Кіріспе

Балет Иоганн Штраус II. «Ашқой қыз» балеті Иоганн Штраус II жазған туынды. Ол балеттің негізгі бөліктерінің барлығын өзі жазып, еркі жеткенде оркестрлеу жұмысын аяқтауды жоспарлаған. Бірақ Штраус 1899 жылы қайтыс болды, ал композитор Йозеф Байер 1900 жылы оны аяқтады.

Тарих

Штраустың балет жазу идеясы беделді Die Waage (Төңкеріс таразылары) журналының редакторы Рудольф Лотардан туды. Бұл, музыка және би сыншысы Эдуард Ханслик, Штраустың жалғыз операсы – «Риттер Пазман» операсының үшінші актісіндегі керемет балеттік музыкадан әсер алып, Штраусқа толыққанды балет жазуды ұсынғаннан кейін болды. 1898 жылдың 5 наурызында Штраустың жаңа балеті үшін қолайлы сценарийді анықтау мақсатында конкурс ұйымдастырылды. Төрешілер алқасы Хансликтен, сол кезде Вена опера театрының (соның ішінде балет труппасының) директоры болған, даулы дирижер және композитор Густав Малерден, меценат Николаус Думбадан, Штраустың өзінен және Рудольф Лотардан тұрды. Ақырында (жеті жүзден астам өтінімді қарастырғаннан кейін), жеңімпаз болып Салцбургтен келген А. Колман танылды. Ақшалай сыйлық тіпті заңгерлік өкіл арқылы табысталды, сонымен қатар Колманның псевдоним екені және оның император Франц Иосифтің сарайындағы патшалық әулетінің мүшесі болуы мүмкін деген әңгімелер тарады. Штраустың заманауи тауар дүкеніндегі оқиғаны бейнелейтін сценарий оны қатты әсер етпеді, бірақ ол дереу жұмысты бастады. Ол өз ырғағында жұмыс істеді, асығуға қарсы болды, ал 1898 жылдың қысына қарай бірінші актіні аяқтады және оркестрлік нұсқаның шағын бөліктерін фортепианода орындай алды. Штраус 1899 жылдың 3 маусымында Венада қайтыс болған кезде, жұмыстың эскиздері дайын болғанымен, туынды аяқталмады. 1900 жылы Йозеф Байер жұмысты аяқтады және оны болашақта Вена опера театрында қою үшін Густав Малерге тапсырды. Малер, Баердің өзі балет композиторы болғандықтан, туындының түпнұсқалығына күмәнданып, партитураны бағалаудан бас тартты. Штраустың жазған түпнұсқа партитурасын көрсеткенде, ол музыканы бағалай алмайтынын мәлімдеді. Көптеген тараптар Малердің балетке қызығушылық танытпағанын және тек толыққанды опералық туындыларға ғана назар аударғанын айтты. Алайда, Малердің өзі Чайковскийдің «Ұйқыдағы сұлу» балетін қоюға құштар болғаны және бюджет жетіспеуі салдарынан сценарийде көзделгендей «Ашенбродельді» сахналай алмағаны бұл пікірге қарсы дәлел келтірді. 1901 жылы Берлиндегі Корольдік опера партитураға қызығушылық танытты, директорлары музыкаға ғашы болды, бірақ сценарийді мақұлдамады. Олардың хореографы Эмиль Грэб сценарийді өзгертуді ұсынды, ал бұл міндет австриялық жазушы Хенрих Регельге жүктелді. 