Шеху Муса Яр'Адуа: Нигериялық генерал және саясаткер

Кіріспе

Нигериялық генерал және саясаткер (1943–1997)

Шеху Муса Яр'Адуа (; 5 наурыз 1943 – 8 желтоқсан 1997) – Нигерияның генералы және саясаткері, Нигерияда 1976 жылдан 1979 жылға дейін әскери билік кезінде штаб бастығы, Жоғарғы бас штабтың іс жүзіндегі вице-президенті болған. Ол 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдары әскери биліктен азаматтық билікке өту кезеңіндегі көрнекті саясаткер болды.

Ерте өмір

Яр'Адуа Кацина қаласында белгілі бір әулеттен шыққан отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Мұса Яр'Адуа мұғалім болған, кейін Нигерияның Бірінші Республикасы кезінде 1957 жылдан 1966 жылға дейін Лагос істері жөніндегі министр қызметін атқарды және Мұтаваллин Кацина (қазынашылықты сақтаушы) атағына тағайындалғанға дейін Тафидан Кацина басшылық атағын иеленді. Яр'Адуаның әкесінің әкесі Малам Умару да Мұтавалли болған, ал оның кіші інісі Умару Яр'Адуа кейіннен 2007 жылдан 2010 жылға дейін Нигерия президенті болды және ол да бұл атақты алды. Оның анасы Малама Бинта, Сулубава руынан шыққан фулани, Кацина әмірлігінің ханшайымы және әмір Мухаммаду Дикконың қарындасы болды. Яр'Адуа Кацина орта мектебінде оқыды, содан кейін Кацина провинциялық мектебінде (қазіргі Үкіметтік колледж, Кацина) орта білім алды; провинциялық мектепте ол болашақ Нигерия президенті Мухаммаду Бухаримен бірге оқыды. Әкесінің және оның досы, қорғаныс министрі Мухаммаду Рибадудың ықпалымен Яр'Адуа Нигерия әскери оқу колледжіне емтихан тапсырды. Ол емтиханды сәтті тапсырып, 1962 жылы Нигерия армиясының 5-курсқа қабылданды. Яр'Адуа Royal Military Academy Sandhurst-те оқуды жалғастыру үшін таңдалды. Оны Кацина эмирі Мухаммад Кабир Усман Тафидан Кацина деп атады.

Әскери мансап

1964 жылы Сандхерсттен оралғаннан кейін Яр'Адуа полковник Адекунле Фажуидің басшылығымен Нигерия армиясының бірінші жаяу әскер батальонына Енугу қаласына екінші лейтенант болып тағайындалды. 1964 жылдан Нигерия азамат соғысының аяқталуына дейін ол түрлі лауазымдарда болды, оның ішінде 1964 жылы взвод командирі, ал 1965 жылдан 1966 жылға дейін Энугудағы бірінші жаяу әскер батальонының адъютанты қызметін атқарды. 1967 жылы батальон командирі, ал 1968 жылы бригада командирі болды. Азамат соғысы кезінде ол екінші дивизия командирі Муртала Мухаммед басшылығымен 6-шы жаяу әскер бригадасына қолбасшылық етті. 1967 жылдың қазан айында Нигерия әскерлерінің екі (2) сәтсіз әрекетінен кейін Онитшаны басып алу міндеті Яр'Адуаға жүктелді. 1975 жылы ол Нигерияның мемлекет басшысы генерал Якубу Говонды биліктен құлатқан әскери төңкеріске белсенді қатысты. Төңкеріс жемісті болғаннан кейін генерал Муртала Мухаммедтің үкіметінде көлік министрі болып тағайындалды. Көлік министрі ретінде оның басты міндеті Лагос портын тазалау болды. Төңкеріске дейін бұрынғы үкіметтің шенеуніктері ел бойынша әскери казармалар салу үшін 16 миллион тонна цементке тапсырыс берген. Алайда, порттың кемелерді қабылдау мүмкіндігі жеткіліксіз болды. Нигерия үкіметі жүк тасымалдаушыларға демаж төлеуге міндетті болғандықтан, қаржылық жағдай нашарлады. Мухаммед үкіметі жүктердің бір бөлігін көршілес порттарға ауыстыруға және цементті тазалау мен сату үшін цемент басқару компанияларын құруға, сондай-ақ жаңа Тин Кан арал портын салуға шешім қабылдады.

