегі шағын мейрамхана мен жанармай құю станциясында тоқтайды. Джованна күйеуіне тек ақша үшін үйленгендіктен, оның көңіліне кір келтіреді және бірден жас әрі тартымды Джиноға тартылады. Джованна Джиноға тамақ береді, бірақ оларды Джузеппе үзіп, Джиноны сыртқа шығарады. Джованна Джиноның ақшасын төлемегенін, ақшасын қалтасына салып, оның қайта оралуына сылтау ретінде айтады. Джузеппе Джиноның артынан қуып барады, бірақ Джиноның ақшасы қалмайтынын біледі, сондықтан Джино Джузеппедің көлігін тамаққа ақы ретінде жөндеуді ұсынады және екеуі Берсальери ретінде ортақ әскери қызметте борышты болады. Джузеппе көлікке арналған бөлшекті алуға кеткенде, Джино мен Джованна бір-біріне өз сезімдерін мойындап, роман бастайды. Джузеппе жағдайды мүлдем ескермегендіктен, Джиноға ұнайды және оған мейрамханада қалып, көмектесуге болады деп айтады. Бірнеше күннен кейін Джино Джованнаны өзімен бірге қашып кетуіне көндіруге тырысады. Жованна бастапқыда келіседі, бірақ вокзалға бара жатқанда ол ойын өзгертіп, одан бас тартады, сондықтан Джино онысыз кетеді. Джинно пойызда жүргенде, ол билет инспекторымен кездеседі және оның билеті де, ақшасы да жоқ екенін мойындайды. "Lo Spagnolo" ("Испаниялық"), көшедегі саяхатшы ойын-сауықшы, пойыз билетіне ақы төлеу үшін кіріседі және екеуі дос болады. Олар Анкона қаласына жеткенде, Джино Спагнеломен қонақ үйде түнеп, Джованна туралы ойлаудан бас тарта алмайтынын айтады. Спаньоло Джованнаның күйеуінен ақшасы мен қауіпсіздігі жоқ деп қорқатынына қарамастан, оны тастап кетуден бас тартатынын білгенде, ол Джиноға "қашыққа қашуды" және Джованна туралы ұмытып кетуді кеңес береді. Сол түні Спаньоло темекі шегеді де, ұйықтап жатқан Джиноны бақылап отыру үшін, отты қараңғы бөлмеде ұстайды. Джинно Анконада қалып, "Спаньоло" компаниясының жарнама тақтасын ұстап жұмыс істейді. Бір күні Джузеппе мен Джованна Джинноға кездейсоқ кездеседі, үшеуі Джузеппе ән сайысына қатысатын барға барады. Сахнада болған кезде Джино Джованнаға оны ұмытуға тырысқанын мойындайды, бірақ онымен бірге кетуге көндіруге тырысады. Джованнаның Джиноға деген сезімі әлі де болса, ол одан бас тартып, күйеуімен бірге қалатынын айтады, оған ол ашуланып: "Олай болса мен дүкенге қайта келемін. Сен де солай ойлайсың ба?" Дауыс конкурсынан кейін Джино, Джузеппе және Джованна Браганалардың мейрамханасына оралу үшін бірге кетеді. Джузеппе өзінің сәтті әншілік өнерін атап өтіп, қатты мас. Джинно мен Джованна оның маскүнемдік күйін пайдаланып, оны өлтіруге сөз байласады. Олар Джузеппеге Джиноны көлік айдап, жол апаты ретінде өлтіруді қойып беруге уәде береді. Олардың қылмысынан кейін жанжал басталады. Джинно мейрамхананы сатып, кетіп қалмақшы, ал Джованна қала беріп, мейрамхананы басқарып отыр. Джинно өзін кінәлі сезініп, оны өлімге душар еткен адамның үйінде тұрғаны күшейтеді. Бұл оның тұтқынға түсіп, Джованнаға қарсы суық әрекет етеді. Джованна мейрамханада бизнесті арттыру үшін қонақ үй ұйымдастырады, ал тойға Спагноло келеді. Алғашында Джин досын көріп қуанады, бірақ Спаньоло оны саяхатқа шығуға мәжбүрлеуге тырысқанда, ол ашуланады. Спаньоло Джинноның қылмысын білетінін айтады, Джинно ашуланып, Спаньолоға соққы береді. Бір көрші, шынында да Джино мен Джованнаны тергеп жүрген детектив, Спагнолоға көмектеседі. Спаньоло кетіп бара жатқанда, Джино оны шақырады, бірақ ол бұрылып қарамайды. Бір көріністе Спаньоло полиция бөлімшесінің кеңсесінде жұмыс істейтін адаммен сөйлесу үшін келгені көрінеді. Бір күні Джино мен Джованна қалада болған кезде, Джино жас жезөкше Анитамен флирт жасайды. Анита кетеді, ал Джованна Джиноға Джузеппе өмірді сақтандыруға ие екенін айту үшін қайта оралады. Бұл Джиноға Джованна оны пайдаланғанын сезінуге мүмкіндік береді және ол кісі өлтіргені үшін өзін кінәлі сезініп, одан да көп сезінеді. Ол Джованнаға ашуланып, онымен бірге болғысы келмейтінін айқайлайды және Анитаны іздеуге кетеді. Джинно мен Анита Анитаның пәтерінде бірге уақыт өткізеді, содан кейін тамақ алуға бірге кетуге шешім қабылдайды. Олар сыртта болған кезде, Анитаның пәтер ғимаратының сыртындағы кафеде отырған Джованна ашуланып Джиноға қарсы шығады. Анита қашады, ал Джованна егер Джино онымен бірге қалмаса, Джино Джузеппеді өлтіргенін полицияға айтумен қорқытады. Джинно ашуланып, Джованнаны ұрып, әуен �...