1901 жылдың 2 мамырында өткен премьера сәтті өтті, бірақ Штраустың өмірбаяны Игнац Шницер Байердің оркестрлеуі Венаның көңіл көтеру атмосферасына жетпегенін және жаңа өңделген сценарийдің тым «пуритандық» болғанын атап өтті. Малер 1907 жылғы маусымның соңында Вена опера театрынан кетіп қалды. Жаңа директор Феликс Вайнгартнер, музыкаға әсерленгендіктен, оны іздеп тапты және 1908 жылдың 4 қазанында Венада өткен премьерада оркестрді өзі жетекшілік етті. Балет жеті жыл бойы үнемі қойылып, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін қырық алты қойылымға жетті. Иронияға орай, Малер өндірістің құнына қатысты болжамында дұрыс болды, өйткені Венадағы қойылымдар өте қымбатқа түсті және 1975 жылға дейін балет қайта жандандырылғанға дейін ұмытылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Іс-әрекет "Төрт маусым" дүкенінде орын алады. Басты кейіпкерлер – дүкеннің иесі Густав пен әйелдер сәні бөлімінде жұмыс істейтін Грет (Асқыр қыз) үшін күрескен оның кіші інісі Франц. Греттің келіншегі, мэм Леонтин – бөлімнің бастығы. Оның, әрине, екі қызы бар, олар Греттің үстінен билік етеді және дүкенде жиі болғанымен, жұмыс істемейтіндей көрінеді. Тағы бір маңызды кейіпкер – Густавтың жеке қызметшісі Пикколо – пародиалық рөл. Бұрын айтылғандай, балерина (бұл рөл "Флора" деп аталады) тек гүлдік дивертисмент үшін би залында (2-ші акт) ғана пайда болады. Әдетте, "Асқыр қыз" балетінің бағдарламасында барлық билер тізімі болады. Осы тізімнен сол кездегі Вена балеттері Санкт-Петербург балеттерінен қалай ерекшеленгенін білуге болады. Бірінші актіде төрт би бар. Біріншісі, "Францтың өзінің портреті" деп аталады, балеттің кіші еркек басты рөлін (мүмкін, демикарактер) әйел кейіпкерлер мен көрермендерге таныстырады. Бұл солода Франц (Фердинанд Ратнер) өзінің кім екенін және не істейтінін жариялайды. Ол автомобиль жүргізуді жақсы біледі – бұл тақырыпты би арқылы бейнелеу Леонид Массиннің стиліне ұқсайды. Өгей әпкелер (нағыз әпкелер Лидия мен Ольга Бергер билейді) "Саяхатқа шығу" биін орындайды, ал Пикколо (Луиза Вопаленски) Гретке (Мари Колер) "Сүйіспеншілік хаттарын" жеткізеді, ол өз бағытталған құстарымен "Көгершін вальсін" билейді. Бірінші актіде ансамбль билері жоқ, бірақ екінші актіде Густав өткізген кеште бірнеше би бар. Біріншісі Франц пен әйелдер тобы үшін "Marveilleusen Quadrille". "Жасырын ойын" па-де-труасы – өгей әпкелер мен Густавқа (Карл Годлевски, де-нің көмекші хореографтарының бірі) арналған. Грет киетін костюмімен аталған "Көк домино" соло биін орындайды (мүмкін, кешкі киімнің үстінен жабылған). "Дәмділер вальсі" (бұл тағамдарға байланысты болуы мүмкін) тоғыз әйел солисі мен әйелдер тобын қамтиды; одан кейін төрт жұпқа арналған "Салон квадрилі", өгей әпкелерге арналған мазурка және Греттің үлкен солосы, "Асқыр қыз вальсі". Балерина (Венаның соңғы итальяндық примасы, Чечили Серри "Флора" рөлінде) "Гүлдермен қарсы алу" биімен кіреді, ол ең үлкен би нөміріне, "Гүлдік шамдар полонезіне" бастайды, онда "Флора", Грет, он үш әйел солисі, Густав, төрт еркек солисі, ересек әйелдер тобы және студенттер тобы қатысады. 3-ші актідегі алғашқы би – "Amoretten Polka", одан кейін Грет, әйел солисі, Пикколо, Густав және студенттерге арналған "Күйеулік қазына вальсі". Келесі би, "Ескі Вена фарфоры", Пикколо және төрт әйел солисі мен төрт еркек солисі үшін үйлену тойының сыйы болуы мүмкін, ал соңғы "Қымбат тастар вальсі", Пикколо, тоғыз әйел солисі және әйелдер тобы үшін, күйеу жігіттің қалыңдыққа сыйы болуы мүмкін.