Кіріспе

Кеңес үкіметінің атқарушы органы Ұлттық экономиканың жоғарғы кеңесі, Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі (ВСНХ, Vysshiy sovet narodnogo khozyaystva, VSNKh) – РСФСР экономикасын басқарудың, кейіннен КСРО экономикасын басқарудың жоғарғы мемлекеттік органы болды. Осы атаумен екі мекеме әртүрлі уақытта, 1917–1932 және 1963–1965 жылдары қызмет етті.

1917-1932 жылдар

Бірінші кезеңдегі ВСНХ экономиканы, негізінен өнеркәсіпті басқарудың басты органы болды.

Қор

ВСНХ 1917 жылдың 5 желтоқсанында Халық Комиссарлар Кеңесінің (Совнарком) және Ресей Социалистік Федеративтік Кеңес Республикасының Советтерінің Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің декретімен құрылды. Оның негізгі мақсаты – "елдің экономикалық өмірін ұйымдастыруды және үкіметтің қаржылық ресурстарын жоспарлау" еді. Ол Совнаркомға бағынышты болды. Жәй ғана құрылған Бүкілресейлік жұмысшы бақылау кеңесі жаңа ұйымның құрамына енді. Оның мүлікті тәркілеу және экспроприациялау құқығы болды. Алғашқы төрағасы Валериан Осинский болды, ал кеңеске Бухаринмен қатар Георгий Оппоков (Ломов), Милютин, Сокольников және Василий Шмидт тағайындалды.

Қайта ұйымдастыру

1923 жылы Кеңес Одағы құрылғаннан кейін ол бірыңғай одақтық және республикалық Халық Комиссариатына айналды. 1932 жылы ол үш Халық Комиссариатына қайта ұйымдастырылды: ауыр өнеркәсіп, жеңіл өнеркәсіп және орман шаруашылығы. Кеңес Одағының әрбір одақтық республикасында бағынысты ұйымдар болды. Бұл ұйымдар ВСНХ деп аталып, одан кейін олардың республикалық аббревиатурасы қосылған. (Мысалы, ВСНХ БССР (ВСНХ БССР) Беларусь КСР үшін). Одақтық кеңес ВСНХ СССР (ВСНХ КСРО) деп те аталуы мүмкін. Республикалық ВСНХ-лар жергілікті шикізатты пайдаланатын және жергілікті нарықтарды қамтамасыз ететін шағын және екінші дәрежелі өнеркәсіптерді бақылап отырды, олар "республикалық бағыныстағы кәсіпорындар" деп аталды. Ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар ("одақтық бағыныстағы кәсіпорындар") одақтық ВСНХ-тың өнеркәсіптік секторларының бірімен бақыланды.

Ұйымдастыру құрылымы

VSNKh ішіндегі бөлімдер екі түрге жіктелді.

Функционалдық секторлар бөлімдері

Функционалдық сектордың бөлімдері қаржы, жоспарлау, экономикалық саясат және ғылыми-зерттеулер мен дамытуға қатысты шешімдермен айналысты.

Өнеркәсіптік сектор бөлімдері

Мұндай басқармалар 1926 жылы декрет бойынша құрылды және "бас департаменттерден" – glavki (главные управления) тұрды. Осы саладағы барлық басқарма басшылары одақтық республикалар өкілдерімен бірге бүкілодақтық ВСНХ кеңесін құрады.

1963-1965 жылдар

Весенка Никита Хрущев совнархоздар арқылы өнеркәсіпті басқаруды орталықтандырмауды енгізген кезде қайта құрылды. Ол КСРО Министрлер Кеңесіне бағынышты болды және өнеркәсіп пен құрылыс салаларын басқарды. Никита Хрущев 1957 жылғы шілдеде министрліктердің орталықтандырылуы мен ведомстволық жүйесіне қарсы күресу үшін совнархоздарды енгізді. КСРО бастапқыда 105 экономикалық аймаққа бөлінді, совнархоздар операциялық және жоспарлау басқаруын жүзеге асырды. Сонымен қатар, көптеген министрліктер таратылды.