Қарақұрыш (Hyoscyamus niger) – тарихы мен қолданысы

Кіріспе

Өсімдік түрі

Белена (Hyoscyamus niger, сондай-ақ қара белена және сасық түнгі көк) – түнгі көктер тұқымдасы Solanaceae-ге жататын улы өсімдік. Белена Еуропаның қоңыржай аймақтары мен Сібірде өседі, сондай-ақ Ұлыбритания мен Ирландияда табиғи түрде тараған.

Тарихи қолданысы

"Хенбайн" атауы 1265 жылдан бастап қолданыла бастады; "байн" сөзі өлімді білдіреді. Хенбайн сөзінің басқа этимологиялық түбірлері "есінен жаңылушы өсімдік" деген мағынаны білдіретін индоевропалық "бхелена" сөзінен және "көру", "галлюцинация", "кереметтік күш" және "ұлы қабілет" деген мағыналарды білдіретін протогермандық "биль" сөзінен шыққан. Тарихи тұрғыдан, хенбайнды мандраке, өлімге әкелетін түнгі көлеңке және датура сияқты басқа өсімдіктермен бірге анестезиялық құрал ретінде, сондай-ақ оның психоактивті қасиеттерін пайдаланып "сиқырлы сусындар" жасау үшін қолданған. Бұл психоактивті қасиеттерге визуалды галлюцинациялар және ұшу сезімі кіреді. Алғаш рет ол континенттік Еуропа, Азия және араб әлемінде қолданылған, бірақ кейіннен Орта ғасырларда Англияға тарады. Ежелгі римдіктердің хенбайнды қолдануын Плиний сипаттап, оны "шарапқа ұқсас, сондықтан санаға зиянды" десе, ал Диоскорид оны тыныштандыратын және ауырсынуды басатын құрал ретінде ұсынған. Бұл өсімдік, "Herba Apollinaris" деп белгіленген, Аполлонның қаһиндері оракулдарды болжау үшін қолданған. Джон Джерардтың "Гербал" кітабында былай делінген: "Жапырақтары, тұқымдары және шырыны ішке қабылдағанда, ұзаққа созылатын, мас күйіне ұқсас тынышсыз ұйқыны тудырады, ол науқас үшін қауіпті. Хенбайнның декоктысымен аяқтарды жуу және гүлдерінің иісін жиі сезу ұйқыға себеп болады". Хенбайн бұрыннан-ақ Кейінгі Орта ғасырларда сиқыршылық және зұлымдықпен байланысты болған. Ол сонымен қатар сиқыршылардың майларында қолданылып, ауа райын болжау және рухтарды шақыру үшін пайдаланылған. Қатты құрғақшылық болған жағдайда, хенбайн сабағын бұлаққа малып, күнмен күйген құмға шашатын болған (Пергер 1864, 181). 1538 жылы Померанияда өткен сиқыршылық процесінде күдікті сиқыршы әйел, бір ер адамды "есінен жаңылуға" (сексуалды қызығуға) итермелеу үшін оған хенбайн тұқымдарын бергенін мойындады. Инквизиция процесінің бір құжатында "бір сиқыршы екі ғашық арасына хенбайн тұқымдарын шашып, келесідей сөздерді айтқандығын мойындады: "Мен мұнда жабайы тұқым себудемін, ал шайтан олар бір-бірінен жек көру үшін және осы тұқымдар бөлінгенше қашықтау үшін кеңес берді" (Марцель 1922, 169). Хенбайн сырасының рецептісіне 40 г кептірілген ұсақталған хенбайн шөбі, 5 г лавр жапырағы, 23 л су, 1 л сыра қайнату үшін мальта, 900 г бал, 5 г кептірілген ашытқы және қоңыр қант кіреді. Хенбайн кейде Хемлет әкесінің құлағына құйылған "хебенонмен" теңестіріледі, бірақ хебенонның басқа да нұсқалары бар.