Жоғарғы штабтың штаб бастығы

1976 жылы Нигериядағы төңкеріс әрекеті салдарынан Муртала Мухамедтің қазасынан кейін, Яр’Адуа Жоғарғы Бас Штабтың Бастығы болып тағайындалды. Жаңа режим биліктің үштік одағы болды: генерал Олусегун Обасанжо – Мемлекет басшысы, Шеху Яр’Адуа – Жоғарғы Бас Штабтың Бастығы (SMHQ), және генерал Теофилус Джанжума – Армия Бастығы. Жоғарғы Бас Штабтың Бастығы ретінде Яр’Адуа де-факто екінші тұлға болды. Солтүстік аристократиясынан шыққан Яр’Адуаға үштік одақ солтүстікте билікті консолидациялау үшін көп сенді. Оның кеңсесіне жаңа Обасанжо режимінің «Ұлтты қоректендіру» операциясын басқару міндеті жүктелді. «Ұлтты қоректендіру» операциясы (OFN) – ауыл шаруашылығы өнімдерінің, әсіресе күріш және бидай сияқты негізгі дақылдардың жергілікті өндірісін арттыру, азық-түлікпен өзін-өзі қамтамасыз етуді жақсарту және азық-түлік тапшылығын азайту мақсатымен жүзеге асырылған бастама болды. Осы мақсатқа жету үшін фермерлерге субсидияланған тыңайтқыштар мен тұқымдар таратылды, шағын фермерлерге жабдықтар сатып алуға несие берілді, сондай-ақ шаруаларды заманауи ауыл шаруашылығы техникасын пайдалануға үйрету үшін Corpers басқаратын білім беру бағдарламасы іске қосылды. Алайда, 1979 жылға қарай бұл саясат өзін-өзі қамтамасыз ету және дербестік мақсатына жете алмады. Яр’Адуа Жоғарғы Әскери Кеңестің жергілікті басқару реформаларына да басшылық етті, нәтижесінде 1976 жылы жергілікті билік сайлаулары өтті. Жергілікті басқару реформалары дәстүрлі билеушілерді басқарудың кейбір мәселелерінен шеттетумен және олардың меншік құқықтарына бақылауын шектеумен қатар жүрді. Сондай-ақ реформалар жергілікті билікті мемлекеттік биліктің үшінші деңгейі ретінде мойындады. 1979 жылы режим билікті Шиху Шагари басқаратын сайланған азаматтық үкіметке тапсырып, 1979 жылдан 1983 жылға дейін жалғанған Екінші Нигерия Республикасын құрды. Кейіннен үштік одақтың мүшелері әскери қызметтен кетіп қалды.

Саяси мансап

Генерал Ибрагим Бабангида өзінің саяси ауысу бағдарламасын 1987 жылы Саяси бюро құрумен бастады, ал кейіннен конституция жобасын талқылау үшін Конституциялық ассамблея шақырылды. Ярадуа ассамблея мүшесі болмағанмен және заң бойынша кейбір ескі саясатшылардың саяси қызметіне тыйым салынған болатын, оның жақтастары форумда оның саяси көзқарастарын білдірді және өтпелі кезеңде саяси бірлестіктер құруға белсенді қатысты. Ярадуа мен оның тобы Нигерияның Халық фронтын құрды; құрамында Бабагана Кингибе, Атику Абубакар, Бола Тинубу, Магаджи Абдуллахи, Анго Абдуллахи, Ахмаду Руфаи, Яхая Кванде, Абдуллахи Алию Сумайла, Уада Абубакар, Бабалола Боришаде, Тимоти Огунтуасе Акинбоде, Сабо Бакин Зуво, Санде Афолаби, Рабиу Муса Кванквасо, Тони Анених, Чуба Окадигбо және Абубакар Коко болды. Халық фронты кейін басқа топтармен бірігіп, Социал-демократиялық партияны (СДП) құрды. Халық фронты мен PSP, СДП ішіндегі екі басты фракцияға айналды. Дегенмен, Ярадуаның тобы жақсы ұйымдастырылғандықтан СДП-дағы сайланатын лауазымдардың көпшілігін жеңіп алды. Губернаторлыққа және Халық қағидалары палатасына сайлау кезінде СДП оппозициялық Ұлттық Республикалық конвенциядан (ҰРК) сәл басым түсті. 1992 жылдың қаңтарында Ярадуа белгілі бір адамдардың саяси қызметіне тыйым салатын заңды бұзғандығы үшін қысқа мерзімге қамауға алынды. Алайда, заң жойылды және Ярадуа президенттік сайлауға қатысатынын жариялады. Оның сайлауалды штабы бүкіл елді қамтыды; ұлттық штаб дирекциясы болды, әр облыстың өз үйлестірушісі мен аудандық жұмылдырушылары болды. Оның сайлауалды штабының мүшелері - бұрынғы ПДП төрағасы Энтони Анених, бұрынғы вице-президент Атику Абубакар, бұрынғы министр Дапо Саруми, Бола Тинубу, Абдуллахи Алию Сумайла және Санде Афолаби. Ярадуа СДП президенттік сайлауда жетекшілік етіп тұрғанда нәтижелер күшін жойды. 1993 жылдың 12 маусымында өткен жаңа сайлауда М. К. О. Абиола жеңіске жетті. 12 маусымдағы сайлаудың нәтижесі жойылғаннан кейін, Ярадуа фракциясы уақытша үкімет құру туралы келісімге келді. 1993 жылдың қарашасында Эрнест Шонеканның уақытша үкіметі құлатылып, Сани Абача жаңа әскери басшы болды және саяси партиялар таратылды. 1994 жылы Ярадуа Кацина облысынан жаңа Ұлттық Конституциялық конференцияға өкіл болып сайланды. Ол ашық пікір білдіруші болды және 1994 жылдың басында Лагостағы Нигерия журналистер одағы кеңсесінде өткізген саяси конференция әскери басшылықтың назарына ілігіп, оны төрт күнге қамауға алды.

