Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Манавату өзені – Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының төменгі бөлігіндегі маңызды өзен. Өзен Руахин тауларынан басталып, Манавату шатқалы мен Палмерстон-Норт қаласы арқылы өтеді, содан кейін Манавату жазығымен Фокстон қаласының жанындағы Тасман теңізіне құяды.
The Manawatū River is a major river of the lower North Island of New Zealand. The river flows from the Ruahine Ranges, through both the Manawatū Gorge and the city of Palmerston North, and across the Manawatū Plains to the Tasman Sea at Foxton.
Атауы
Өзен, солтүстікке қарай ағып жатқан Ухангуи өзенімен бірге Манавату-Ухангуи аймағына атын берді. Өзенге Хауни-а-папаранги ұрпағы Хаупипи а Наная аты қойған. Хаупипи а Наная, немесе Хау, қашып кеткен әйелі Уайраканы іздеп батыс жағалауымен сапар шекті. Хау қазіргі Манавату өзеніне жеткенде, осыншалық үлкен су кеңістігін кесіп өту мүмкіндігінен қорқып, көкірегін ұстап тоқтап қалды. Сондықтан өзеннің аты маори тіліндегі манава (жүрек) және ту (қалқып тұру) сөздерінен шыққан. Осы сөздер біріктірілгенде, "жүрегі тоқтап тұрған" деген мағынаны береді, ол Хау өзенді алғаш көргендегі сезімін көрсетеді. Бірақ ол Пейкакарикиден оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде қашқандарды жете алды және Уайраканы тасқа айналдырды.
The river, along with the more northern Whanganui River, gives its name to the Manawatū Whanganui region. The name of the river was given by the tohunga Haupipi a Nanaia, a descendant of Haunui a paparangi. Haupipi a Nanaia or Hau, travelled down the west coast in pursuit of his wife Wairaka, who had eloped. When Hau reached what is now known as the Manawatū River, he is said to have stopped and clutched his chest, horrified at the prospect of crossing so mighty an expanse of water. Therefore the river's name comes from the Māori words manawa (heart) and tū (stand still). In this context, when said together, the interpretation is ‘heart standing still’ to represent how Hau felt when he first saw the river. However cross he did, and a few kilometres south of Paekākāriki, Hau overtook the fugitives and changed Wairaka into a rock.
География
Манавату өзенінің бастауы Норсуудтан солтүстік-батысқа қарай Тараруа округінде, Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы Руахин жотасының шығыс беткейінде орналасқан. Ол бастапқыда шығысқа қарай ағады, содан кейін Ормондвиллге жақын оңтүстік-батысқа, ал Вудвиллге жақын солтүстік-батысқа бұрылады. Осы тұста ол Руахин және Тараруа жоталары арасындағы Манавату шатқалына кіреді. Шатқалдан кейін Ашхерстте Похангина өзенімен қосылып, оңтүстік-батысқа бұрылып, Палмерстон-Норт қаласынан өтеді. Бұл кезде өзен әлі де жылдам ағып, таулардан келген құм мен қиыршық тас әкеледі. Опикиден кейін ағысы баяулап, төмендейді және Манавату жазығында иректеп ағады; оның арнасы осы жерде саз және лайлы құмнан тұрады. Иректеліп, бағытын жиі өзгерту арқасында өзен бұқа көлдерін, лагуналарды және батпақтарды жасайды. Оның арнасында шөгінділер жиналып, айналағы жазықтан биік бөгеттер құрайды; өзен тасыған кезде бұл бөгеттерден асып, ылғалды жерлерді жасайды. Манавату Солтүстік аралдың батыс жағалауындағы Фокстон жағасында Тасман теңізіне құяды, Манавату сағасын қалыптастырады. Өзеннің ірі салалары – Макакахи, Мангахао, Похангина және Оруа өзендері. Манавату өзенінің жалпы ұзындығы шамамен 105 километрді құрайды, бұл оны елдегі 12-ші ең ұзын өзен етеді, бірақ су көлемі жағынан Жаңа Зеландияның ең ірі өзендерінің бірі болып табылады және Солтүстік арал өзендерінің арасында Уаикато өзенінен кейін екінші орында тұрады.