Өмірбаян

Италияның фашистік үкіметінің цензурасы астында жұмыс істеген Висконти түсірілімдер басталмас бұрын өндіріс процесінде қиындықтарға тап болды. Алғашқыда ол итальяндық реалист жазушы, және оның ең үлкен әсеріне түскен тұлғалардың бірі – Джованни Верганың әңгімесін бейімдеуді жоспарлаған, бірақ бұл жоба бандиттер туралы болған сюжетіне байланысты фашистік билік тарапынан дереу қабылданбады. Осы шақта Висконти француз тіліндегі "Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады" романының аудармасын тапты, оны француз режиссері Жан Ренуар 1930 жылдары Францияда жұмыс істеген кезде оған сыйлаған еді.

Жазу және әзірлеу

Висконти романды Миландық "Кино" журналынан таңдаған ер адамдар тобымен бейімдеді, оны Бенито Муссолинидің ұлы Витторио Муссолини басқарды. Бұл топтың мүшелері – дарынды кинорежиссерлер мен жазушылар болатын және жаңадан пайда болған неореализм қозғалысында маңызды рөл атқарды: Марио Аликата, Джанни Пуччини, Антонио Пьетранджели және Джузеппе Де Сантис. "Кино" командасының көптеген мүшелері ашық немесе құпия антифашистер болды, бұл факт ересек және кіші Муссолинилердің екеуі де итальяндық киноиндустриясының басқа елдердегі бәсекелестермен жаңаруы мен бәсекелесуі үшін олардың қатысуы қажет деп санады, егер олардың саясаты фильмдерінің мазмұнына тікелей әсер етпесе. Кейіннен "Кино" түлектерінің бірнешесі, Висконти сияқты, жасырын өмірге көшіп, қарсылық қозғалысына қосылды.

Түсірілім

"Оссессионе" фильмі 1942 жылдың жазы мен күзі аралығында түсірілді. Сыртқы түсірілімдер По өзені аңғарында және Феррара қаласының маңында нақты орындарда жүргізілді. Түсірілім орындарына Кодигоро, Анкона, Комаккьо және Боретто елді мекендері кірді. Ішкі түсірілімдер Римдегі S.A.F.A. студиясында өтті.