General Ibrahim Babangida started his political transition program in 1987 with the establishment of a Political Bureau, and a Constituent Assembly was later inaugurated to deliberate on a proposed draft constitution. Though Yar'Adua was not a member of the assembly and a law had proscribed certain old breed politicians from political activities, his associates represented his political leanings at the forum and was active in the formation of political associations during the transitional period. Yar'Adua and his group formed the People's Front of Nigeria; Members included Babagana Kingibe, Atiku Abubakar, Bola Tinubu, Magaji Abdullahi, Ango Abdullahi, Ahmadu Rufa'i, Yahaya Kwande, Abdullahi Aliyu Sumaila, Wada Abubakar, Babalola Borishade, Timothy Oguntuase Akinbode, Sabo Bakin Zuwo, Sunday Afolabi, Rabiu Musa Kwankwaso, Tony Anenih, Chuba Okadigbo and Abubakar Koko. The People's Front later merged with other groups to form the Social Democratic Party (SDP). The People's Front and PSP, became the two dominant factions within SDP. However, Yar'Adua's group was very organized and able to win the majority of the elective posts within SDP. During the Governorship and House of Assembly elections, SDP had a slight numerical edge over the opposition National Republican Convention (NRC). In January 1992, Yar'Adua spent a short stint in detention, jailed for contravening a law banning certain persons from active politics. However, the law was repealed and Yar'Adua subsequently announced his presidential election. His campaign political structure covered the country; he had a national campaign directorate, and each state had its own campaign coordinator and ward mobilizers. Members of his campaign group included former PDP chairman Anthony Anenih, former Vice President Atiku Abubakar, former minister Dapo Sarumi, Bola Tinubu, Abdullahi Aliyu Sumaila and Sunday Afolabi. Yar'Adua was leading the SDP presidential field before results were annulled. A new election was later conducted on 12 June 1993 which was won by M. K. O. Abiola. After the 12 June elections were annulled, the Yar'Adua faction negotiated an arrangement for the inauguration of an interim government. In November 1993, the interim government of Ernest Shonekan was booted out and Sani Abacha became the new military Head of State, disbanding the political parties. In 1994, Yar'Adua won a seat representing Katsina to a new National Constitutional Conference. He was an outspoken delegate and in early 1994 organized a political conference at the Nigerian Union of Journalist office in Lagos that earned the attention of the military leadership who detained him for four days.

Тұтқындалу және өлім

1995 жылдың наурыз айында генерал Яра Адуа, Олусегун Обасанжо, Лаван Гвадабе және тағы басқалар генерал Сани Абача үкіметін құлату үшін төңкеріс жоспарлап жатқандары туралы айыппен тұтқындалды. Ол 1995 жылы генерал Сани Абачаның Нигерия әскери үкіметі мен оның Уақытша басқару кеңесіне азаматтық билікті қайта орнатуға шақырғаннан кейін әскери трибунал тарапынан өлім жазасына кесілді. Жазасы өмір бойына түрмеге қамауға ауыстырылды, бірақ ол 1997 жылдың 8 желтоқсанында тұтқында қайтыс болды.

Жеке өмір

1965 жылы Шеху Ярадуа Хажия Бинтаға үйленді және олардың бес баласы болды, соның ішінде Нигерияның бұрынғы қорғаныс министрінің орынбасары Муртала Ярадуа.

Байлық

Әскери қызметтен кеткеннен кейін Яр'Адуа "Хамада Холдингс" деп аталған холдингтік компанияны құрды, ол кеме тасымалы, банк ісі, баспа ісі сияқты бірнеше бизнес салаларымен айналысып, оған зор жеке капитал жинауға мүмкіндік берді.