Кіріспе

Англия королі Карл II-нің (1644–1669) болуы мүмкін заңсыз ұлы Джеймс де ла Клош (1644–1669; нақтыланбаған жылдар) – Англия королі Карл II-нің заңсыз ұлы ретінде танылатын, бірақ алдымен иезуит семинариясына қабылданған, кейін Неапольдік әйелге үйлену үшін одан бас тарған адам. Оның өмір сүргеніне дәлел жоқ, ал егер 1644 жыл туған күні дұрыс болса, Карл II-мен туыстығы да күмәнді, себебі патша сол кезде 14 жаста болған. Джеймс де ла Клош көбінесе британдық тарихшы Лорд Актонның зерттеулері арқылы белгілі. 1908 жылы Артур Барнс, ал 1973 жылы Марсель Пагноль оны әйгілі "Темір маскадағы адаммен" теңестірді. Марсель Пагноль 1973 жылы жарық көрген "Le Secret du Masque de fer" (Темір масканың құпиясы) атты тарихи эссесінде тарихшылардың әртүрлі теорияларын жинақтап, түсіндірді. Лорд Актон мен Барнстан басқа, М. Пагноль Джон Лингард, Эндрю Ланг, Эдит Кэри және француз тарихшысы Лалойға да сілтеме жасайды.

Лорд Актонның зерттеулері

1862 жылы Лорд Актон Римдегі иезуит архивінен Джузеппе Буэродан «Гесу» деп аталатын қолжазбаның көшірмелерін алды. Кейін Лорд Актон «Карл II-нің құпия тарихы» атты мақала жазды. Құжаттарға сүйенсек, 1646 жылы Джерсиде болғанда Карл II-нің леди Маргарита де Картереттен заңсыз ұлы болған. Ресми әкесі – Жан де ла Клош. Ұлы Францияда және Нидерландыда протестанттық білім алып, Джеймс де ла Клош дю Бург деген есімді қолданған. Карл II оны 1665 жылы жасырын мойындап, Лондон қаласында және англикан дінінде тұрғанша, оған 500 фунт стерлингтік жылдық жәрдем тағайындады. Де ла Клош көбінесе француз тілінде сөйлеген. Жакоб де ла Клош 2 сәуірде 1668 жылы Римдегі иезуит семинариясына түсті. Ол қарапайым киім киіп, 24 жаста екенін мәлімдеді. Де ла Клош 1667 жылы Гамбургте католик дініне ауысқан. Швеция патшайымы Кристинадан әулетінің жазбаша куәлігін алғаннан кейін, ол семинарияға қабылдануды қалады. 11 сәуірде ол Кириналдағы novice ретінде қабылданды. Король Чарльз де ла Клоштің дінін өзгерткеніне наразы болмаған сияқты. 1668 жылы иезуиттердің басшысы Олива корольдің католик дініне өтуді жоспарлап отырғанын жазған хат алды. Ол жергілікті католик дін қызметкерлерімен күдік тудырмастан байланыса алмады, бірақ оның ұлы, де ла Клош, өте қолайлы таңдау болар еді. Егер ол таққа лайық болмаса, оған кардинал лауазымын беруге болады. Тамыз айында келесі хат де ла Клошты үйге шақырды, Римге келе жатқан патшайым Кристинамен сөйлеспей. Король оған Анри де Рохан есімімен саяхаттауды тапсырды. Қазан айында де ла Клош жолға шықты. 18 қарашада 1668 жылы жазылған келесі патшалық хатта Карл II өз ұлын Римге, Киелі Таққа бейресми елші ретінде жібергенін және король тек ауызша жеткізгісі келген сұрақтарға жауап алғаннан кейін Лондонға оралатындығын айтты. Ол Оливадан де ла Клошқа 800 дукат шығынға беруін өтінді. Содан кейін де ла Клош туралы ешқандай мәлімет жоқ.