Талдау

Висконти романның сюжетіне көбінесе сүйенді. Ол сценарийді итальяндық жағдайға бейімдеп, кейіпкерді (Lo Spagnolo) қосу сияқты өзгерістер енгізді, бірақ романнан негізгі айырмашылық және фильмнің ерекшелігі – өмірдің шындығына тікелей бетпе-бет келуі. Неореалистік киноны қалай анықтау туралы пікірталастарға қарамастан, «Осессионе» фильмінің ең әсерлі жағы – оның шұғылалы реализмі. Итальян киносының танымал актерлері болғанына қарамастан, фильмнің жұлдыздары Массимо Жиротти мен Клара Каламай керемет актерлік шеберлік көрсетіп, жарқырамайтын рөлдерді сомдайды. Неореализмнің маңызды тақырыбын алдын ала еске салатын бір ерекше сахнада «Осессионе» фильмінің басты әйел кейіпкері Джованна өте шатастырған ас үйіне кіреді, өзіне бір тарелке сорпа құйып, газетпен отырады, бірақ шаршап, басы еңкейген күйі ұйықтап қалады. Осындай бірнеше сәтте Висконти оқиғаның қарқынын баяулатып, көрерменге кейіпкерлерінің күнделікті өміріне тереңірек үңілуге мүмкіндік береді, соның арқасында оқиға кейіпкерлерінің өмірімен тығыз байланысты болады. Тағы бір сахнада Джино, Джованна және Джузеппе тамақ ісіп отырғанда, Джузеппе жергілікті жер иесінің жұмысшыдан артынан атып өлтірілгенін айтады, бұл жұмысшының жер иесінің әйеліне ғашық болғандықтан жасалған деп есептеледі. Осылайша Висконти адамның өлімін алдын ала болжап, фильмдегі таптық шиеленістің зерттелуін көрсетеді. Біраз уақыттан кейін Джузеппе әйеліне сыртта жылап жатқан мысықтарға физикалық және ауызша жауап береді, мылтығын алып, кетеді. Ол кеткеннен кейін аз уақыт өткен соң, адал жандар жақындасып, оқ атылған дыбысты естиді, осылайша «қызып» жатқан ғашықтарға да қауіп төндігін білдіреді. Ландшафттың өзі шынайы, Висконти кейіпкерлерін көбінесе романтикалық емес, Италияның ауылдық жеріне орналастыруға ерекше көңіл бөледі. Оқиғаның көп бөлігі орташа және ұзақ кадрлар арқылы көрсетіледі, Висконти тек қатты эмоциялық сәттерде ғана жақын кадрларды қолдануды таңдайды. Кейіпкерлер қоршаған ортамен өзара әрекеттесіп, оның ішінде қозғалып жүреді; бұл әсерді күшейту үшін Висконти ұзақ және салмақты кадрларды пайдаланады, сонымен қатар кадр кеңістігінде болып жатқан әртүрлі оқиғаларды көрсету үшін фокустың тереңдігін қолданады. Ол тек бір кейіпкермен ғана сәйкестендіруге қарсы тұрады және олардың бәрін тәуелсіз, бірақ бұрынғыдан бұзылмайтын, үлкен актерлік құрамның бөлігі ретінде қарастырады, оған декорациялар, сахна және ландшафт, сондай-ақ кадрдан тыс жерде болып жатқан оқиғалар да кіреді. Ландшафт кадрлары көбінесе алысқа қарай бұралып жатқан шаңды жолдан тұрады, ал ішкі кадрлар да сондай-ақ қараңғы; шаң-тозаң мен кірдің қалың қабаты жабысқан ас үй және оның барлық егжей-тегжейі оны бөлісетін адамдардың еркіндікке құштарлығын көрсетеді. Романнан назар аударудың өзгеруі Висконтидің фильмнің атауын өзгерту туралы шешімінде де көрінеді: романның атауы адал жандарға төленген жазаны білдірсе, Висконтидің тақырыбы оның фильмінің басты мақсатын көрсетеді – құмарлық. Джино мен Джованна, Жиротти мен Каламай ойнаған ғашықтар, алғаш рет Джованна күйеуі, семіз және ақылсыз Джузеппемен бірге басқаратын қонақ үйдің асханасында кездеседі. Олар бір-біріне тиіспей тұрып, отбасылық өмірдің символдық және нақты орталығында үндемей ант етеді. Олардың махаббаты өтірікпен бүлінгендіктен, екеуіне де көтеру қиын, ал Джузеппенің үнемі қасында болуы олардың қарым-қатынасын одан бетер шиеленістіреді. Мұндай жағдайда романды жалғастыра алмай, бірақ шынымен ғашық болған Джино Джованнаны өзімен бірге кетуге көндіруге тырысады. Ол әрине, азғырылады, бірақ жолдың Джиноға әсерін біледі, Висконти оны Джованнамен арадағыдай айқын көрсетеді. Ақырында ол Джинодан бас тартып, Джузеппе ұсынған қауіпсіздік пен тұрақтылықты таңдайды, ал Джино тағы да кедергісіз жолға шығады. Бірнеше уақыттан кейін олар жолдарын қиып, қалада кездеседі, ал Джузеппе өте мас, ән сайысына қатысады. Мас және ақымақ Джузеппенің фонында ерлі-зайыптылар оның өлімін жоспарлайды, бұл әрекетті олар көлік апатына ұшырады. Алайда, олардың еркін сезінуіне себепші болған қылмыс, алдауға деген ықыластарын арттырып, бұрыннан көңіліне түскен кінәларын оңайырақ сезінуге түрткі болады. Джованнаның Джиномен қалыпты өмір сүруге тырысуына қарамастан, Джузеппенің қанатындағы әсері олар қонақ үйге оралғаннан кейін де ұзақ уақыт сақталады. Олардың бұрыннан шайқалып тұрған қарым-қатынасы Джузеппе өмірінен ақша алуға барғанда шегіне жетеді. Олар өте жауып сөйлейді және Джино тартымды жас әйел, проститутка Анитамен қарым-қатынасқа түседі. Джованна жүкті болғанымен және олардың арасында үміт пайда болғанымен, Джованнаның өлімінен кейін Джино заңмен айналысуға жалғыз қалады. Висконтидің «Осессионе» фильміндегі негізгі сюжеттен айырмашылығы – Ло Спаньоло (Испандық) кейіпкерінің болуы. Джованнаны өзімен бірге кетуге көндіре алмағаннан кейін Джино қалаға бағытталған пойызға отырып, Спаньоломен танысады, екеуі де бірден дос болады, содан кейін бірге жұмыс істейді және тұрады. Спаньоло – көшеде сатушы болып жұмыс істейтін актер, ол Джованнаның дәстүрлілігі мен материалдық өмір салтынан бас тартпауына қарсы келеді. Басқа кейіпкерлерге қарағанда, олар өте шынайы және толыққанды дамыған, Спаньоло көбінесе символдық деңгейде әрекет етеді. Ол Джино үшін қоғамның талаптарынан тыс, сәтті өмір сүретін бостандыққа ұмтылуын білдіреді – Джованнамен арадағы қарым-қатынасында оған тартылған өмірге балама. Джованна мен Джино екеуі де қоғамда өз орнын табуға тырысқанда трагедиялық кейіпкерлер. Қоғам ұсынған шектеулі мүмкіндіктер олардың өміріне бақытқа жеткізетін оқиғаларды құруға жеткіліксіз болып көрінеді. Джованна нағыз махаббат пен толыққанды өмірді іздеп, жиренішті Джузеппеден бас тартып, Джиномен танысады. Алайда, некеден алған байлығын сақтап қалуға тырысуы Джиномен арадағы қарым-қатынасының сәтсіздігіне және, мүмкін, оның өліміне әкеледі. Джиноның жағдайы да сондай-ақ ерекше, себебі оны Джованнадан алшақтатқан күш – дәстүрлі міндеттемелерге деген қорқынышы. Олар алғаш рет бірге ұйықтағаннан кейін, Джованна Джиноға өзінің барлық құпияларын айтады, ал ол теңізден келген толқындардың дыбысын тыңдайды, ол тек ашық жолға ғана жауап беретіні анық болады, оны қоғамның бір бөлігі болуге балама деп санайды. Спаньоло – жолдың көрінісі, Джованнаның әйелдігіне, махаббатына және отбасылық құндылықтарына қарсы еркіндік. Екі қайшы идеяның арасында қалған Джино оларды бұзып, өзінің өліміне себепкер болады. Висконтидің режиссерлік тәсілі өте құрылымды, фильмде бірнеше параллель сахналар бар, мысалы, көлік апаттары. Сонымен қатар, Джино ашуланып Джованнаны жол жиегінде тастап кетеді, ал кейін Спаньоло да оны осылай тастап кетеді, ал Джино мен Спаньоло кездескеннен кейін жақын отырады, бұл сахна олардың достығы аяқталғанда қайталанады. Висконтидің сюжеттік бұрылыстарды алдын ала болжауы немесе Спаньолоны қарсы салмақ ретінде енгізуі сияқты кинематографиялық тәсілдер оның формалисттік көзқарасын және техникалық шеберлігін көрсетеді, бірақ оның реалистік көрегендігі мен драмаға құштарлығы «Осессионе» фильміне шынайы өмір сыйлайды.