The Manawatū River has its headwaters northwest of Norsewood in the Tararua District, on the eastern slopes of the Ruahine Range on the North Island of New Zealand. It flows initially eastward before turning south west near Ormondville, flowing before turning north west near Woodville. At this point it enters the Manawatū Gorge, between the Ruahine and Tararua Ranges. Beyond the gorge it joins with the Pohangina River at Ashhurst and turns south west, flowing through the city of Palmerston North. At this stage the river is still flowing swiftly and carrying gravel from the mountains. After Opiki, it slows and has a lower gradient, meandering over the Manawatu Plains; its bed at this point is mud and silty sand. In its meandering and frequent shifting of course it has created oxbow lakes, lagoons, and swamps. Sediment deposited along its course has created levees, higher than the surrounding plain; when the river is in flood it overflows these and creates wetlands. The Manawatū reaches the Tasman Sea at Foxton Beach, on the west coast of the North Island, creating the Manawatu Estuary. Major tributaries of the river include the Makakahi, Mangahao, Pohangina and Oroua Rivers. The Manawatū's total length is , making it only the 12th longest in the country, but at it is one of New Zealand's greatest rivers in terms of flow, and second only to the Waikato River among North Island rivers.
Көпірлер
Өзен арқылы 18 автомобиль жолы, 3 теміржол көпірі және He Ara Kotahi жаяу және велосипед жолы өтеді. Ең төменгі және ең ұзын, Whirokino Trestle және Manawatū өзенінің көпірі, SH1 тас жолын Moutoa су тасқынынан және өзеннен өткізеді. Ол 2020 жылдың ақпан айында 70 миллион доллар құнымен 1938 және 1942 жылғы көпірлердің орнына салынды.
The river is crossed by 18 road, 3 rail bridges and He Ara Kotahi walk/cycleway. The lowest and longest, Whirokino Trestle and Manawatū River Bridge, carry SH1 over the Moutoa Floodway and over the river. It replaced the 1938 and 1942 bridges in February 2020, at a cost of $70m.
Геология
Жаңа Зеландия өзендерінің арасында Манавату өзенінің тау тізбегін кесіп өтуі ерекшелік. Өзен, Руахин және Тараруа тауларынан көне болғандықтан, таулардың арасында "су саңылауын" қалыптастырған. Көптеген өзендер таулар мен төбелерден басталады, бірақ шамамен 3 миллион жыл бұрын Солтүстік аралдың орталық таулары Манаватудың қазіргі арнасы бойымен көтеріле бастады. Өзен үлкен су жинау алабын кешіп өткендіктен, таулардың өсуімен бірге ағысы жеткілікті болды және оларды эрозиялап, ақырында Манавату шатқалын құрады; басқа өзендер мұндай мүмкіндікке ие болмады және Манаватуға бұрылды. Манавату шатқалынан шыққаннан кейін өзен таулардан тас және шөгінділерді әкеледі. Мұздық дәуірлерде мұздың, қардың және жалаңаш таулардың көп болуы эрозияны күшейтеді және тасты биік террасаны қалыптастырады. Мұз аралық кезеңде таулар ормандармен жабылған кезде, қиыршық тас ағыны азаяды және өзен террасаға тереңірек қазылып, шатқалды құрайды. Бұл цикл Манавату шатқалы мен Палмерстон-Норт арасында төрт ерекше террасаны жасады. Манавату жазығы 5-6 миллион жыл бұрын теңіз түбінде болған, ал Австралия және Тынық мұхиты плиталарының әсерінен судан көтерілген кезде бүктеліп, тауларға параллель бес ұзын және төмен қырқаны (немесе антиклиналды) құрады, олар Манавату, Рангитикей және Оруа өзендерінің ағысына кедергі келтіріп, оларды тікелей Тасман теңізіне емес, оңтүстік-батысқа ағызуға мәжбүр етеді.