"Стуардо" ханзадасы

Алайда, 1669 жылы Джеймс Стюарт немесе Дон Джакопо Стюардо Неаполь қаласына келіп, 19 ақпанда Неаполь соборындағы С. Аспремо шіркеуінде Синьор Франческо Коронаның қызы Донна Тереза Коронамен және Орисини тармағының леди Ануччиа де Аникиспен үйленеді. Ол 200 дукаттық қалыңдық алады. Бірақ, Жакопоның жоғары текті екенін айтқаны және жосықсыз өмір сүргені байқалғанда, Неаполь вице-королі күдікке түседі. Ол Стюартты тұтқындап, Сан-Эльмо қамалына қамауға бұйрық береді, кейін Гаета қамалына ауыстырады. Тереза монастырьға қамалады. Ағылшын консулы Браун шақырылып, бұл Жакопоның Карл II-нің заңды ұлы екенін мәлімдегеніне қарамастан, «өз туғандығын есеп бере алмайтынын» хабарлайды (мұның қашан айтылғаны белгісіз). Ағылшылдар бұл талапты растамады, сондай-ақ оны куәландыратын құжаттары да болмады, сондықтан оны Гаета қамалының салыстырмалы жайлылығынан Викария түрмесіне көшіреді. Оған жаза ретінде қамшымен сабау тағайындалған, бірақ оның туыстары бұған жол бермейді. Стюарт ақырында босатылып, Англияға кетіп, кейін көп ақшамен қайта оралады. 31 тамызда ол қайтыс болады. Шатасқан өсиетінде ол Карл II-ден туылмаған баласына «қарапайым княздық» немесе оған лайықты басқа да нәрсе беруін сұрайды. Сондай-ақ ол Генриетта Мария Стюартты (Карл II-нің қарындасы) анасы деп атайды. Бұл мәселе замандас жазбаларында және ағылшын консулының Англияға жолдаған хаттарында айтылған. Стюарттың жесірі Джакомо Стюардо есімді ұл туды. Ұлы 1711 жылы Лучия Минелли ди Риччиаға үйленеді және кейін әкесінің мұрасының бір бөлігін қайтарып алады. Ол туралы соңғы мәлімет 1752 жылға қатысты. Әртүрлі тарихшылар бұл мәселе бойынша келіспеушілікте болады. Джеймс де ла Клош патшалық хаттарды өзі жасаған болуы мүмкін. Шатасқан өсиетті Корона отбасы жасаған болуы да мүмкін. Бір тектің екі адамға тиесілі болуы және олардың өзгеруі мүмкін. Лорд Актон мен Боэро екінші адамды жалғаншы екенін болжайды. Боэро де ла Клош басқа есіммен Лондонға оралған, ал Джеймс Стюарт оның талабын қабылдаған деп есептейді. Лорд Актон Стюарт де ла Клоштан ақшасы мен құжаттарын ұрлаған қызметші болуы мүмкін деп санайды.

Джон Лингард

Тарихшы Джон Лингард, Чарльз II-нің Джеймс пен Олива әкеге жазған хаттарын қолға түсірген, олардың барлығы жалған екенін айтты, бұл Джеймсті жалған ханзада етіп көрсетті. Чарльз II патшаға жолданған хаттар, патшайым Генриетта Марияның 1668 жылы Лондонда болғанын көрсетеді, бірақ ол үш жыл бұрын Францияға қоныстанған және 1669 жылы қайтыс болғанға дейін сол жерде болған. М. Пагнол Джон Лингард ұсынған басқа да дәлелдерді келтіріп, хаттардың біреуін жалған деп атады: "Бір жағынан, патшаның куәліктерінің бірі Уайтхоллдан дабыл еткен, бірақ патша Лондондағы обадан кейін барлық сарайымен Оксфордқа қашқан". Уайтхолл М. Пагнол көшірген куәлікте көрсетілмеген. 18 қараша 1668 жылғы хатта Чарльз II Олива әкеге алғыс айтқан. Алайда, Джон Миллердің "Англияның Чарльз II" (Лондон, Weidenfeld and Nicolson, 1991) кітабына сілтеме жасайтын мақалаға сәйкес, патша отбасы 1665 жылдың шілдесінде Лондоннан Солсбериге кеткен, ал Парламент Оксфордта жиналған. Патша 1666 жылдың ақпанында Лондонға оралған, сондықтан ол 1668 жылдың соңында Уайтхоллдан хат жазуы мүмкін.