Фашистік реакция және тыйым салу

1943 жылы "Оссессия" аяқталып, көрсетілімге шыққанда, ол билік күткен қарапайым қылмыс жұмбағынан мүлдем өзгеше болды. Римде және Солтүстік Италияда бірнеше көрсетілімнен кейін, фашистік және шіркеу өкілдерінің наразылығын тудырғаннан соң, 1943 жылдың қыркүйегіндегі келісімнен кейін Германия басып алған Италия бөлігінде қайта құрылған фашистік үкімет фильмге тыйым салды. Соңында фашистер фильмді жойды, бірақ Висконти қолданыстағы барлық көшірмелер жасалған дубликат негативті сақтап қалды.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін «Осессионе» фильмі кең таратпау мәселесімен күресті, себебі Висконти соғыс кезеңіндегі өндіріс жоспарына байланысты Каиннің романын бейімдеуге қажетті құқықтарды ешқашан алған жоқ. Сонымен қатар, фашистік үкімет Висконтидің жұмысына тыйым салған кезде Metro Goldwyn Mayer Тай Гарнеттің режиссерлігімен осы романның тағы бір бейімделуін шығарды. Авторлық құқықтарға байланысты мәселелердің салдарынан фильм 1976 жылға дейін АҚШ-та көрсетілмеді. Бірақ, көрсетілімдердің саны шектеулі болғанына қарамастан, ол Михаэланджело Антониони, Пуччини және Де Сантистің неореалистік фильмдерінде көріп зәулімдеген сезімталдықтарды таныған көрермендердің арасында үлкен ықпалға ие болды.