The name henbane dates from AD 1265; "bane" meant death. Other etymologies of henbane derive from the Indo European stem bhelena meaning "crazy plant" and with the Proto Germanic element bil meaning "vision", "hallucination", "magical power", and "miraculous ability". Historically, henbane was used in combination with other plants, such as the mandrake, the deadly nightshade, and the datura, as an anaesthetic potion, and for its psychoactive properties in "magic brews". These psychoactive properties include visual hallucinations and a sensation of flight. It was originally used in continental Europe, Asia, and the Arab world, though it did spread to England in the Middle Ages. The use of henbane by the ancient Romans was documented by Pliny, who said it was "of the nature of wine and therefore offensive to the understanding", and by Dioscorides, who recommended it as a sedative and analgesic. The plant, recorded as Herba Apollinaris, was used to yield oracles by the priestesses of Apollo. John Gerard's Herball states: "The leaves, the seeds and the juice, when taken internally cause an unquiet sleep, like unto the sleep of drunkenness, which continueth long and is deadly to the patient. To wash the feet in a decoction of Henbane, as also the often smelling of the flowers causeth sleep." Henbane was already being demonized as early as the Late Middle Ages when it became inseparably associated with witchcraft and malefic practices. “The witches drank the decoction of henbane and had those dreams for which they were tortured and executed. It was also used for witches’ ointments and was used for making weather and conjuring spirits. If there were a great drought then a stalk of henbane would be dipped into a spring, then the sun baked sand would be sprinkled with this” (Perger 1864, 181). During a Pomeranian witchcraft trial in 1538, a suspected witch "confessed" that she had given a man henbane seeds so that he would run around "crazy" (sexually aroused). In a file from an Inquisition trial, it was noted that "a witch admits" having once strewn henbane seeds between two lovers and uttering the following formula: "Here I sow wild seed, and the devil advised that they would hate and avoid each other until these seeds had been separated" (Marzell 1922, 169). The recipe for henbane beer includes 40 g dried chopped henbane herbage, 5 g bayberry, 23 L water, 1 L brewing malt, 900 g honey, 5 g dried yeast, and brown sugar. Henbane is sometimes identified with the "hebenon" poured into the ear of Hamlet's father, although other candidates for hebenon exist.

Теориялар

1977 жылы алғаш рет сипатталған Данияның Фиркат қаласы маңындағы викингтер қабірінен белладонна тұқымы табылды. Бұл және басқа археологиялық жағдайлар викингтердің H. niger өсімдігін білгенін көрсетеді. Бұл өсімдікпен уланудың салдарынан туындаған симптомдарды талдау, оның берсерктер соғыста қолданған ашу-ыза күйін тудыру үшін пайдаланылған болуы мүмкін екенін ұсынады.

Өсіру және пайдалану

Генбаға Еуразияда пайда болған және қазір әлем жүзіне тараған. Саяхат кезінде дені ауырған адамдардың дискомфортын болдырмау үшін құлақтың артында генбаға тұнбасы бар жабысқаш таңғыш қолдану туралы хабарлар бар. Генбаға майы емдік массажға қолданылады. Көптеген Батыс елдерінде генбағаны тек рецепт бойынша ғана дәріханалардан сатып алуға болады. Генбаға майын сату заңмен реттелмейді және АҚШ-та дәріханалардан басқа дүкендерде сатуға рұқсат етіледі.

Дайындау, дозалау, уыттылық

Құрт жапырақтары мен тамырсыз шөптері шапылып, кептіріледі, содан кейін емдік мақсаттарда немесе құтырған иіс заттар мен темекі қоспаларында, сыра және шай жасауға, сондай-ақ шарапты дәмдеуге қолданылады. Құрт жапырақтары майда қайнатылып, құрт майы алынады. Құрт тұқымы құтырған иіс қоспаларының құрамына кіреді. Бұл сананың өзгеруіне, галлюцинациялық тәжірибелерге және көбінесе, делирийге алып келеді. Бұл әсер ету механизмі қауіпті салдар мен оқиғалармен ғана емес, сонымен қатар деменциямен де байланысты.