Эдит Кэри әжей

Ол Джеймс Карл II мен Маргарита Картереттің нағыз ұлы екеніне сенімді. Римде дін қызметкеріне дайындалған соң Лондонға оралуы керек еді, содан кейін әкесінің ізбасарларына діни нақылдар үйретуге кірісу үшін. 1668 жылдың 18 қарашасында Карл II-нің Оливаға жазған хатынан кейін ол жоғалып кетті. Оның сөзінше, Карл II Людовик XIV-тен Францияда осы ұятты бастамасын тұтқындауды (1669 жылдың шілдесінде) және содан кейін Пинеролода түрмеге қамауды ұйымдастырды, бұл оны Темір Маскамен байланыстырады, ол сол кезде Людовик XIV-нің бірінші туысының ұлы болғандықтан, оның туысы еді. Сонда Стюардо князі Джеймстің жоғалуын түсіндіру үшін Карл II-нің ойлап тапқан аты болуы керек. Карл II өзінің бастамасынан бірнеше ай өткен соң, оның Лондонға қайтуын сұрағаннан кейін, оның діни мәртебесін пайдаланып, діни нақылдар үйретуге шақыру үшін одан құтылған болар. Марсель Пагнол бұл теориямен келіспейді, Карл II басқа бастамаларын герцогтер етіп тағайындағандықтан, Джеймсті мойындағаннан кейін оны өмір бойына түрмеге қамамайтынын айтады.

Эндрю Лэнг

Оның сөзінше, егер Джеймс де ла Клош патшалық әулеттен шыққан болса және терең діни нанымдары болғанда, ол қарапайым адамға үйленбес еді және ақшасын мақтан тұтпас еді. Лэнг Джеймсті жамандыққа толы, ашкөз адам деп ойлады, оның пікірінше ол тек Олива әкеден ақша алу үшін оны алдаған. Марсель Пагнол Джерси сөздігінде былай деп жазады: Джеймс корольдің заңды емес ұлы емес, бірақ мегаломаниялық алаяқ, ол 1669 жылдың 10 қыркүйегінде Неапольде қайтыс болды.

Артур С. Барнс

"Маскалы адам" (1908) атты кітабында архиепископ Барнс Джеймстің Карл II-нің заңсыз ұлы болғанын айтады. Оның сөзінше, ол Францияға қайту алдында әкесін катехизациялау үшін Прегнани есімімен Лондонға келген. Довер шартының құпиясын ұстағандықтан, ол тұтқындалып, "Евсташ Даугер" деген атпен Пинеролоға жеткізілді. Бұл теорияны француз тарихшысы Лалой мырза тағы да қарастырды. Прегнани әкесі 1669 жылдың шілде айының басында Лондоннан Парижге оралды делінеді, бірақ Прими Висконтидің естеліктерінде ол 1679 жылы Римде қайтыс болды деп көрсетілген.

Марсель Пагноль

1965 жылы жарық көрген «Темір бетперде» (Le Masque de fer) тарихи очергінде Марсель Пагноль темір бетпердедегі әйгілі тұтқынды Людовик XIV-нің одан бұрын туған егіз ағасы ретінде қарастыратын теорияны дамытады (демек, Людовикке дейін туған ағасы тақтың заңды мұрагері болған). Марсель Пагноль эссесін 1973 жылы аяқтады, оны «Темір бетперде құпиясы» (Le Secret du Masque de fer) деп атап, әсіресе Джеймс де ла Клош туралы зерттеулерінің нәтижелерін қосты, оны Людовик XIV-нің егіз ағасы деп анықтады және оның жастық шағында осы есімді тартқандығын көрсетті.