The Manawatū is unique among New Zealand rivers in that it crosses a mountain range. The river has formed a "water gap" across the mountains because it is older than the Ruahine and Tararua Ranges. Most rivers arise from an already existing range of mountains or hills, but beginning about 3 million years ago the central North Island mountain ranges began to uplift across the Manawatū's current course. Because it drained a large catchment, the river had sufficient flow to keep pace with and erode the rising mountains, eventually forming the Manawatū Gorge; other rivers were unable to and were diverted into the Manawatū instead. After exiting the Manawatū Gorge, the river carries rock and sediment down from the mountains. During glacial times, with the prevalence of ice, snow, and bare mountains, this erosion increases and forms a stony elevated terrace. During an interglacial, while the mountains are forested, gravel outwash is reduced and the river cuts down into the terrace, forming a gorge. This cycle has created four distinct terraces between the Manawatū Gorge and Palmerston North. The Manawatū Plain was seabed 5 to 6 million years ago, and as it was raised above water by the action of the Australian and Pacific Plates it buckled, forming five long and low ridges (or anticlines) parallel to the mountains, which impede the flow of the Manawatū, Rangitikei, and Oroua Rivers, forcing them to flow southwest rather than directly into the Tasman Sea.
Өсімдіктер
Адамдар келген кезде Манауату жазығы орманмен жабылған болатын. Тау етегі мен Манауату шатқалына қарай қарағайлы бук өсіп, төменгі биіктікте тау орманға айналатын. Жазықтар мен террасаларда орман аралас подкарп және тотарадан тұрды, ал құмды төбелерде аралас тава, титоки және махоеге өтті. Манаватудың су тасқынына ұшырайтын жазығында және өзенмен шектесетін жазық жерлерде өсімдіктердің басым бөлігі жартылай батпақ орманды құрады, көбінесе кахикатеа мен пукатеадан. Манаватумен шектесетін үш ірі батпақ бар: 19 ғасырда "Ұлы батпақ" деп аталған, өзеннің солтүстігіндегі Моутоа батпағы; Манаватудан оңтүстікке қарай және Токомару өзенінің солтүстігінде орналасқан, 22000 акр жерді алып жатқан Макеруа батпағы; және өзеннің солтүстік жағындағы Таонай батпағы. Батпақтардағы негізгі өсімдіктер – харакеке мен раупо: харакеке құрғақ жерлерде, ал раупо ылғалды жерлерде өседі. Манавату өзенінің сағасы мен құятын жері 2005 жылы Рамсар конвенциясы бойынша халықаралық маңызы бар ылғалды жер ретінде тіркелді.
At the time of human arrival, the Manawatū Plains were covered with forest. Towards the foothills and the Manawatū Gorge grew black beech, turning into tawa forest at lower altitudes. Along the plains and terraces the forest was mixed podocarp and tōtara, changing to mixed tawa, tītoki, and māhoe in the sand dunes. Across the flood plain of the Manawatū and on the low lying land bordering the river, the predominant vegetation was semi swamp forest, mostly kahikatea and pukatea. Three major swamps bordered the Manawatū: Moutoa Swamp north of the river, towards the mouth, known as the "Great Swamp" in the 19th century; Makerua Swamp further inland, to the south of the Manawatū and north of the Tokomaru River, which covered 22000 acres; and Taonui Swamp on the north side of the river. The main vegetation in the swamps was harakeke and raupō: harakeke in the drier parts, raupō in the wetter. The Manawatū river mouth and estuary was listed under the Ramsar Convention as a Wetland of International Importance in 2005.