Джерси аралында өскен кезім

М. Пагнол Джерси архивінен туу туралы куәлік, крещение туралы куәлік немесе қайтыс болу туралы куәлік таба алмады. Сондықтан ол Джеймс аралда тумаған және Картерет отбасына жатпайды деген қорытындыға келді. 1644 жылы Людовик XIV 6 жаста болды. Кардинал Мазарин фельдшер Леди Перронетті Англияға жіберді, онда Франция королевасы Генриетта, Людовик XIII-нің қарындасы және Англия королі Карл I-нің әйелі, Англия Генриеттасын дүниеге әкелді. М. Пагнолдың айтуынша, акушер егіздікті жасыру үшін шетелге алып келген, осы саяхаттың нақты мақсаты осы еді. Генриетта Франция бала туғаннан кейін Леди Перронетті Джерси аралының ең асыл отбасы – Картереттерге жіберді, осылайша олардың қызы Маргарита баланы өсіруге мүмкіндік алды. Перронет оларды бала асырау үшін үлкен күйеу төледі, бірақ оның кім екенін жасырды, оны жас ақсүйек әйелдің ұлы деп таныстырды. 1642–1651 жылдардағы Англия азамат соғысы кезінде 1646 жылы Англия королевасы Генриетта өзінің ұлын (болашақ Карл II) 15 жасында осы Картерет отбасына жіберді. 1657 жылы Маргарита Жан де ла Клошқа тұрмысқа шықты, ол Джеймске есімін берді. Джерсиде Джеймс Маргарита Картерет пен болашақ король Карл II арасындағы қарым-қатынастан туған деген әңгіме тарады, король жас кезінде аралға келген. Джеймс Маргаретке сұрақ қойды, ол бұл әңгімені жоққа шығарды. Кейіннен ол өзінің портреті мен Карл II арасындағы керемет ұқсастықты көріп, корольдің ұлы екеніне көз жеткізді және басқа екі заңды емес ұл сияқты заңды түрде танылуын қалады. Маргарита (немесе, мүмкін, оның әкесі) оның атынан корольге жүгінді, бірақ король оны мойындамады.

Карл II-мен кездесу

Чарльз II соңғы хатында Джеймске Парижге барып, өзінің әпкесі Генриетта Англияны көріп, оны дін қызметкері ретінде тағайындауға кеңес берді. Осы хаттың жалған екенін білген Джеймс, Карл II-нің жалған қолдау хаты арқылы, Англияның Генриеттасымен кездесуді сұрады. Сонымен қатар, М. Пагнол 1669 жылғы 20 қаңтарда Карл II-нің Генриетта Англияға жазған хатына сілтеме жасады, онда Генриеттадан Карлға Римнен келген «италиялық» деп танымал Джеймстің жеткізген хаты туралы айтылған. М. Пагнол Генриетта Джеймсті қабылдады, ол бірден өзінің туысы Людовик XIV-ке ұқсастығын таныды (ол Францияда тұрды) және оған Карл II-ге арналған хатты тапсырды, Джеймсті тағайындау жауапкершілігін оған жүктеді. 1669 жылдың басында Джеймс хатты Лондондағы Карл II-ге тапсырғанда, король оны танып, оған өзінің туғандығы туралы құпияны ашты – бұл ақпаратты ол анасы Генриеттадан мұра еткені анық. Өзінің егіз бауырының орнына билік ету керектігін білген Джеймс, Карл II оны Луи XIV-ке қарсы қастандық ұйымдастырған Ру де Марсиллиге жіберді, бұл туралы барлық ағылшын министрлері хабардар болды. Марсель Пагнол өзінің эссесінде «Темір маскадағы» әйгілі тұтқынның итальяндық емес екенін дәлелдейді. Джеймс де ла Клошты тұтқын ретінде анықтағандықтан, Джеймс Аббат Прегнани емес, Барнс мырзаның айтуынша. «Стуардо» деген аттағы ханзада туралы М. Пагнолдың пікірінше, ол ханзада Стюарт (яғни Джеймс де ла Клош) бола алмайды, ол Римдегі иезуиттерден тоналған байлықты жұмсау үшін Италияға қайта оралмас еді. Демек, Джеймстің үй ішкі қызметшісі, шегінің тұтқындалғанын білген соң, оның ақшасын алып, жеке басын басып алып, Неапольге қашып кеткен болуы мүмкін.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Джованни Тарантино, Жак де ла Клош: Он жетінші ғасырдағы Стюарт мұрагері, «Архив тарихи қоғамның Исау» журналы, LXXIII (маусым-желтоқсан, 2004). Стюарт, А. Фрэнсис, «Неаполитандық Стюарттар», «The English Historical Review» журналы, 18-том, 71-сан (шілде 1903).