Су тасқыны
Манавату өзені 2004 жылдың ақпан айында тасып, 3000-нан астам адамды (атап айтқанда Мартон және Фейлдингтен) қоныстан шығарып, 1000-нан астам Манавату шаруашылықтарына зиян келтірді. Тасқынға байланысты сақтандыру төлемдерінің құны 122 миллион NZ$ құрады. Фокстон мен Шаннон арасында өзенді бөгейтін Мутуа су тасқыны шлюздарының ашылуы арқасында одан әрі зақымданудың алдын алды.
The Manawatū River flooded in February 2004, displacing over 3000 people (primarily from Marton and Feilding) and damaging over 1000 Manawatū farms. The cost of the flood in terms of insurance payouts was NZ$122 million. Further damage was prevented by the opening of the Moutoa floodgates, which intercept the river between Foxton and Shannon.
Су сапасы
2018 жылы Манауату-Ухангуи аймағындағы су сапасы бойынша зерттеуге Horizons өңірлік кеңесі мен Қоршаған орта министрлігі бірлесіп тапсырыс берді. Зерттеуді Land Water People (LWP) жүргізді, ал нәтижелерін Ұлттық су және атмосфералық зерттеулер институты (NIWA) және StatsNZ саралады. Нәтижелер көрсеткендей, Манауату-Ухангуи аймағында соңғы жеті-он жылда шөгінділер мен E. coli бойынша су сапасы жақсарған. Есепте аймақтық деңгейдегі су сапасының жақсаруы мен жергілікті шаралардың арасындағы байланыстың берік статистикалық дәлелдері табылды. 2006 жылы Fonterra компаниясы Манауату өзеніне сарғыш суларды құюға берген өтініші үшін сынға ұшырады. 2009 жылы Cawthron институты Батыс әлеміндегі 300 өзен мен ағынмен салыстырғанда, осы өзеннің жалпы біріншілік өндірісінің (ЖБӨ) ең жоғары деңгейде екенін анықтады. ЖБӨ-нің жоғары деңгейі нашар экологиялық жағдайды көрсетеді және түрлі экологиялық проблемаларға әкелуі мүмкін. 2011 жылы Horizons өңірлік кеңесі Палмерстон-Норт қалалық кеңесін бір рұқсатын "көп" және "үздіксіз" бұзуы үшін, сондай-ақ тағы екі рұқсатты толық орындамауы үшін кінәлады. Қоршаған орта министрлігінің есебінде Жаңа Зеландияның 76 нысаны судың тазалығы және E. coli деңгейі бойынша бағаланды. Осы өлшемдерді пайдаланып, Манауатудан (Уайтара, Ухангуи, Вайпа және Рангитике) нашар бағаланған тек төрт өзен ғана бар екені анықталды.
In 2018 a case study on water quality in the Manawatū Whanganui region was jointly commissioned by Horizons Regional Council and the Ministry for the Environment, the study was conducted by Land Water People (LWP) and the results were reviewed by the National Institute of Water and Atmospheric Research (NIWA) and StatsNZ. Results showed that water quality for sediment and E. coli had improved over the previous seven to ten years in the Manawatū Whanganui region. The report found strong statistical evidence of a connection between regional scale water quality improvements and local scale interventions. In 2006 Fonterra were criticised for an application to discharge of wastewater into the Manawatū River. In 2009, the Cawthron Institute found that the river had the highest gross primary production (GPP) compared to 300 rivers and streams in the Western world. High GPP rates are an indication of poor ecological health and can lead to various environmental issues. In 2011, the Horizons Regional Council laid blame with the Palmerston North City Council for "considerable" and "sustained" breaches of one of its discharge consents, and some degree of non compliance with two others. A report by the Ministry for the Environment ranked 76 New Zealand sites for water clarity and E. coli levels. Using those measures, they found only four other New Zealand rivers rate worse than the Manawatū (the Waitara, Whanganui, Waipā and Rangitīkei).